భారత కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ రాష్ట్రపతి పేరుతో 51 మంత్రిత్వ శాఖలను నడుపుతుంది, మంత్రిమండలి పరిమాణం లోక్‌సభలో 15 శాతానికి పరిమితం

కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాష్ట్రపతిలో ఉందని రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 53 చెబుతుంది. రాష్ట్రపతికి సహాయం చేయడానికి, సలహా ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలో ఒక మంత్రిమండలి ఉంటుందని అధికరణ 74 చెబుతుంది, రాష్ట్రపతి ఆ సలహా “ప్రకారం నడుచుకోవాలి”. కేంద్ర ప్రభుత్వంలో మిగతా ప్రతిదీ, కేబినెట్ నుండి ఒక మంత్రిత్వ శాఖలోని సెక్షన్ అధికారి వరకు, ఆ రెండు అధికరణల నుండి, 1961 జనవరి 14న అధికరణ 77(3) కింద రాష్ట్రపతి చేసిన నియమాల నుండి వస్తుంది.

అధికారం రాష్ట్రపతిది, ప్రభుత్వం తరఫున సంతకం చేసేది రాష్ట్రపతి

“తనకు లోబడిన అధికారుల ద్వారా” కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని రాష్ట్రపతి వాడవచ్చని అధికరణ 53(1) చెబుతుంది. భారత ప్రభుత్వం చేసే కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరిట తీసుకున్నట్లు వ్యక్తం చేయాలని అధికరణ 77(1) చెబుతుంది, అందుకే ఏ మంత్రిత్వ శాఖ ముసాయిదా రాసినా నోటిఫికేషన్ లేదా ఉత్తర్వుపై ఆ పేరే ఉంటుంది.

ఒక ఎలక్టోరల్ కాలేజీ రాష్ట్రపతిని ఎన్నుకుంటుంది (అధికరణ 54). పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లోని, రాష్ట్ర శాసనసభల్లోని ఎన్నికైన సభ్యులు అందులో ఉంటారు, ఈ ప్రయోజనం కోసం ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరిని రాష్ట్రాలుగా లెక్కిస్తారు. ఓటింగ్ ఒకే బదిలీ ఓటు ద్వారా (ప్రతి ఓటరు అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్య క్రమం ఇస్తారు), రహస్య బ్యాలెట్ ద్వారా జరుగుతుంది. రాష్ట్రాలు కలిపి, పార్లమెంటు సమాన బరువు మోసేలా ఓట్లకు అధికరణ 55 బరువు ఇస్తుంది. 2022 ఎన్నికకు, ఎమ్మెల్యేల ఓట్ల విలువను 543,231గా, ఎంపీల ఓట్లను 543,200గా, మొత్తం కాలేజీని 1,086,431గా 2022 జూన్ 9 నాటి ఎన్నికల సంఘం పత్రికా ప్రకటన పేర్కొంది. పోలింగ్‌ను 2022 జూలై 18న, లెక్కింపును జూలై 21న నిర్ణయించారు.

రాష్ట్రపతి ఐదేళ్లు పదవిలో ఉంటారు, మళ్లీ ఎన్నికకావచ్చు (అధికరణలు 56, 57). అభ్యర్థి పౌరుడు అయి ఉండాలి, కనీసం 35 ఏళ్లు ఉండాలి, లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఉండడానికి అర్హత ఉండాలి (అధికరణ 58). “రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన” కోసం అభిశంసన ద్వారా మాత్రమే తొలగింపు సాధ్యం. అధికరణ 61 ప్రకారం, ఒక సభ సభ్యుల్లో కనీసం నాలుగో వంతు సంతకం చేసిన 14 రోజుల రాతపూర్వక నోటీసు తర్వాత ప్రతిపాదించిన తీర్మానం ఆ సభ మొత్తం సభ్యత్వంలో మూడింట రెండొంతులతో ఆమోదం పొందాలి. తర్వాత రెండో సభ విచారిస్తుంది, రాష్ట్రపతి హాజరు కావచ్చు, ప్రాతినిధ్యం వహింపజేయవచ్చు, ఆ సభ మూడింట రెండొంతుల ఓటుతో ఆరోపణను సమర్థిస్తే రాష్ట్రపతి తొలగిపోతారు.

