तिला पतीच्या चितेवर जळायचे होते. त्याऐवजी तिने अठ्ठावीस वर्षे माळवा राज्य केले.

१७५४ मध्ये एक मराठा सैन्य आजच्या राजस्थानातील कुम्हेर किल्ल्याला वेढा घालत होते, तेव्हा एका तोफगोळ्याने खंडेराव होळकर नावाच्या तरुण सेनापतीचा जीव घेतला.

त्यांची विधवा पत्नी तरुण होती: भारत सरकारने दिलेली तिची जन्मतारीख, १७२५, बरोबर असेल तर एकोणतीस वर्षांची, आणि सर जॉन माल्कम यांच्या वृत्तान्तानुसार वीस वर्षांखालची. त्या काळाच्या रूढीनुसार, पुढचे कर्तव्य तिचेच होते: पतीच्या चितेवर चढून जळून जाणे.

तिने तसे केले नाही. प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरो, भारत सरकारचे प्रसिद्धी कार्यालय, म्हणते की ती इतकी शोकाकुल झाली होती की तिने सती जाण्याचा निर्णय घेतला, आणि तिचे सासरे, अनुभवी सैनिक मल्हारराव होळकर, यांनी तिला रोखले, मग तिला आपल्या छत्रछायेत घेऊन लष्करी आणि प्रशासकीय बाबींचे प्रशिक्षण दिले. Encyclopaedia Britannica हेच सांगते. खंडेरावांच्या कुम्हेर येथील मृत्यूचे वर्णन करणारे माल्कम या प्रसंगाचा उल्लेख करत नाहीत.

तेरा वर्षांनंतर, हे दोघेही निवर्तल्यावर, अहिल्याबाई होळकर यांनी स्वतः माळव्याचे राज्यपद स्वीकारले. त्यांनी ते अठ्ठावीस वर्षे सांभाळले. आणि त्यांनी त्या काळात जे केले ते अठराव्या शतकातील भारतातील सर्वात असामान्य शासकीय नोंदींपैकी एक आहे, कारण त्यात जवळपास कोणालाही जिंकून घेण्याचा भाग नव्हता.

सर्वात वाईट वारसा

तिची कारकीर्द किती विचित्र होती हे पाहायचे असेल, तर तिच्या हातात किती वाईट पत्ते होते ते पाहा.

१७०० च्या मध्याच्या सुमारास मराठे हे कठोर घोडदौड करणाऱ्या आणि कठोर कर वसूल करणाऱ्या लष्करी घराण्यांचा संघ होते. होळकर हे त्यापैकी एक होते, मेंढपाळ कुटुंबातून वर येऊन त्यांनी आजच्या मध्य प्रदेशातील सुपीक पठार, माळवा, ताब्यात घेतले होते. त्या जगात सत्ता घोडदळातून आणि भाल्याच्या जोरावर खंडणी वसूल करण्याच्या क्षमतेतून येत असे.

अहिल्याबाईंना तिथे टिकवून ठेवणारी दोन्ही माणसे एकापाठोपाठ एक गमवावी लागली. तिचे सासरे आणि रक्षणकर्ते मल्हारराव १७६६ मध्ये निवर्तले. त्यांचा मुलगा मालेराव त्यांच्यानंतर गादीवर आला आणि पुढच्याच वर्षी, स्रोतांनी ज्याचे वर्णन मनाचा ऱ्हास असे केले आहे अशा आजारानंतर निवर्तला.

यामुळे एक स्त्री, जिला पती नाही, मुलगा नाही, स्वतःचे सैन्यही नाही, अशा स्थितीत एका योद्धा संघराज्याचा सर्वात श्रीमंत प्रांतांपैकी एक तिच्या हाती राहिला. अशा परिस्थितीत नेहमीचा शेवट म्हणजे सत्ता बळकावली जाणे. तिने पेशव्यांकडे, मराठा राज्याच्या प्रमुखाकडे, स्वतःच्या नावाने राज्य करण्याचा हक्क मागितला, आणि १७६७ मध्ये तो तिला मिळाला.

तिने सैन्य सोडून दिले

तिचा पहिला निर्णय पुढचे सगळे स्पष्ट करतो. तिने होळकर सैन्याची कमान स्वतःकडे घेण्याचा प्रयत्न केला नाही. तिने ते एका सेनापतीच्या, तुकोजीराव होळकर यांच्या, हाती सोपवले, आणि तिजोरी, महसूल व्यवस्था आणि न्यायालये स्वतःकडे ठेवली. माल्कमच्या नोंदीत तुकोजींची तिच्याशी असलेली निष्ठा एक लक्षात घेण्यासारखी बाब म्हणून नोंदवली आहे, यावरूनच कळते की हा काही उघड परिणाम नव्हता.

