2026-27 ఫైనాన్స్ చట్టానికి బడ్జెట్ ప్రసంగం జరిగిన 57 రోజులకు రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది, ఖర్చులపై లోక్‌సభ మార్చి 18న, పన్నులపై మార్చి 25న ఓటు వేసింది

కేంద్ర బడ్జెట్ పార్లమెంటు ద్వారా రెండు దశల్లో చట్టమవుతుంది. లోక్‌సభ మంత్రిత్వ శాఖల వ్యయ డిమాండ్లపై ఓటు వేసి వినియోగ బిల్లును ఆమోదిస్తుంది, తర్వాత పన్ను మార్పులున్న ఫైనాన్స్ బిల్లును ఆమోదిస్తుంది, ఈ రెండింటిపైనా రాజ్యసభ సిఫారసులు మాత్రమే పంపగలదు. 2026-27లో ఆర్థిక మంత్రి 2026 ఫిబ్రవరి 1న ప్రసంగించారు, లోక్‌సభ వినియోగ (నం.2) బిల్లును మార్చి 18న, ఫైనాన్స్ బిల్లును మార్చి 25న ఆమోదించింది, రాజ్యసభ రెండింటినీ మార్చి 27న తిరిగి పంపింది, ఫైనాన్స్ చట్టం, 2026కు రాష్ట్రపతి ఆమోదం మార్చి 30న లభించింది. అంటే ప్రసంగం నుండి ఆమోదం వరకు 57 రోజులు, ఆర్థిక సంవత్సరం ఏప్రిల్ 1న మొదలవడానికి రెండు రోజుల ముందు.

ప్రతి దశ రాజ్యాంగంలోని అధికరణలు 112 నుండి 117 వరకు, లోక్‌సభ నియమావళిలోని XIX అధ్యాయంలో నిర్దేశించి ఉంది. ఈ వ్యాసం ఒక బడ్జెట్‌ను ఆ దశల గుండా అనుసరిస్తుంది.

రెండు చట్టాలు ఎందుకు

చట్ట అధికారం లేకుండా ఏ పన్నూ విధించకూడదు, వసూలు చేయకూడదు అని అధికరణ 265 చెబుతుంది. అధికరణ 266 ప్రకారం భారత ప్రభుత్వానికి వచ్చే ఆదాయాలు, రుణాలు, రుణాల తిరిగి చెల్లింపులు అన్నీ ఒకే భారత సంఘటిత నిధిలోకి వెళ్తాయి, చట్టం ప్రకారం తప్ప దాని నుండి డబ్బు కేటాయించకూడదు. పన్ను విధింపునకు, ఖర్చుకు ఒక్కొక్కదానికి సొంత చట్టం కావాలి, బడ్జెట్ ఆ రెండింటినీ మోస్తుంది.

ఈ క్రమాన్ని అధికరణ 112 మొదలుపెడుతుంది: ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి అంచనా ఆదాయ వ్యయాలను చూపే “వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక”ను రాష్ట్రపతి ఉభయ సభల ముందు ఉంచేలా చూడాలి. బడ్జెట్ పత్రాలపై ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ సొంత మార్గదర్శిని ప్రకారం, రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన పత్రాలు మూడు: ఆ నివేదిక (అధికరణ 112), గ్రాంట్ల డిమాండ్లు (అధికరణ 113), ఫైనాన్స్ బిల్లు (అధికరణ 110). వ్యయ బడ్జెట్ నుండి బడ్జెట్ ఎట్ ఎ గ్లాన్స్ వరకు కుప్పలోని మిగతావన్నీ ఆ మూడింటినే వివరిస్తాయి.