ఉభయ సభల సభ్యులు ఉపరాష్ట్రపతిని ఎన్నుకుంటారు (అధికరణలు 63 నుండి 66), ఆయన కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్, అంటే రాజ్యసభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు. రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు, వారసుడు పదవి చేపట్టే వరకు ఉపరాష్ట్రపతి రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు, ఆ ఎన్నికను ఆరు నెలల్లో జరపాలని అధికరణ 62 కోరుతుంది. రెండు పదవులూ ఖాళీగా ఉంటే, 1969 మే 28న ఆమోదించిన రాష్ట్రపతి (విధుల నిర్వహణ) చట్టం, 1969 ప్రకారం భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, లేదా అందుబాటులో ఉన్న సీనియర్ మోస్ట్ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వర్తిస్తారు.

అధికరణ 74 రాష్ట్రపతిని సలహా ప్రకారం నడిచేలా చేస్తుంది

కింద ఉన్న శంషేర్ సింగ్ తీర్పులో ఉటంకించిన అసలు అధికరణ 74(1), మండలి రాష్ట్రపతికి “సహాయం చేసి, సలహా ఇస్తుంది” అని చెప్పింది. 1977 జనవరి 3 నుండి అమల్లోకి వచ్చిన 42వ సవరణ ఆ క్లాజును తిరగరాసి, రాష్ట్రపతి ఆ సలహా ప్రకారం నడుచుకోవాలని చేసింది. 1979 జూన్ 20 నుండి 44వ సవరణ ఒక ప్రొవిజో చేర్చింది: రాష్ట్రపతి తన సలహాను పునఃపరిశీలించమని మండలిని ఒకసారి కోరవచ్చు, పునఃపరిశీలన తర్వాత ఇచ్చిన సలహాను పాటించాలి. మంత్రులు ఏ సలహా ఇచ్చారో కోర్టులు విచారించడాన్ని అధికరణ 74(2) నిషేధిస్తుంది.

సవరణకు ముందే సుప్రీంకోర్టు అధికరణ 74ను ఈ విధంగా చదివింది. ఏడుగురు న్యాయమూర్తులు 1974 ఆగస్టు 23న నిర్ణయించిన శంషేర్ సింగ్ v పంజాబ్ రాష్ట్రం (Shamsher Singh v. State of Punjab) కేసులో, భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో రాష్ట్రపతి “కేంద్రానికి రాజ్యాంగబద్ధ లేదా నామమాత్ర అధిపతి” అని, మంత్రిమండలి సలహాపై అధికారాలను వినియోగిస్తారని అది చెప్పింది. ఆ తీర్పులో ఒక మినహాయింపు పేర్కొన్నారు. అధికరణ 103 కింద, ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడు అనర్హుడయ్యాడా అనే ప్రశ్న తలెత్తితే, ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయంపైనే రాష్ట్రపతి చర్య తీసుకుంటారు.

ప్రధానమంత్రి, మండలి, కేబినెట్ అనే మూడు పొరలు

ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారని, ఇతర మంత్రులను ప్రధానమంత్రి సలహాపై నియమిస్తారని అధికరణ 75 చెబుతుంది. మంత్రులు రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు, మండలి ప్రజాసభ (లోక్‌సభ)కు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది, ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాకుండా వరుసగా ఆరు నెలలు గడిచిన మంత్రి మంత్రిగా కొనసాగరు.

“కేబినెట్” అనే పదం రాజ్యాంగంలో ఒక్కసారే కనిపిస్తుంది. ఎమర్జెన్సీ అధ్యాయంలోని అధికరణ 352(3) కేంద్ర కేబినెట్‌ను ప్రధానమంత్రి, కేబినెట్ హోదా మంత్రులుగా నిర్వచించి, జాతీయ ఎమర్జెన్సీని ప్రకటించే ముందు దాని రాతపూర్వక నిర్ణయం అవసరమని చెబుతుంది. ఆ పాఠం 44వ సవరణతో వచ్చింది, మిగతా విధానాన్ని ఎమర్జెన్సీ నిబంధనలపై మా వ్యాసం వివరిస్తుంది. కేబినెట్ కింద సహాయ మంత్రులు ఉంటారు, కొందరు ఒక మంత్రిత్వ శాఖకు స్వతంత్ర బాధ్యతతో, కొందరు ఒక మంత్రికి సహాయంగా.

