అంబేద్కర్ ముసాయిదా కమిటీ ఏ రాష్ట్రానికీ విడిపోయే హక్కు ఉండకూడదని కోరుకుంది కాబట్టి అధికరణ 1 ప్రకారం భారతదేశం రాష్ట్రాల యూనియన్, పార్లమెంటు ఏ రాష్ట్రాన్నైనా సాధారణ చట్టంతో తిరిగి గీయగలదు

అధికరణ 1 “భారతదేశం, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల యూనియన్‌గా ఉంటుంది” అని చెబుతుంది, యూనియన్ అనే పదాన్ని కావాలనే ఎంచుకున్నారు. ముసాయిదా కమిటీకి అధ్యక్షత వహించిన బి. ఆర్. అంబేద్కర్ 1948 నవంబర్ 4న రాజ్యాంగ సభకు “ఈ సమాఖ్య ఒక యూనియన్, ఎందుకంటే అది నాశనం కానిది” అని చెప్పారు.

రాజ్యాంగం 1950 జనవరి 26న అమల్లోకి వచ్చింది. దాని మొదటి షెడ్యూలు ఇప్పుడు 28 రాష్ట్రాలను జాబితా చేస్తుంది, చాలా నమోదులు ఒక రాష్ట్రం భూభాగాన్ని నిర్ణయించిన పార్లమెంటు చట్టం పేరు చెప్పడం ద్వారానే ఆ రాష్ట్రాన్ని నిర్వచిస్తాయి. ఉదాహరణకు తెలంగాణ నమోదు ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014లోని సెక్షన్ 3ని సూచిస్తుంది.

ముసాయిదా రచయితలు “ఫెడరేషన్” కాకుండా “యూనియన్” అని ఎందుకు రాశారు

విమర్శకులు “రాష్ట్రాల సమాఖ్య” అనే మాటలు కోరారు. అంబేద్కర్ సమాధానం ఇది: ఏకీకృత రాజ్యమైన దక్షిణాఫ్రికాను యూనియన్ అంటారు, సమాఖ్య అయిన కెనడాను కూడా అంటారు, కాబట్టి ఈ పదం వాడుకకు భంగం కలిగించదు. ఎంపిక ఉద్దేశపూర్వకమని ఆయన చెప్పారు. రాష్ట్రాలు ఒప్పందం చేసుకుని కలవడం వల్ల ఈ సమాఖ్య ఏర్పడలేదని, అలా ఏర్పడలేదు కాబట్టి ఏ రాష్ట్రానికీ విడిపోయే హక్కు లేదని స్పష్టం చేయాలని ముసాయిదా కమిటీ అనుకుంది.

పరిపాలన సౌలభ్యం కోసం దేశాన్ని రాష్ట్రాలుగా విభజించవచ్చు కానీ అది ఒకే పూర్తి దేశమని, ఒకే అధికారం కింద ఒకే ప్రజలు జీవిస్తున్నారని ఆయన జోడించారు. అదే ప్రశ్నను తేల్చడానికి అమెరికా చేసిన అంతర్యుద్ధాన్ని ఆయన ప్రస్తావించారు.

అదే ప్రసంగం రాజ్యాంగాన్ని సమాఖ్య స్వరూపంగా కూడా పిలిచింది. అంబేద్కర్ ద్వంద్వ పాలనా వ్యవస్థను వర్ణించారు, అంటే రెండు స్థాయిల ప్రభుత్వం: కేంద్రంలో యూనియన్, మరోవైపు రాష్ట్రాలు, ప్రతి ఒక్కటీ రాజ్యాంగం తనకు అప్పగించిన రంగంలో సార్వభౌమాధికారాలు కలిగి ఉంటుంది. రాష్ట్రాలు యూనియన్‌కు కూటమి కాదని, పరిపాలనా ఏజెన్సీలు కూడా కాదని ఆయన చెప్పారు.