कागदावर हे नाजूक दिसते. प्रत्यक्षात मात्र हे तिच्या उर्वरित आयुष्यभर टिकले, आणि यामुळे राज्याचे दोन उपयुक्त भाग झाले: सैन्य बाहेर जाऊन मराठा सैन्ये जे करत तेच करत राहिले, तर नागरी प्रशासन घरीच राहिले, अशा व्यक्तीच्या हाताखाली जिला युद्धात रस नव्हता आणि त्यासाठी ग्रामीण भागाला कर्जबाजारी करण्याचे कोणतेही कारण नव्हते.

त्या शतकातील बहुतेक राज्यकर्त्यांना हे वेगळेपण करता आले नाही, कारण तेच सैन्य होते. तिला ते जमले, कारण ती सैन्य नव्हती.

पिकाचा एक चतुर्थांश हिस्सा, आणि दीर्घ मुदतीचा पट्टा

इथे नोंद अधिक तपशीलवार होते, आणि एक ब्रिटिश स्रोत आश्चर्यकारकरीत्या उपयुक्त ठरतो.

१८१० च्या दशकात, दशकानुदशकांच्या युद्धानंतर मध्य भारताचे सर्वेक्षण करण्यासाठी सर जॉन माल्कम यांना पाठवण्यात आले. त्यांनी स्थानिक लोकांच्या मुलाखती घेतल्या आणि १८२३ मध्ये A Memoir of Central India प्रकाशित केले. तीस वर्षांपूर्वी मरण पावलेल्या एका मराठा राणीची खुशामत करण्याचे त्यांना काहीही कारण नव्हते, आणि ब्रिटिश प्रशासन ही सुधारणा होती असे मांडण्याची अनेक कारणे होती. तरीही त्यांनी जे लिहिले ते हे होते की तिचा काळ हा चांगला काळ होता.

त्यांच्या सर्वेक्षणातील दोन तपशील कोणत्याही स्तुतीपेक्षा जास्त मोलाचे आहेत.

पहिला मुद्दा महसुलाचा आहे. बटाई पद्धतीत, राज्य प्रत्यक्ष पिकाचा एक हिस्सा आपला वाटा म्हणून घेते. माल्कम यांना सांगण्यात आले की ज्या जिल्ह्यांत अहिल्याबाईंनी ही पद्धत वापरली, तिथे सरकारने पिकाच्या एक चतुर्थांशापेक्षा कधीही जास्त घेतले नाही. तुलनेसाठी, त्यांनी नोंदवले की माळव्याची काळी माती, जी तिच्या काळात प्रति बिघा (बिघा हे सुमारे अर्धा ते दोन तृतीयांश एकराचे स्थानिक जमीन मापन) क्वचितच एक रुपयापेक्षा, फार तर दीड रुपयापेक्षा, जास्त आकारली जात असे, ती त्यांच्या स्वतःच्या काळापर्यंत दोन ते अडीच रुपये इतकी आकारली जाऊ लागली होती. त्यांनी असेही नमूद केले की धान्याची किंमत दुप्पट झाली होती, आणि त्यामुळे नंतरचे भाडे आधीच्या भाड्याइतकेच माफक होते असे त्यांचे मत ठरले.

दुसरा मुद्दा हा की “दीर्घ मुदतीचे पट्टे देणे ही अहल्याबाईंची पद्धत होती.” हे ऐकायला कागदी कारभारासारखे वाटते. पण प्रत्यक्षात हा आंब्याचे झाड लावणारा शेतकरी आणि न लावणारा शेतकरी यांच्यातील फरक आहे. दीर्घ मुदतीचा पट्टा असलेला शेतकरी जमीन सुधारू शकतो, विहीर खोदू शकतो आणि दहा वर्षांचे नियोजन करू शकतो. एक वर्षाच्या भाड्यावरचा शेतकरी फक्त एक वर्षासाठी शेती करतो.

कोणालाही खोटी ठरवता न येणारी साक्ष

माल्कम यांनी केलेली सर्वात भक्कम गोष्ट म्हणजे व्यापारी विम्यासाठी काय पैसे मोजत होते हे तपासणे.

त्यांनी माळव्यातील एका प्रमुख विमा संस्थेकडून दर मिळवले आणि ते तीन कालखंडांसाठी मांडले: अहिल्याबाई आणि महादजी शिंदे यांच्या हाती मध्य भारत असतानाचा काळ, व्यापारी ज्याला “संकटांचा काळ” म्हणत तो १७९८ ते १८१८ हा टप्पा, आणि त्यांचा स्वतःचा वर्तमान काळ. विम्याचे दर हे प्रामाणिक साक्षीदार असतात. अफू किंवा सोन्याचांदीच्या मालावर स्वतःचा पैसा पणाला लावणाऱ्या व्यापाऱ्याला राणीच्या प्रतिष्ठेशी काही देणेघेणे नसते. तो रस्ता जसा आढळतो तसाच त्याची किंमत ठरवतो.