ఆ నివేదికలో రెండు రకాల ఖర్చులను వేరుగా ఉంచాలి. అధికరణ 112(3) భారత సంఘటిత నిధిపై “చార్జ్” అయిన ఖర్చును జాబితా చేస్తుంది: రాష్ట్రపతి వేతనభత్యాలు, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతాలు, పింఛన్లు, కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ వేతనం, ప్రభుత్వ రుణంపై వడ్డీ, కోర్టు డిక్రీలను తీర్చడానికి అవసరమైన మొత్తాలు. అధికరణ 113(1) ప్రకారం వీటిపై పార్లమెంటు చర్చించవచ్చు కానీ ఓటు వేయదు. ఉదాహరణకు వడ్డీ చెల్లింపులు డిమాండ్ 39గా కనిపిస్తాయి, ఓటుకు బదులు ప్రత్యేక కేటాయింపు పొందుతాయి. మిగతావన్నీ గ్రాంట్ల డిమాండ్లుగా లోక్‌సభకు వెళ్తాయి. 2026-27 బడ్జెట్‌లో అలాంటివి 102 ఉన్నాయి, సాధారణంగా ఒక్కో మంత్రిత్వ శాఖకు లేదా విభాగానికి ఒకటి, ఖర్చు వేర్వేరు రకాలుగా ఉన్నచోట ఒకటి కంటే ఎక్కువ.

ప్రసంగానికి ముందు పని

ప్రసంగానికి ముందు నెలల తరబడి సంప్రదింపులు జరుగుతాయి. 2025 నవంబర్‌లో ఆర్థిక మంత్రి వరుసగా బడ్జెట్ ముందస్తు సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించారు. ఆల్ ఇండియా రేడియో నవంబర్ 20న కార్మిక సంఘాలతో జరిగిన 10వ సమావేశాన్ని, నవంబర్ 21న మౌలిక సదుపాయాలు, ఇంధన నిపుణులతో జరిగిన 11వ సమావేశాన్ని, పట్టణీకరణపై జరిగిన 12వ సమావేశాన్ని నివేదించింది. నిపుణులు, పరిశ్రమ, ఆర్థికవేత్తలు, రాష్ట్ర అధికారులతో మంత్రిత్వ శాఖ ఏడాదిలో ఇలాంటి సమావేశాలు అనేకం నిర్వహిస్తుందని కూడా అది నివేదించింది.

తేదీని రాష్ట్రపతే నిర్ణయిస్తారు. లోక్‌సభ నియమావళిలోని రూల్ 204 ప్రకారం బడ్జెట్‌ను రాష్ట్రపతి నిర్దేశించిన రోజున ప్రవేశపెడతారు, రూల్ 205 ఆ రోజు ఎలాంటి చర్చనూ నిషేధిస్తుంది.

ఫిబ్రవరి 1న ఎందుకు వస్తుంది, రైల్వేలు ఎందుకు లోపల ఉన్నాయి

2016 వరకు సాధారణ తేదీ ఫిబ్రవరి చివరి రోజు, రైల్వేలు విడిగా బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టేవి. 2016 సెప్టెంబర్ 21న రైల్వే బడ్జెట్‌ను సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం చేయడానికి, తేదీని ముందుకు జరపడానికి కేబినెట్ ఆమోదించింది, రెండూ 2017-18 బడ్జెట్ నుండి అమలయ్యాయి. పత్రికా సమాచార కార్యాలయం (పీఐబీ) విడుదల చెప్పినట్లు, విడి రైల్వే బడ్జెట్ 1924లో మొదలై, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత రాజ్యాంగ నిబంధన కింద కాకుండా సంప్రదాయంగా కొనసాగింది. మార్చి 31కి ముందే బడ్జెట్ చట్టాలన్నీ పూర్తి చేయడం, తద్వారా మంత్రిత్వ శాఖలు సంవత్సరం మొదటి నుంచే ప్రణాళిక వేసి ఖర్చు చేయగలగడం దాని లక్ష్యంగా చెప్పారు.

2017 ఫిబ్రవరి 1న మొదటి సంయుక్త బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెట్టారు. రైల్వేలు శాఖాపరంగా నడిచే వాణిజ్య సంస్థగా తమ గుర్తింపును నిలుపుకున్నాయి, కానీ వాటి కేటాయింపు ప్రధాన వినియోగ బిల్లులో భాగమైంది. 2026లో మార్చి 18న లోక్‌సభ విడివిడిగా చర్చించిన రెండు మంత్రిత్వ శాఖల్లో రైల్వేలు ఒకటి.