ఆ పదాన్ని సభ 1948 నవంబర్ 15న పరీక్షించింది. “రాష్ట్రాలు” స్థానంలో “ప్రదేశ్”, “ప్రావిన్సులు” అని పెట్టాలని, “యూనియన్” ముందు “ఫెడరల్” చేర్చాలని సభ్యులు ప్రతిపాదించారు. ఆ సవరణలన్నీ తిరస్కరణకు గురయ్యాయి. “రాష్ట్రం” అనేది సార్వభౌమత్వాన్ని సూచిస్తుందని, ఏదో ఒక రోజు ఆ యూనిట్లు తాము సార్వభౌమాలమని చెప్పుకోవచ్చని లక్ష్మీకాంత మైత్రా హెచ్చరించారు. “రాష్ట్రం” అనేది సౌకర్యంగా ఉంటుందని, చట్టపరమైన పాఠానికి తగినదని కెంగల్ హనుమంతయ్య బదులిచ్చారు.

అధికరణలు 2 నుండి 4 పార్లమెంటును ఏం చేయనిస్తాయి

అధికరణ 2 పార్లమెంటు “తనకు తగినట్లు అనిపించిన షరతులపై కొత్త రాష్ట్రాలను యూనియన్‌లోకి చేర్చుకోవచ్చు లేదా ఏర్పాటు చేయవచ్చు” అని చెబుతుంది. ఒక రాష్ట్రం నుండి భూభాగాన్ని వేరు చేయడం ద్వారా, లేదా రాష్ట్రాలను లేదా రాష్ట్రాల భాగాలను కలపడం ద్వారా కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరిచే అధికారాన్ని అధికరణ 3 ఇస్తుంది. రాష్ట్ర విస్తీర్ణాన్ని పెంచడం లేదా తగ్గించడం, సరిహద్దులు మార్చడం, పేరు మార్చడం కూడా పార్లమెంటు చేయగలదు. అధికరణ 3లో “రాష్ట్రం” అనే పదంలో కేంద్రపాలిత ప్రాంతం కూడా వస్తుంది, ప్రొవిజో విషయంలో తప్ప.

ఒక షరతు వర్తిస్తుంది. అధికరణ 3 కింద బిల్లును రాష్ట్రపతి సిఫార్సు లేకుండా ఏ సభలోనూ ప్రవేశపెట్టకూడదు. అది రాష్ట్ర విస్తీర్ణం, సరిహద్దులు లేదా పేరును ప్రభావితం చేస్తే, రాష్ట్రపతి ముందుగా ఆ రాష్ట్ర శాసనసభకు దాన్ని పంపి, నిర్ణీత వ్యవధిలో అభిప్రాయాలు కోరాలి; ఆ వ్యవధిని రాష్ట్రపతి పొడిగించవచ్చు.

అటువంటి చట్టం అధికరణ 368 అవసరాల కోసం రాజ్యాంగ సవరణ కాదని అధికరణ 4(2) చెబుతుంది. సవరణలపై మా వ్యాసంలో వివరించిన ప్రత్యేక విధానం, సమాఖ్య స్వభావం గల మార్పులకు రాష్ట్ర శాసనసభల ఆమోదం కూడా కోరేది, ఇక్కడ వర్తించదు.

ప్రొవిజో అడిగేది అభిప్రాయాలనే, సమ్మతిని కాదు. బాబూలాల్ పరాటే v స్టేట్ ఆఫ్ బాంబే (Babulal Parate v State of Bombay, 1960) కేసులో ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయాలను పార్లమెంటు అంగీకరించాలని ప్రొవిజోలో ఎక్కడా లేదని చెప్పింది, “రెండు రాష్ట్ర శాసనసభలు పూర్తిగా భిన్నమైన అభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేయవచ్చు” అని కూడా గమనించింది. 2023 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఆ భాగాన్ని ఉటంకిస్తుంది.

