अहिल्याबाई होळकरांनी १७८० मध्ये सध्याचे काशी विश्वनाथ मंदिर बांधले, १७८३ मध्ये सोमनाथ येथे नवे मंदिर बांधले आणि इंदूरला गावापासून शहरापर्यंत उभे केले, आणि भारताने ३१ मे २०२५ रोजी त्यांची ३०० वी जयंती साजरी केली

अहिल्याबाई होळकरांनी १७६७ ते १७९५ पर्यंत माळव्यातील होळकर संस्थानावर राज्य केले, आणि नोंदी वाराणसीत आज उभे असलेले काशी विश्वनाथ मंदिर, सोमनाथ येथील भग्नावशेषांशेजारचे नवे मंदिर, गयेतील विष्णुपद मंदिर, इंदूर शहर आणि माहेश्वर येथील नदीकाठ ही त्यांच्या नावे नोंदवतात. ३१ मे २०२५ रोजी, त्यांच्या ३०० व्या जयंतीला, भारत सरकारने भोपाळ येथे त्यांच्या नावाने टपाल तिकीट आणि ३०० रुपयांचे नाणे काढले.

खालील प्रत्येक दावा तो मांडणाऱ्या पानाशी जोडलेला आहे, कारण सगळी पाने एकसारखे सांगत नाहीत.

एक विधवा, जिने पेशव्याच्या काकांना स्त्रीशी युद्ध न करण्याचा इशारा दिला

पत्र सूचना कार्यालय (पीआयबी), सरकारचे प्रसिद्धी कार्यालय, त्यांचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी चोंडी, जामखेड येथे असल्याचे सांगते, जे आता महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यात आहे. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे गावचे प्रमुख होते आणि त्यांनी त्यांना लिहायला-वाचायला शिकवले. १७३३ मध्ये, पीआयबी सांगते, मल्हारराव होळकर यांनी त्यांचा विवाह आपल्या पुत्र खंडेराव यांच्याशी केला. सर जॉन माल्कम, १८१८ नंतर मध्य भारतात होळकरांच्या सेवकांची चौकशी करणारे आणि १८२३ मध्ये आपले संस्मरण प्रकाशित करणारे ब्रिटिश अधिकारी, नोंदवतात की खंडेराव १७५४ मध्ये कुम्हेरच्या वेढ्यात मारले गेले.

मल्हारराव, जे १७६१ मध्ये पानिपत येथे लढले होते, १७६० च्या दशकाच्या मध्यात मरण पावले. त्यांचा पुत्र मालेराव गादीवर आला आणि नऊ महिन्यांनी मरण पावला. त्यानंतर काय झाले ते माल्कम वर्णन करतात. होळकरांचे मंत्री गंगाधर यशवंत यांनी एका दूरच्या नातेवाइकाला वारस म्हणून दत्तक घेण्याचा आणि तिला निवृत्तिवेतन देण्याचा प्रस्ताव मांडला, आणि पेशव्याचे (मराठा राज्यप्रमुखाचे) काका रघुनाथराव यांनी भेटीच्या बदल्यात संमती दिली. अहिल्याबाईंनी मंत्र्याला सांगितले की ही योजना होळकर घराण्याला कलंक लावणारी आहे आणि शेवटच्या दोन वारसांची पत्नी आणि माता म्हणून उत्तराधिकारी निवडण्याचा हक्क फक्त त्यांचाच आहे.

रघुनाथराव जबरदस्तीची तयारी करत असल्याचे ऐकल्यावर त्यांनी त्यांना निरोप पाठवला की स्त्रीशी युद्ध करू नका, कारण त्याने अपकीर्तीच येईल, कधीही सन्मान नाही. आपण स्वतः आपल्या सैन्याचे नेतृत्व करण्याचा बेत केला आहे हे दाखवण्यासाठी त्यांनी आपल्या आवडत्या हत्तीच्या अंबारीच्या, म्हणजे आसनाच्या, कोपऱ्यांवर पूर्ण भाते असलेली चार धनुष्ये बसवून घेतली. महादजी शिंदे आणि जानोजी भोसले यांनी रघुनाथरावांना सामील होण्यास नकार दिला, आणि पेशवा माधवराव यांच्या पत्राने काकांना थांबण्यास सांगितले.