ప్రసంగం, బల్లపై ఉండే పత్రాలు

ప్రసంగంలో రెండు భాగాలు ఉంటాయి. ఎ భాగం ఆర్థిక వ్యవస్థను, ఖర్చును వివరిస్తుంది, బి భాగం పన్ను ప్రతిపాదనలను. 2026-27 ప్రసంగం మొత్తం వ్యయాన్ని 53.5 లక్షల కోట్ల రూపాయలుగా, రుణేతర రాబడులను 36.5 లక్షల కోట్లుగా, రుణాలతో పూడ్చాల్సిన అంతరమైన ద్రవ్యలోటును జీడీపీలో 4.3 శాతంగా చూపింది.

ప్రసంగం ముగిసిన క్షణమే ఫైనాన్స్ బిల్లును ప్రవేశపెడతారు. 2026కు అది 2026 బిల్లు సంఖ్య 3. ఆర్థిక మంత్రి 2026 జనవరి 31న లోక్‌సభ సెక్రటరీ జనరల్‌కు రాసిన లేఖ, పన్ను బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి అవసరమైన రాష్ట్రపతి సిఫారసును అధికరణలు 117, 274 కింద తెలియజేస్తుంది. దాన్ని “2026 ఫిబ్రవరి 1న బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన వెంటనే” ప్రవేశపెడతామని దాని పాఠం చెబుతుంది.

కొన్ని పన్ను మార్పులు బిల్లు ఆమోదం పొందే వరకు ఆగలేవు. 2023నాటి చట్టం, పన్నుల తాత్కాలిక వసూలు చట్టం, కస్టమ్స్ లేదా ఎక్సైజ్ సుంకం మార్పులు వెంటనే అమల్లోకి వస్తాయని ప్రభుత్వ బిల్లు ప్రకటించడానికి అనుమతిస్తుంది. ప్రకటించిన నిబంధనకు బిల్లును ప్రవేశపెట్టిన రోజు ముగిసినప్పటి నుండి చట్ట బలం ఉంటుంది, అది చట్టంగా మారినప్పుడు, లేదా ఎంత ఆలస్యమైనా ప్రవేశపెట్టిన 75వ రోజున రద్దవుతుంది. ఫైనాన్స్ బిల్లు, 2026లో కస్టమ్స్ టారిఫ్ మార్పులకు క్లాజు 136(a)లో ఆ ప్రకటన చేశారు. ఫిబ్రవరి 1 నుండి 75 రోజులంటే ఏప్రిల్ 17, ఫైనాన్స్ చట్టం దాన్ని 18 రోజులు ముందే అందుకుంది. బిల్లులోని మిగతా నిబంధనల్లో చాలావాటిని 2026 ఏప్రిల్ 1 నుండి అమలు చేయాలని నిర్ణయించారు.

చర్చ, కమిటీలు, డిమాండ్లపై ఓటు

ముందుగా సాధారణ చర్చ జరుగుతుంది. రూల్ 207 సభ్యులు బడ్జెట్‌ను మొత్తంగా చర్చించడానికి అనుమతిస్తుంది, కానీ ఏ తీర్మానమూ ప్రవేశపెట్టరు, ఏదీ ఓటుకు పెట్టరు. చివరికి ఆర్థిక మంత్రి జవాబిస్తారు.

తర్వాత సభ విరామం తీసుకుంటుంది. సాధారణ చర్చ తర్వాత సభలు నిర్ణీత కాలం వాయిదా పడతాయని, ఆ వ్యవధిలో శాఖలకు సంబంధించిన స్థాయీ కమిటీలు తమ మంత్రిత్వ శాఖల గ్రాంట్ల డిమాండ్లను పరిశీలించి దాని లోపే నివేదిస్తాయని, ఆ నివేదికల వెలుగులో సభ డిమాండ్లను పరిశీలిస్తుందని రూల్ 331G చెబుతుంది. వాటి నివేదికలకు ఒప్పించే విలువ ఉంటుంది, వాటిని పరిశీలించిన సలహాగా పరిగణిస్తారని రూల్ 331N చెబుతుంది. 2026 బడ్జెట్ సమావేశం జనవరి 28 నుండి ఏప్రిల్ 18 వరకు సాగిందని పీఆర్ఎస్ లెజిస్లేటివ్ రీసెర్చ్ నమోదు చేస్తుంది. కమిటీలు, సమావేశాలు ఎలా కలిసి పనిచేస్తాయో పార్లమెంటు సమావేశాలు, కమిటీల పనితీరు వ్యాసంలో ఉంది.