2024 జూన్ 10 నాటి కేబినెట్ సచివాలయ ఉత్తర్వు ఆ మూడు స్థాయిలను చూపిస్తుంది. 2024 జూన్ 9న ప్రమాణం చేసిన మండలికి అది శాఖలను కేటాయించింది: 30 మంది కేబినెట్ మంత్రులు, 5 మంది సహాయ మంత్రులు (స్వతంత్ర బాధ్యత), 36 మంది సహాయ మంత్రులు, ప్రధానమంత్రితో కలిపి 72. ప్రధానమంత్రి సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖ, అణు శక్తి విభాగం, అంతరిక్ష విభాగం, “అన్ని ముఖ్య విధాన అంశాలు”, మరెవరికీ ఇవ్వని ఏ శాఖ అయినా తన వద్ద ఉంచుకున్నారని కూడా ఆ ఉత్తర్వు నమోదు చేస్తుంది.

మండలి పరిమాణంపై పరిమితి 91వ సవరణతో వచ్చింది, దానికి 2004 జనవరి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది, మరుసటి రోజు గెజిట్‌లో ప్రచురితమైంది. కొత్త అధికరణ 75(1A) ప్రకారం, ప్రధానమంత్రి సహా మొత్తం మంత్రుల సంఖ్య లోక్‌సభ సభ్యత్వంలో “పదిహేను శాతాన్ని మించకూడదు”. 543 మంది ఉన్న లోక్‌సభను ఆధారంగా చేసుకుని పరిమితిని 81గా పీఆర్ఎస్ లెజిస్లేటివ్ రీసెర్చ్ చెబుతుంది, సవరణ లక్ష్యాలు, కారణాల ప్రకటన “అసాధారణంగా పెద్ద మంత్రిమండళ్ల”ను ప్రస్తావించిందని చెబుతుంది. 2024 జూన్ 9న ప్రమాణం చేసిన 72 మంది ఆ పరిమితి కిందికి వస్తారు. పదో షెడ్యూలు కింద అనర్హుడైన ఫిరాయింపుదారును అనర్హత కాలం ముగిసే వరకు మంత్రిని చేయకూడదని సవరణలోని మరో క్లాజు చెబుతుంది.

రోజువారీ పనిని నడిపేది రెండు నియమావళులు

ప్రభుత్వ పని మరింత సౌకర్యవంతంగా జరగడానికి, దాన్ని మంత్రుల మధ్య పంచడానికి నియమాలు చేయమని అధికరణ 77(3) రాష్ట్రపతిని ఆదేశిస్తుంది. రాష్ట్రపతి రాజేంద్ర ప్రసాద్ 1961 జనవరి 14న రెండు నియమావళులపై సంతకం చేశారు. ఈ విషయంపై అంతకు ముందున్న నియమాలన్నింటినీ అవి భర్తీ చేశాయి.

ఏ మంత్రిత్వ శాఖకు ఏ అంశం చెందుతుందో కార్యకలాపాల కేటాయింపు నియమాలు (Allocation of Business Rules) నిర్ణయిస్తాయి. కేబినెట్ సచివాలయ పని ఎల్లప్పుడూ ప్రధానమంత్రిదే అని రూల్ 4(1) చెబుతుంది. రూల్ 4(2) కింద, ప్రధానమంత్రి సలహాపై మంత్రులకు విభాగాలను రాష్ట్రపతి కేటాయిస్తారు, అలా మంత్రి శాఖ నిర్ణయమవుతుంది.