मग त्यांनी तुकोजीराव होळकर, मल्हाररावांशी नाते नसलेला पण त्याच घराण्यातील एक सैनिक, याला सैन्याचा सेनापती नेमले. पीआयबी त्यांनी गादी घेतल्याचा दिवस ११ डिसेंबर १७६७ असा देते. माल्कम सांगतात की दोघांमधील ही व्यवस्था तीस वर्षांहून अधिक काळ गंभीर भांडणाशिवाय टिकली, तुकोजी त्यांना आपली माता म्हणत, आणि सरकारची प्रत्यक्ष प्रमुख त्याच होत्या. त्यांचे जमीन धोरण, त्यांची न्यायालये आणि माल्कम यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची तपासणी करण्यासाठी वापरलेले विम्याचे दर त्यांच्या प्रशासनावरील आमच्या आधीच्या tuput लेखात आले आहेत.

काशी: आज तेथे उभे असलेले मंदिर

एच. आर. नेव्हिल यांचे १९०९ चे बनारस गॅझेटियर, एक सरकारी प्रकाशन, म्हणते: “सध्याचे मंदिर इंदूरच्या अहिल्या बाईंनी बांधले.” ते जोडतात की त्याचा मोठा शिखर तांब्यावर सोन्याच्या पत्र्याने मढवलेला आहे, ज्याचा खर्च लाहोरचे महाराजा रणजित सिंह यांनी केला, आणि या जागेवरील आधीची देवळे नष्ट केली गेली, दुसरे औरंगजेबाने, ज्याने त्याच्या सामग्रीतून मशीद बांधली. १६६९ च्या पाडकामाबद्दल मुघल दरबाराचे स्वतःचे इतिवृत्त काय नोंदवते ते औरंगजेब लेखात मांडले आहे.

श्री काशी विश्वनाथ मंदिर न्यासाचे मुख्य पान तारीख देते: इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी १७८० मध्ये बांधले. आपल्या २०२५ च्या वैशिष्ट्य लेखात पीआयबी काशी येथील त्यांच्या कामाला १७८० मधील “नूतनीकरण आणि दुरुस्ती” म्हणते आणि नोंदवते की मंदिरात त्यांचा पुतळा बसवला गेला आहे. २०२५ मध्ये भोपाळ येथे पंतप्रधानांनी काशी विश्वनाथसह देशभरातील असंख्य मंदिरांच्या पुनर्स्थापनेचे श्रेय त्यांना दिले, आणि ते म्हणाले की त्यांनी व्यापक विकासकाम हाती घेतलेल्या वाराणसीत सेवा करण्याचे भाग्य त्यांना लाभले आहे.

नेव्हिल नदीकाठावरील त्यांची खूणही नोंदवतात: त्यांनी बांधलेला एक घाट, ज्याने शहराच्या सौंदर्यात मोठी भर घातली असे ते म्हणतात, आणि अस्सी संगमाजवळची एक दुहेरी विहीर जी त्यांनी, बिहारच्या एका राजाने आणि अमृतराव यांनी मिळून बांधली. मुन्शी घाट त्यांचे वास्तुकार मुन्शी श्री धर यांनी बांधला. आजचा मार्गिका प्रकल्प, घाट आणि दर्शनाच्या वेळा यांसाठी वाराणसीच्या घाटांची मार्गदर्शिका पाहा.

सोमनाथ: भग्नावशेषांशेजारी नवे मंदिर, १७८३ मध्ये

के. एम. मुन्शी मंदिराच्या आपल्या इतिहासात लिहितात की १७८३ मध्ये इंदूरच्या राणी अहल्या बाईंना जुने भग्नावशेष देवतेच्या स्थापनेस अयोग्य वाटले आणि त्यांनी त्यांच्यापासून थोड्या अंतरावर नवे मंदिर बांधले. त्याच्या संरक्षणासाठी लिंग वरच्या मंदिराच्या अगदी खाली एका गुप्त भूमिगत मंदिरात ठेवण्यात आले.