या मापदंडानुसार तिची कारकीर्द माळव्याने पाहिलेल्या सर्वोत्तम काळांपैकी एक ठरते, आणि त्यानंतर जे आले ते एक कोसळणे होते.

यामुळेच तिची कहाणी वसाहतपूर्व सुवर्णकाळांबद्दलच्या नेहमीच्या अडचणीतून सुटते. यासाठी दरबारी कवीच्या शब्दावर विश्वास ठेवायची गरज नाही. माल वाहून नेण्याचा खर्च किती होता हे पाहिले तरी पुरेसे आहे.

तिने काय बांधले, आणि कुठे

तिच्या कारकीर्दीचा दुसरा भाग नकाशाभर विखुरलेला आहे. तिने स्वतःचे निवासस्थान माहेश्वर या नर्मदाकाठच्या गावात हलवले, जिथे तिने कारागीर आणि विणकर आणले, आणि जिथे तिने मंदिरे व आजही उभे असलेले नदीकाठचे घाट बांधले. माल्कम नोंदवतात की आज ज्याला इंदूर म्हणतात ती जागा एक लहानसे गाव होती जे तिला आवडले होते, की सासऱ्यांच्या मृत्यूनंतर तिने तिथे तळ ठोकला, त्याच्या बाजूला नवे शहर वसवले आणि जिल्हा अधिकाऱ्याला तिथे स्थलांतरित होण्याचा आदेश दिला, जरी ती स्वतः आयुष्यभर माहेश्वरातच राहत राहिली. भारतातील सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक शहर अस्तित्वात आहे कारण त्या तळामुळे.

माळव्याबाहेरही, तिने देशभरातील तीर्थक्षेत्रांवर बांधकामासाठी पैसे दिले: काशी (वाराणसी), जिथे औरंगजेबाने आधीचे मंदिर पाडल्यानंतर शतकाहूनही अधिक काळाने, १७८० मध्ये तिने काशी विश्वनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी खर्च केला; गुजरातमधील सोमनाथ; पुरी, द्वारका, केदारनाथ आणि रामेश्वरम. मंदिरांसोबतच साध्या, चकचकीत नसलेल्या गोष्टीही झाल्या, विहिरी, तलाव, रस्ते आणि प्रवाशांसाठी विश्रामगृहे, ज्यावरच तीर्थयात्रेची अर्थव्यवस्था प्रत्यक्षात चालते.

हे नेमके काय होते ते स्पष्ट सांगायला हवे. एका श्रद्धाळू हिंदू राज्यकर्तीने तिच्या स्वतःच्या राज्याचा पैसा मोडकळीस आलेल्या हिंदू पवित्र स्थळांच्या पुनर्बांधणीसाठी खर्च केला. ती कोणाविरुद्धही मोहीम चालवत नव्हती; तिचे सैन्य एका संघराज्याच्या नेहमीच्या राजकारणात व्यस्त होते, जे हिंदू घराण्यांना एकमेकांविरुद्ध किमान इतर कोणाहीविरुद्ध लढवण्याइतकेच वारंवार उभे करत असे.

कौतुक करणे कठीण असलेला भाग

संतचरित्र लिहिणे सोपे आणि निरुपयोगी असते, म्हणून इथे तो तथ्य मांडतो जो पचायला जड जातो.

जिला तिच्या पतीच्या चितेवरून खेचून मागे आणले गेले होते, त्या स्त्रीने ही प्रथा संपवली नाही. माल्कम यांच्या अनुक्रमणिकेत एक ओळ आहे जी एकदा लक्षात आली की वाचणे कठीण होते: तिची मुलगी, जिला माल्कम मुच्ता भाई म्हणतात (आधुनिक लेखनात मुक्ताबाई), आपल्या आईच्या कारकीर्दीच्या उत्तरार्धात स्वतःच्या पतीच्या चितेवर जळून गेली.

माल्कम ही कहाणी सविस्तर सांगतात. मुक्ताबाईचा एकुलता एक मुलगा माहेश्वर येथे (माल्कमचे Mhysir) प्रौढ वयात मरण पावला, बारा महिन्यांनी तिचा पती मरण पावला, आणि तिने लगेच जाहीर केले की ती त्याच्या शरीरासोबत सती जाईल. माल्कम नोंदवतात की “आई आणि सार्वभौम शासक म्हणून वापरता येतील असे कोणतेही प्रयत्न (बळजबरी सोडून)” बाकी ठेवले गेले नाहीत. अहिल्याबाईंनी मुलीसमोर स्वतःला लीन केले आणि पृथ्वीवर आपल्याला एकटे सोडून जाऊ नकोस अशी विनवणी केली. मुक्ताबाई, ते लिहितात, प्रेमळ पण शांत आणि दृढनिश्चयी होती, आणि तिने आईला सांगितले की मूल आणि पती गेल्यावर, अहिल्याबाईही गेल्या की जीवन असह्य होईल, आणि तेव्हा ते सन्मानाने संपवण्याची संधी निघून गेलेली असेल.