తర్వాత ఓటింగ్. ప్రతి డిమాండ్‌పై లోక్‌సభకు అధికరణ 113(2) మూడు ఎంపికలు ఇస్తుంది: ఆమోదించడం, తిరస్కరించడం, లేదా తగ్గించిన మొత్తానికి ఆమోదించడం. రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా ఏ డిమాండ్‌నూ చేయకూడదు (అధికరణ 113(3)), అంటే సభ ఒక గ్రాంటును తగ్గించగలదు కానీ పెంచలేదు. రూల్ 209 ప్రకారం సభ్యుడు మూడు రూపాల్లో కోత తీర్మానం ప్రవేశపెట్టవచ్చు: దాని వెనుక ఉన్న విధానంపై అసమ్మతిని చూపడానికి డిమాండ్‌ను రూ. 1కి తగ్గించడం, పొదుపు ఎక్కడ సాధ్యమో చూపడానికి నిర్దిష్ట మొత్తం తగ్గించడం, లేదా ఒక నిర్దిష్ట ఫిర్యాదును లేవనెత్తడానికి రూ. 100 తగ్గించడం. కోత తీర్మానం ఆమోదం పొందితే అది విశ్వాసం కోల్పోవడాన్ని సూచిస్తుందని, కేబినెట్ రాజీనామా చేయాల్సి ఉంటుందని పీఆర్ఎస్ గమనిస్తుంది.

డిమాండ్లకు రోజులను స్పీకర్ కేటాయిస్తారు, రూల్ 208(2) ముగింపు బిందువును నిర్దేశిస్తుంది. కేటాయించిన చివరి రోజున సాయంత్రం 5 గంటలకు లేదా ముందే నిర్ణయించిన మరో సమయానికి, మిగిలిన అన్ని విషయాలను పరిష్కరించడానికి అవసరమైన ప్రతి ప్రశ్ననూ స్పీకర్ ఓటుకు పెడతారు. పార్లమెంటు సభ్యులు దీన్ని గిలెటిన్ అంటారు. ప్రతి ఏడాది చర్చించాల్సిన కొన్ని మంత్రిత్వ శాఖలను కార్య సలహా కమిటీ ఎంచుకుంటుందని, 2004-05, 2013-14, 2018-19లో ప్రతి డిమాండ్ గిలెటిన్ అయిందని పీఆర్ఎస్ ప్రైమర్ చెబుతుంది. 2026 మార్చి 18న లోక్‌సభ రైల్వేలు, వ్యవసాయంపై చర్చించి, మిగతావాటిని కలిపి ఓటుకు పెట్టి రూ. 53 లక్షల కోట్లకు పైగా ఖర్చును ఆమోదించిందని ఈటీవీ భారత్ నివేదించింది.

వేర్వేరు పనుల రెండు బిల్లులు

గ్రాంట్లు ఇచ్చిన తర్వాత “వీలైనంత త్వరగా” ఒక వినియోగ బిల్లు కావాలని, ఇచ్చిన మొత్తాలను, చార్జ్ అయిన ఖర్చును సంఘటిత నిధి నుండి తీసుకోవడానికి అది అనుమతి ఇవ్వాలని అధికరణ 114(1) చెబుతుంది. గ్రాంట్ మొత్తాన్ని లేదా గమ్యాన్ని మార్చే ఏ సవరణనైనా 114(2) క్లాజు నిషేధిస్తుంది. మార్చి 18న లోక్‌సభ వినియోగ (నం.2) బిల్లు, 2026ను ఓటు జరిగిన రోజే ప్రవేశపెట్టి ఆమోదించిందని పీఆర్ఎస్ నమోదు చేసింది. దానిపై చర్చను ఇప్పటికే లేవనెత్తని ప్రజా ప్రాధాన్యం గల అంశాలకు లేదా పరిపాలనా విధానానికి రూల్ 218 పరిమితం చేస్తుంది.