సభ దీన్ని ఈ విధంగా ఎందుకు రాసిందో కూడా 2023 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వివరిస్తుంది. 1950లో యూనిట్లు పార్ట్ A, B, C రాష్ట్రాలు, పార్ట్ D లో అండమాన్ నికోబార్ దీవులు ఒక్కటే ఉండేవి; ఆ వర్గీకరణ వలస పాలన నాటి వర్గీకరణకు అద్దం పట్టింది, శాశ్వతంగా ఉండాలని అనుకున్నది కాదు. పాత సరిహద్దులు “సామ్రాజ్య ప్రయోజనాల్లో లేదా విదేశీ ప్రభుత్వ అవసరాల్లో పాతుకుపోయినవి” అని రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ 1955లో నివేదించింది. ఏడో సవరణ, 1956 నాటి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ఆ వర్గాల స్థానంలో రాష్ట్రాలను, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను పెట్టాయి. సంస్థానాలు ఆ వర్గాల్లోకి ఎలా వచ్చాయో సర్దార్ పటేల్, సంస్థానాలపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

2000 నవంబర్‌లో మూడు రాష్ట్రాలు, 2007లో ఒక పేరు మార్పు

2000లో పార్లమెంటు మూడు పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాలను ఆమోదించింది, ప్రతిదానికీ నియమిత దినాన్ని కేంద్రం నోటిఫికేషన్ ద్వారా నిర్ణయించింది. ఛత్తీస్‌గఢ్ 2000 నవంబర్ 1న మధ్యప్రదేశ్‌లోని 16 జిల్లాలతో ఏర్పడింది, సెప్టెంబర్ 14 నాటి నోటిఫికేషన్ S.O. 827(E) కింద. ఉత్తరాంచల్ నవంబర్ 9న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని 13 జిల్లాలతో ఏర్పడింది, అక్టోబర్ 20 నాటి S.O. 950(E) కింద. జార్ఖండ్ నవంబర్ 15న బీహార్‌లోని 18 జిల్లాలతో మొదలైంది, సెప్టెంబర్ 14 నాటి S.O. 829(E) కింద.

ప్రతి చట్టమూ ప్రజాసభ స్థానాలను కూడా పంచింది. మధ్యప్రదేశ్ 29 ఉంచుకుంది, ఛత్తీస్‌గఢ్ 11 తీసుకుంది. ఉత్తరప్రదేశ్ 80 ఉంచుకుంది, ఉత్తరాంచల్ 5 తీసుకుంది. బీహార్ 40 ఉంచుకుంది, జార్ఖండ్ 14 తీసుకుంది.

అధికరణ 3 పేర్లను కూడా కవర్ చేస్తుంది. 2006 డిసెంబర్ 21 తేదీ గల ఉత్తరాంచల్ (పేరు మార్పు) చట్టం, 2006, ఆ రాష్ట్రం “ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంగా పిలవబడుతుంది” అని నిర్దేశించింది. అది 2007 జనవరి 1న, 2006 డిసెంబర్ 29 నాటి నోటిఫికేషన్ GSR 779(E) ద్వారా అమల్లోకి వచ్చింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ వద్దన్నా, 2014లో తెలంగాణ

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పది జిల్లాలతో తెలంగాణను ఏర్పరిచింది: ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, మెదక్, నిజామాబాద్, వరంగల్, రంగారెడ్డి, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్, ఖమ్మం, హైదరాబాద్. పీఆర్ఎస్ లెజిస్లేటివ్ రీసెర్చ్ ప్రకారం, లోక్‌సభ బిల్లును 2014 ఫిబ్రవరి 18న, రాజ్యసభ ఫిబ్రవరి 20న ఆమోదించాయి. 2014 జూన్ 2ను నియమిత దినంగా కేంద్రం మార్చి 4 నాటి S.O. 655(E) ద్వారా నోటిఫై చేసింది.

ఈ చట్టం పది సంవత్సరాలకు మించని కాలానికి హైదరాబాద్‌ను రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి రాజధానిగా చేసింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ తన సొంత హైకోర్టును ఏర్పాటు చేసుకునే వరకు హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టే రెండింటికీ సేవలు అందిస్తుంది, రాష్ట్రపతి నిర్ణయించే కాలం వరకు ప్రస్తుత రాష్ట్ర గవర్నరే రెండు రాష్ట్రాలకూ వ్యవహరిస్తారు. లోక్‌సభ స్థానాలను ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ మధ్య 25, 17గా పంచారు, శాసనసభ స్థానాలను 175, 119గా నిర్ణయించారు.