समजूत काढणे अपयशी ठरल्यावर अहिल्याबाईंनी तिथे उपस्थित राहण्याचे ठरवले. माल्कम म्हणतात की त्या मिरवणुकीत चालल्या आणि चितेजवळ उभ्या राहिल्या, दोन ब्राह्मणांनी त्यांचे हात धरून त्यांना आधार दिला होता, आणि पहिली ज्वाला उठेपर्यंत त्या बऱ्यापैकी खंबीर राहिल्या, तेव्हा त्यांचा सर्व आत्मसंयम सुटला. ते पुढे म्हणतात की नंतर त्यांनी मृतांसाठी स्मारक बांधले, आणि हा वृत्तान्त आपल्याला अनेक प्रत्यक्षदर्शींकडून आणि त्यांच्या सर्व काळ सोबत असलेल्या बारामूल दादा यांच्याकडून मिळाला असे ते सांगतात.

माल्कम यांच्या वृत्तान्तानुसार, म्हणजे, त्यांनी बळाशिवाय सर्व काही करून पाहिले, आणि त्या अपयशी ठरल्या. माल्कम यांचे स्वतःचे स्पष्टीकरण असे की त्यांच्या भक्तीने त्यांना रूढीने मान्य केलेले आणि पवित्र ठरवलेले काही मोडण्यास मनाई केली. जमीन कर मर्यादित करू शकणाऱ्या आणि वाराणसीतील मंदिराची पुनर्बांधणी करू शकणाऱ्या राज्यकर्तीने आपल्या कुटुंबातील त्या रूढीविरुद्ध सार्वभौम म्हणून आपली पूर्ण सत्ता वापरली नाही. ब्रिटिश भारतात सती प्रथेवर १८२९ पर्यंत बंदी आली नाही, आणि कोणत्याही एकट्या राज्यकर्तीने ती एका क्षणात संपवली नाही. पण हा विरोधाभास खरा आहे.

तिच्या उर्वरित कारकीर्दीतही सामान्य खडबडीत बाजू आहेत. गरज पडेल तिथे बळाने महसूल वसूल करणाऱ्या राज्यावर तिने राज्य केले, आणि हे सगळे तिच्या प्रौढ आयुष्याचा बहुतांश काळ युद्धात असलेल्या एका संघराज्यात घडले. नंतरच्या भक्तिभावाने तिला काहीही बनवले असले, तरी ती एक सक्षम प्रशासक होती, संत नव्हती.

हे आजही महत्त्वाचे का आहे

अहिल्याबाई १७९५ मध्ये माहेश्वर येथे भारत सरकारच्या गणनेनुसार वयाच्या सत्तरीत (माल्कम यांच्या मते साठाव्या वर्षी) निवर्तल्या. काही वर्षांतच तिने इतक्या काळजीपूर्वक सांभाळलेले मराठा जग विस्कळीत झाले, आणि माळवा त्या “संकटांच्या काळात” प्रवेशला, ज्याची किंमत नंतर स्वतःच्याच विमा दलालांनी ठरवली.

तिने मागे ठेवलेला वारसा हा एक विचित्र प्रकारचा पुरावा आहे. भारताच्या अठराव्या शतकाची गोष्ट सहसा कोसळणे आणि विजयाची, मुघल आणि ब्रिटिश यांच्यामधली एक पोकळी जी फक्त बाहेरची सत्ताच भरून काढू शकते, अशा प्रकारे सांगितली जाते. तिची अठ्ठावीस वर्षे वेगळेच सांगतात. त्याच शतकात आणि त्याच साधनांनिशी, हलक्या करांवर, दीर्घ मुदतीच्या पट्ट्यांवर, सुरक्षित रस्त्यांवर आणि सार्वजनिक बांधकामांवर राज्य चालवणे शक्य होते, आणि जे लोक तुमचा देश तुमच्याकडून घेऊन गेले त्यांनीच त्यासाठी तुम्हाला स्मरणात ठेवणेही शक्य होते.

तिने तिजोरी स्वतःकडे ठेवली आणि सैन्य दुसऱ्याच्या हाती सोपवले. तिच्या जगात याचे धाडस जवळपास कोणीच केले नसते, आणि यातून जवळपास कोणालाच अठ्ठावीस वर्षांची शांतता मिळाली नसती.