ఫైనాన్స్ బిల్లును రూల్ 219 నియంత్రిస్తుంది, దానిపై చర్చ సాధారణ పరిపాలన, స్థానిక ఫిర్యాదులు, ద్రవ్య లేదా ఆర్థిక విధానం మీదకు వెళ్లవచ్చు. అది ప్రసంగం జరిగిన 52 రోజులకు, మార్చి 25న లోక్‌సభలో గట్టెక్కింది.

రెండూ ధన బిల్లులు, ఆ వర్గాన్ని అధికరణ 110 అంశాల వారీగా నిర్వచిస్తుంది: పన్నులు, ప్రభుత్వ రుణాలు, సంఘటిత నిధి, వాటికి అనుబంధమైన అంశాలు. ధన బిల్లును రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టకూడదు. లోక్‌సభ దాన్ని ఆమోదించిన తర్వాత సిఫారసులతో తిరిగి ఇవ్వడానికి రాజ్యసభకు 14 రోజులు ఉన్నాయి, వాటిలో దేన్నైనా లోక్‌సభ అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు (అధికరణ 109). లోక్‌సభ దేన్నీ అంగీకరించకపోతే, లేదా 14 రోజులు మౌనంగా గడిస్తే, బిల్లు లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలోనే ఆమోదం పొందినట్లు భావిస్తారు. 2026లో రాజ్యసభ రెండు బిల్లులనూ మార్చి 27న తిరిగి ఇచ్చింది, వినియోగ బిల్లు లోక్‌సభ నుండి వెళ్లిన తొమ్మిది రోజులకు, ఫైనాన్స్ బిల్లు వెళ్లిన రెండు రోజులకు. ఆ సభ గురించి మరింత రాజ్యసభ ఎలా పనిచేస్తుంది వ్యాసంలో ఉంది.

క్రమం అధికరణ 111తో ముగుస్తుంది. రాష్ట్రపతి సాధారణ బిల్లును పునఃపరిశీలనకు తిరిగి పంపవచ్చు, కానీ ధన బిల్లులను ఆ ప్రొవిజో మినహాయిస్తుంది. 2026-27కు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆర్థిక ప్రతిపాదనలను అమలు చేసే చట్టంగా పేరు పెట్టిన ఫైనాన్స్ చట్టం, 2026కు మార్చి 30న ఆమోదం లభించిందని లైవ్‌లా నివేదిస్తుంది.

క్యాలెండర్ తప్పినప్పుడు

ప్రధాన చక్రం భరించలేని సందర్భాలను రెండు అధికరణలు చూసుకుంటాయి. అధికరణ 116 కింద పూర్తి విధానం పెండింగ్‌లో ఉండగా సంవత్సరంలో కొంత భాగానికి లోక్‌సభ ముందస్తు గ్రాంటు ఇవ్వగలదు, ఆ ఓట్ ఆన్ అకౌంట్‌ను ఎలా ప్రవేశపెట్టాలో రూల్ 214 చెబుతుంది. సాధారణ ఎన్నికల వల్ల ప్రధాన బడ్జెట్‌ను కొత్త లోక్‌సభ ఆమోదించాల్సిన సందర్భంలో వాడే సాధనం అది. 2024 ఫిబ్రవరి 1 నాటి మధ్యంతర బడ్జెట్ 2024-25లో కొంత భాగానికి వినియోగ బిల్లు ద్వారా ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ కోరతామని, “సంప్రదాయం ప్రకారం” పన్ను మార్పులేవీ ప్రతిపాదించబోమని సభకు చెప్పింది. సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత ప్రధాన బడ్జెట్ ఆమోదం పొందే వరకు ప్రభుత్వానికి నిధులు ఇవ్వడంగా పీఆర్ఎస్ దాన్ని వర్ణించింది.