ప్రొవిజో కోరిన సంప్రదింపుల దశ జరిగింది. రాష్ట్రపతి బిల్లును ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభకు పంపారు, 2014 జనవరి 30న ఆ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ మూజువాణి ఓటుతో దాన్ని తిరస్కరించింది, ప్రవేశపెట్టడానికి దాన్ని సిఫార్సు చేయవద్దని రాష్ట్రపతిని కోరింది. అభిప్రాయాలు కోరడానికే అధికరణ 3 కింద బిల్లును పంపారు తప్ప ఓటింగ్ కోసం కాదు కాబట్టి అసెంబ్లీ అభిప్రాయాలకు కేంద్రం కట్టుబడి లేదని ది ట్రిబ్యూన్ రాసింది. పార్లమెంటు ముందుకు సాగింది.

అధికరణ 1 కోర్టులను కలిసిన చోట: లద్దాఖ్, జమ్మూ కశ్మీర్, 2023 తీర్పు

జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2019 అక్టోబర్ 31న అమల్లోకి వచ్చింది. రాష్ట్రాన్ని లద్దాఖ్, జమ్మూ కశ్మీర్ అనే కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజించారు, ఆ సమయంలో రాష్ట్రం అధికరణ 356 కింద ప్రకటనలో ఉంది కాబట్టి దాని శాసనసభ అధికారాలను పార్లమెంటు వినియోగించింది. అధికరణ 356 విధానానికి దాని సొంత వివరణ వ్యాసం ఉంది.

2023 డిసెంబర్ 11న ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం, అధికరణ 3 మొదటి ప్రొవిజో కింద శాసనసభ అభిప్రాయాలు సిఫార్సు స్వభావం కలవని తీర్పు చెప్పింది. రాష్ట్రం నుండి భూభాగాన్ని వేరు చేసి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని ఏర్పరచడానికి అధికరణ 3(a), వివరణ I తో కలిపి చదివినప్పుడు అనుమతిస్తుంది కాబట్టి, లద్దాఖ్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉంచడాన్ని కోర్టు సమర్థించింది. ఒక రాష్ట్రాన్ని ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా మార్చే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉందా అనే ప్రశ్నను తెరిచే ఉంచింది. రాష్ట్ర హోదాను పునరుద్ధరిస్తామని సొలిసిటర్ జనరల్ కోర్టుకు చెప్పారు; “రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరణ వీలైనంత త్వరగా జరగాలి” అని కోర్టు ఆదేశించింది, అసెంబ్లీ ఎన్నికలను 2024 సెప్టెంబర్ 30 నాటికి నిర్వహించాలని కూడా చెప్పింది.

“నాశనం కాని యూనియన్, నాశనం అయ్యే రాష్ట్రాలు” అనే మాట రాష్ట్రాలను పునర్వ్యవస్థీకరించవచ్చు కానీ రద్దు చేయలేమని అర్థమిస్తుందని పిటిషనర్లు వాదించారు. ఆ వాదనపై కోర్టు తీర్పు చెప్పలేదు. అధికరణ 1(1) రాష్ట్రాలను “దేశ రాజ్యాంగ నిర్మాణానికి అత్యవసరమైనవి, తప్పనిసరివి”గా చూపిస్తుందని, “రాష్ట్రాలు లేకుండా యూనియన్ ఉనికిలో ఉండలేదు” అని మాత్రం రాసింది.

భూభాగాన్ని సంపాదించడానికి లేదా వదులుకోవడానికి ఉన్న సార్వభౌమాధికారానికి లోబడి యూనియన్ నాశనం కాని స్వభావం ఉంటుందని అదే తీర్పు నమోదు చేస్తుంది; ఇది 1960 నాటి బేరుబారీ రిఫరెన్సులో గుర్తింపు పొందింది, అది మరో దేశానికి భూభాగాన్ని అప్పగించడం గురించినది.