పని చేసే సంస్థలను దాని మొదటి షెడ్యూలు జాబితా చేస్తుంది. 2026 జూలై 22 వరకు సవరించి కేబినెట్ సచివాలయం ప్రచురించిన ప్రతిలో, 51 మంత్రిత్వ శాఖలను, వాటి లోపల 53 విభాగాలను tuput లెక్కిస్తుంది. అణు శక్తి, అంతరిక్షం అనే రెండు విభాగాలు ఏ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోనూ లేవు, ఐదు సచివాలయాలు, కార్యాలయాలు వాటి పక్కన ఉన్నాయి: కేబినెట్ సచివాలయం, రాష్ట్రపతి సచివాలయం, ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం, నీతి ఆయోగ్, జాతీయ భద్రతా మండలి సచివాలయం. ఇవి షెడ్యూలుపై tuput లెక్కలు, అధికారిక మొత్తం కాదు. ఆర్థిక, హోం శాఖలకు ఆరేసి విభాగాలు, రక్షణకు ఐదు ఉన్నాయి.

ఒక మంత్రిత్వ శాఖ నిర్ణయాలు ఎలా తీసుకుంటుందో కార్యకలాపాల నిర్వహణ నియమాలు (Transaction of Business Rules) చెబుతాయి. ప్రతి విభాగం పనిని బాధ్యత వహించే మంత్రి, లేదా ఆ మంత్రి సాధారణ లేదా ప్రత్యేక ఆదేశాల కింద పరిష్కరిస్తారని రూల్ 3 చెబుతుంది. విభాగ కార్యదర్శిని దాని పరిపాలనా అధిపతిగా రూల్ 11 చేస్తుంది, పని సక్రమంగా జరిగేలా చూడడం, నియమాలు పాటించడం ఆయన బాధ్యత.

నిర్ణయం కేబినెట్‌కు ఎలా చేరుతుంది

ఒక కేసు ఒకటి కంటే ఎక్కువ విభాగాలను తాకినప్పుడు, ప్రతి విభాగం అంగీకరించే వరకు, అది కాకపోతే కేబినెట్ నిర్ణయించే వరకు ఏ నిర్ణయమూ తీసుకోకూడదని రూల్ 4(1) చెబుతుంది. ఇంతకు ముందే కేటాయించని ఖర్చు చేసే ఉత్తర్వులకు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ముందస్తు అంగీకారం కావాలి, శాసన ప్రతిపాదనలపై న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖను సంప్రదిస్తారు.

పూర్తి కేబినెట్ ముందుకు ఏవి వెళ్లాలో రెండో షెడ్యూలు జాబితా చేస్తుంది. అందులో శాసనానికి సంబంధించిన కేసులు ఉన్నాయి, పార్లమెంటు సమావేశంలో లేనప్పుడు అధికరణ 123 కింద రాష్ట్రపతి జారీ చేయగల చట్టాలైన ఆర్డినెన్స్‌లు కూడా వాటిలో ఉన్నాయి, పార్లమెంటుకు రాష్ట్రపతి ప్రసంగాలు, సభలను సమావేశపరచడానికి లేదా ప్రొరోగ్ చేయడానికి లేదా లోక్‌సభను రద్దు చేయడానికి ప్రతిపాదనలు, విదేశాలతో ఒప్పందాలపై చర్చలు, యుద్ధ స్థితి మొదలవడం లేదా ముగియడం, రూ. 1,000 కోట్లకు మించిన వ్యయం ఉన్న పథకాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర్వులు జారీ కాక ముందు ప్రధానమంత్రికి, రాష్ట్రపతికి, లేదా రాష్ట్రపతికి మాత్రమే వెళ్లాల్సిన కేసులు మూడో షెడ్యూలులో ఉన్నాయి. అధికరణ 72 కింద క్షమాభిక్షలు రాష్ట్రపతికి వెళ్తాయి, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల, గవర్నర్ల నియామకాలు ఇద్దరికీ వెళ్తాయి.

రూల్ 6, మొదటి షెడ్యూలు కేబినెట్ ఎనిమిది స్థాయీ కమిటీలను సృష్టిస్తాయి: నియామకాలు, వసతి, ఆర్థిక వ్యవహారాలు, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాలు, రాజకీయ వ్యవహారాలు, భద్రత, పెట్టుబడులు మరియు వృద్ధి, నైపుణ్యం, ఉపాధి మరియు జీవనోపాధి. ప్రతి దాని సభ్యత్వం ప్రధానమంత్రి నిర్ణయం, కమిటీలను చేర్చడం లేదా తొలగించడం కూడా ఆయన నిర్ణయమే, ఏ కమిటీ నిర్ణయాన్నైనా కేబినెట్ సమీక్షించవచ్చు.