సంవత్సరం మధ్యలో అదనపు డబ్బు అధికరణ 115 కింద అనుబంధ డిమాండ్ల ద్వారా వస్తుంది. 2026 మార్చి 13న లోక్‌సభ 2025-26కు రెండో విడతను ఆమోదించింది, అవి 61 గ్రాంట్లు, స్థూలంగా రూ. 2.81 లక్షల కోట్లకు పైగా అదనపు ఖర్చు, దాన్ని అనుమతించడానికి వినియోగ బిల్లు, 2026ను ఆమోదించింది, అని ఆల్ ఇండియా రేడియో నివేదించింది. మార్చి 13 బిల్లు, మార్చి 18 బిల్లు రెండింటి పేర్లలోనూ 2026 ఉంది కానీ అవి వేర్వేరు ఆర్థిక సంవత్సరాలను కవర్ చేస్తాయి. ఊహించని ఖర్చుల కోసం, పార్లమెంటు ఆమోదం పెండింగ్‌లో ఉండగా, అధికరణ 267 కింద ఆకస్మిక నిధిని రాష్ట్రపతి అధీనంలో ఉంచారు, దాని మూలధనం రూ. 30,000 కోట్లు అని ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ మార్గదర్శిని చెబుతుంది.

ఈ ఆర్థిక అధికరణలు రాజ్యాంగంలో ఎక్కడ ఉన్నాయో రాజ్యాంగం ఒక్క చూపులో వ్యాసంలో ఉంది, 1991 జూలై 24 బడ్జెట్ 1991 సంస్కరణలు వ్యాసంలో ఉంది.

వివాదంలో ఉన్నది

ఒక దశ వివాదంలో ఉంది, అంటే ధన బిల్లు అంటే ఏమిటి అనేది. అధికరణ 110(1) జాబితా చేసిన అంశాలు “మాత్రమే” ఉన్న బిల్లును కవర్ చేస్తుంది, అధికరణ 110(3) స్పీకర్ నిర్ణయాన్ని తుదిదిగా చేస్తుంది. పన్నుతో లేదా ఖర్చుతో సంబంధం లేని అంశాలను ఫైనాన్స్ బిల్లులు మోసాయని పీఆర్ఎస్ ప్రైమర్ చూపుతుంది, ఉదాహరణలుగా 2016 బిల్లులో విదేశీ విరాళాల (నియంత్రణ) చట్టం మార్పులను, 2017 బిల్లులో ట్రిబ్యునళ్ల పునర్వ్యవస్థీకరణను ప్రస్తావిస్తుంది. 2019 నవంబర్ 13న రోజర్ మాథ్యూ v సౌత్ ఇండియన్ బ్యాంక్ (Rojer Mathew v. South Indian Bank) కేసులో సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం, ధన బిల్లు అంటే ఏమిటి అనే ప్రశ్నను, ఫైనాన్స్ చట్టం, 2017కు స్పీకర్ ఇచ్చిన ధృవీకరణను పెద్ద ధర్మాసనానికి పంపింది. పైన లింక్ చేసిన రాజ్యసభ వ్యాసం ఆ కేసును మరింత వివరంగా చెబుతుంది.

తర్వాతి చక్రం మొదలైంది

2027-28 బడ్జెట్ సర్క్యులర్‌ను ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ 2026 ఆగస్టు 27న జారీ చేసిందని డెవ్‌డిస్కోర్స్ నివేదిస్తుంది. మంత్రిత్వ శాఖలు తమ డేటాను 2026 అక్టోబర్ 6 నాటికి నమోదు చేయాలని అది కోరింది, వ్యయ కార్యదర్శి అధ్యక్షతన బడ్జెట్ ముందస్తు సమావేశాలు 2026 అక్టోబర్ 12న మొదలై నవంబర్ మధ్య వరకు సాగేలా షెడ్యూల్ చేశారు.