ఈ ఏర్పాటు అమెరికా వ్యవస్థకు ఎలా భిన్నం

తేడాలను 1948లో అంబేద్కరే పేర్కొన్నారు. అమెరికాలో జాతీయ, రాష్ట్ర అనే ద్వంద్వ పౌరసత్వం ఉంది, భారతదేశంలో ఒక్కటే. అమెరికా రాష్ట్రాలు తమ సొంత రాజ్యాంగాలను రాసుకోవచ్చు, కానీ ముసాయిదా మొదటి షెడ్యూలులోని మొదటి భాగంలో కనీసం ఏ రాష్ట్రానికీ సొంతంగా రాసుకునే హక్కు లేదని, యూనియన్, రాష్ట్రాల రాజ్యాంగం “ఒకే చట్రం” అని ఆయన చెప్పారు. అమెరికాలో ఫెడరల్, రాష్ట్ర న్యాయస్థానాల వ్యవస్థలు వేరుగా ఉంటాయి, భారతదేశంలో హైకోర్టులు, సుప్రీంకోర్టు కలిసి ఒకే శ్రేణిగా ఏర్పడే ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ ఉంది. పరిపాలన ఒకేలా ఉండేలా సమష్టి అఖిల భారత సివిల్ సర్వీసును కూడా ఆయన ప్రతిపాదించారు. ఏకైక పౌరసత్వం భారత పౌరసత్వంపై మా వ్యాసంలో వివరించాం.

భూభాగం, ఎమర్జెన్సీలకు సంబంధించి మరో రెండు తేడాలు ఉన్నాయి. అమెరికా రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ IV, సెక్షన్ 3 ప్రకారం, సంబంధిత శాసనసభల సమ్మతి, కాంగ్రెస్ సమ్మతి లేకుండా ఒక రాష్ట్రంలో మరో రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచకూడదు, రాష్ట్రాలను లేదా వాటి భాగాలను కలిపి కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచకూడదు. భారతదేశంలో దానికి సమానమైన చర్యకు రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయాలు చాలు. ఇంకా, రాష్ట్రపతి ఎమర్జెన్సీ ప్రకటించిన తర్వాత యూనియన్ ఏ రాష్ట్ర అంశంపైనైనా చట్టం చేయగలదని, రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వగలదని, అప్పుడు “రాష్ట్రం ఏకీకృత రాష్ట్రం అవుతుంది” అని అంబేద్కర్ చెప్పారు; ఏ ఇతర సమాఖ్యకూ లేని అధికారం అది అని అన్నారు.

శాసనాధికారాల విభజన, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం లేదా కోర్టుల అధికారాలను తాకే సవరణలకు రాష్ట్రాల ఆమోదం కూడా అవసరమని, రాజ్యాంగంలోని ఇతర అధికరణలకు ఈ రక్షణ ఉండదని ఆయన జోడించారు.

సమాఖ్యా, పాక్షిక సమాఖ్యా, రెండూనా: సభ, న్యాయమూర్తులు చెప్పింది

రాష్ట్రాలు “మున్సిపాలిటీలకు కుదించబడ్డాయి” అనే ఫిర్యాదుకు అంబేద్కర్ 1949 నవంబర్ 25న సమాధానం ఇచ్చారు. సమాఖ్యవాదపు ప్రాథమిక సూత్రం, శాసన, కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని కేంద్రం చేసిన ఏ చట్టం ద్వారానో కాకుండా రాజ్యాంగమే కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచడం అని ఆయన అన్నారు. “మన రాజ్యాంగం కింద రాష్ట్రాలు తమ శాసన లేదా కార్యనిర్వాహక అధికారం కోసం ఏ విధంగానూ కేంద్రంపై ఆధారపడవు.” రాజ్యాంగం కేంద్రానికి పెద్ద రంగాన్ని, అవశిష్ట అధికారాలను ఇస్తుందని ఆయన అంగీకరించారు, ఈ రెండు లక్షణాల్లో ఏదీ సమాఖ్యవాద సారం కాదని చెప్పారు.