ఇవన్నింటి వెనుక కేబినెట్ సచివాలయం ఉంది. అది ప్రధానమంత్రి కింద నేరుగా పనిచేస్తుందని, ప్రధానమంత్రి ఆదేశాలపై కేబినెట్, కమిటీ సమావేశాలను ఏర్పాటు చేస్తుందని, ఎజెండా, పత్రాలను పంపిణీ చేస్తుందని, ప్రధానమంత్రి ఆమోదించాక చర్చల రికార్డును పంపిణీ చేస్తుందని దాని విధుల పేజీ చెబుతుంది. రెండు నియమావళులనూ అది నిర్వహిస్తుంది, మంత్రిత్వ శాఖల మధ్య భేదాలను పరిష్కరించడానికి కేబినెట్ కార్యదర్శి అధ్యక్షతన కార్యదర్శుల కమిటీలను నడుపుతుంది. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం పదవిని చేపట్టిన నెల అయిన 1946 సెప్టెంబర్ 5 నుండి ఆ కార్యాలయం ఆ పేరు కలిగి ఉంది, అప్పుడు ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ సచివాలయాన్ని కేబినెట్ సచివాలయంగా పేరు పెట్టారు.

ఈ ఏర్పాటుపై ఇంకా వాదన ఉన్న చోట్లు

పార్లమెంటు ఆమోదించిన బిల్లుకు సమ్మతి ఇవ్వడానికి రాష్ట్రపతికి అధికరణ 111 ఎలాంటి గడువూ ఇవ్వదు. ముసాయిదా క్లాజు నుండి “ఆరు వారాలు” అనే మాటను తొలగించాలన్న బి. ఆర్. అంబేద్కర్ సవరణను రాజ్యాంగ సభ 1949 మే 20న అంగీకరించిందని 2025 నవంబర్ 20 నాటి సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం నమోదు చేస్తుంది. ఇద్దరు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం గవర్నర్లకు 2025 ఏప్రిల్ 8న గడువులు నిర్దేశించింది, రాష్ట్రపతి 2025 మే 13న కోర్టుకు పద్నాలుగు ప్రశ్నలు పంపారు.

ఆ అభిప్రాయంలో రెండు వైపులా నమోదయ్యాయి. అధికరణలు 200, 201కి కాలపరిమితి లేకుండా వదిలేయడం ఉద్దేశపూర్వక రూపకల్పన అని రిఫరెన్స్‌ను సమర్థించే పక్షాలు వాదించాయి. అధికరణ 200లోని “వీలైనంత త్వరగా” అంటే బిల్లును నిరవధికంగా నిలిపి ఉంచకూడదని అర్థమని దాన్ని వ్యతిరేకించే పక్షాలు వాదించాయి. గవర్నర్లకు గడువులు పెట్టడం తప్పని, అధికరణ 201 కింద రాష్ట్రపతిని “న్యాయపరంగా నిర్దేశించిన గడువులు బంధించలేవని” ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పు ఇచ్చింది.

పరిమాణ పరిమితి లోక్‌సభకు ముడిపడి ఉన్నందున, అది డీలిమిటేషన్‌తో కదులుతుంది. లోక్‌సభను సగం పెంచి 543 నుండి 815 స్థానాలకు చేస్తే, మంత్రుల పరిమితి 81 నుండి 122కు పెరుగుతుందని, మండలి కూడా అదే నిష్పత్తిలో పెరగాలా అని పీఆర్ఎస్ ప్రశ్నిస్తుంది. కేటాయింపు నియమాలు కూడా చట్టం ద్వారా కాక ఉత్తర్వు ద్వారా మారతాయి. రికార్డులో ఉన్న తాజా సవరణ సంఖ్య 386, తేదీ 2026 జూలై 22, గృహ నిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ కింద రాజధాని అభివృద్ధి, పట్టణాభివృద్ధి విభాగాలను చేర్చిందని మొదటి షెడ్యూలు నమోదు చేస్తుంది.