తొమ్మిది మంది సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు ఈ ప్రశ్నను 1994 మార్చి 11న ఎస్. ఆర్. బొమ్మై v యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (S.R. Bommai v Union of India) కేసులో చేపట్టారు. భారతదేశం కచ్చితంగా, పూర్తిగా సమాఖ్యేనా అనే కె. సి. వీర్ సందేహాన్ని న్యాయమూర్తి ఎ. ఎం. అహ్మది ఉటంకించారు. ఆ పదానికి నిపుణులు ప్రశ్నలు వేయడానికి దారితీసిన లక్షణాలను ఆయన జాబితా చేశారు: పాఠంలో “ఫెడరల్”, “ఫెడరేషన్” అనే పదాలు లేకపోవడం, అధికరణలు 2, 3 కింద పార్లమెంటు అధికారాలు, ఎమర్జెన్సీ అధికారాలు, ఏకైక పౌరసత్వం, ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ. “పాక్షిక సమాఖ్య” అనేదే సరైన వర్ణన అని, సమాఖ్య, ఏకీకృత అంశాల మిశ్రమమని, అది ఏకీకృత వైపు మొగ్గుతుందని ఆయన రాశారు. “పేరులో ఏముంది” అనేది నిబంధనలు ఏం చేస్తాయన్న దానికంటే తక్కువ ముఖ్యమని ఆయన జోడించారు.

రాష్ట్రాలు “రాజ్యాంగబద్ధంగా గుర్తింపు పొందిన యూనిట్లు, కేవలం సౌకర్యం కోసం ఏర్పరిచిన పరిపాలనా విభాగాలు కాదు” అని, అవి “కేంద్రానికి ఉపగ్రహాలు కావు, ఏజెంట్లు కావు” అని అధికరణ 1 చెబుతుందని న్యాయమూర్తి పి. బి. సావంత్ రాశారు. సమాఖ్య సూత్రమే ప్రధానమనే న్యాయశాస్త్రవేత్త హెచ్. ఎం. సీర్వాయి అభిప్రాయాన్ని ఆయన ఉటంకించారు. సమాఖ్యవాదం ఒక ప్రాథమిక లక్షణమని, అధికరణ 1 పరిమితుల్లో యూనియన్ శాశ్వతమైనది, నాశనం కానిదని, రాష్ట్రానికి విడిపోయే హక్కు లేదని న్యాయమూర్తి కె. రామస్వామి తీర్పు చెప్పారు. 2023లో కోర్టు ఈ స్థితిని “పాక్షిక సమాఖ్య, అసమాన సమాఖ్యవాదం లేదా సహకార సమాఖ్యవాదంగా వర్ణించే” ఏర్పాటుగా సంగ్రహించింది.

రెండు కమిషన్లు, ఒక మండలి

కేంద్ర రాష్ట్ర సంబంధాల కమిషన్‌ను భారత ప్రభుత్వం 1983 జూన్ 9న సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి ఆర్. ఎస్. సర్కారియా అధ్యక్షతన ఏర్పాటు చేసింది. దాని 1988 నివేదిక 247 సిఫార్సులు చేసింది, వాటిలో రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 263 కింద శాశ్వత అంతర్ రాష్ట్ర మండలి ఒకటి. ప్రభుత్వం దాన్ని అంగీకరించి, 1990 మే 28 నాటి రాష్ట్రపతి నోటిఫికేషన్ ద్వారా మండలిని నోటిఫై చేసింది. ప్రధానమంత్రి దానికి అధ్యక్షత వహిస్తారు, సభ్యులు రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, శాసనసభలు ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ముఖ్యమంత్రులు, ఆరుగురు కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రులు.

రెండో కమిషన్ 2007 ఏప్రిల్ 27న, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా పనిచేసిన ఎం. ఎం. పూంఛీ అధ్యక్షతన ఏర్పాటైంది. అది 2010 మార్చి 31న 273 సిఫార్సులతో నివేదిక ఇచ్చింది. కేంద్ర హోం మంత్రి అధ్యక్షతన ఉన్న అంతర్ రాష్ట్ర మండలి స్టాండింగ్ కమిటీ, 2018 మే 25న తన 13వ సమావేశంలో ఆ 273 సిఫార్సులన్నింటిపై చర్చలు పూర్తి చేసిందని, వాటి సిఫార్సులు నిర్ణయం కోసం అంతర్ రాష్ట్ర మండలికి వెళ్తాయని పత్రికా సమాచార కార్యాలయం (PIB) తెలిపింది.