म्हणजे १९५१ मध्ये प्रतिष्ठापित झालेले मंदिर त्यांनी पुन्हा बांधले नाही. त्यांनी त्याच्या शेजारी एक वेगळे मंदिर बांधले. पीआयबीच्या २०२१ च्या प्रसिद्धिपत्रकानुसार जुने सोमनाथ मंदिर (जुना सोमनाथ) अहिल्याबाई मंदिर असेही म्हणतात, कारण जुने मंदिर भग्नावस्थेत आढळल्यावर इंदूरच्या राणीने ते बांधले. पीआयबीचे २०२६ चे पार्श्वभूमी टिपण म्हणते की त्यांनी अठराव्या शतकात नवे मंदिर प्रतिष्ठापित करणे पसंत केले, आणि की राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांनी सध्याचे मंदिर ११ मे १९५१ रोजी प्रतिष्ठापित केले.

त्यांच्या मंदिराला त्या नंतरच्या कथेत स्थान आहे. मुन्शी नोंदवतात की सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी सोमनाथच्या पुनर्बांधणीचा निर्णय १३ नोव्हेंबर १९४७ रोजी अहल्याबाई मंदिरात भरलेल्या जाहीर सभेत जाहीर केला. त्याचा परिसर श्री सोमनाथ न्यासाने ३.५ कोटी रुपये खर्चून पुन्हा बांधला आणि २० ऑगस्ट २०२१ रोजी खुला केला, तेव्हा पंतप्रधानांनी त्यांचे स्मरण विश्वनाथापासून सोमनाथपर्यंत अनेक मंदिरांचे नूतनीकरण करणाऱ्या राणी म्हणून केले.

गया आणि यात्रेकरूंचा मार्ग

एल. एस. एस. ओ’मॅली यांचे १९०६ चे गया गॅझेटियर म्हणते की विष्णुपद, गया यात्रेच्या केंद्रस्थानी असलेले मोठे मंदिर, राखाडी ग्रॅनाइटची भक्कम रचना आहे जी अठराव्या शतकात मराठा राजकन्या अहल्या बाईंनी बांधली. आतमध्ये प्रतिष्ठापित विष्णूच्या पावलांच्या ठशांवरून त्याला नाव मिळाले आहे.

माल्कम व्यापक नकाशा पुरवतात. कटकमधील जगन्नाथ आणि गुजरातमधील द्वारका यांपासून उत्तरेतील केदारनाथ आणि दक्षिणेतील रामेश्वरमपर्यंत हिंदू तीर्थक्षेत्रांच्या प्रमुख ठिकाणी त्यांनी पवित्र वास्तू बांधल्या, व्यवस्था चालवल्या आणि दानासाठी दरवर्षी रकमा पाठवल्या. त्यांची मुख्य बांधकामे, ते म्हणतात, गया येथे होती, जेथे एका मंदिरात महादेवाच्या मूर्तीची आराधना करणारी त्यांची प्रतिमा ठेवली आहे. त्यांचा एक सहायक, कॅप्टन टी. डी. स्ट्युअर्ट, १८१८ मध्ये केदारनाथला गेला आणि चढाईच्या उंच टप्प्यावर त्यांच्या खर्चाने बांधलेली दगडी धर्मशाळा आणि पाण्याचा जलाशय त्याला आढळला. दक्षिणेतील मंदिरांतील मूर्ती धुण्यासाठी त्यांनी गंगाजलही पाठवले, ते नोंदवतात. आजच्या केदारनाथच्या रस्त्याची माहिती चार धाम लेखात आहे.

इंदूर आणि माहेश्वर

माल्कम लिहितात की जुने इंदूर हे एक छोटे गाव होते, ज्याची जागा अहिल्याबाईंना आवडली, ज्यांनी मल्हारराव मेल्यानंतर तेथे तळ ठोकला. त्यांनी जिल्ह्याच्या प्रमुख अधिकाऱ्याला कम्पेलहून तेथे हलण्याचा आदेश दिला, ओढ्याच्या दुसऱ्या काठावर नवे शहर वसवले आणि त्याला तेच नाव दिले. ते इंदूरचे वर्णन त्यांनी गावापासून समृद्ध शहरापर्यंत उभे केलेले ठिकाण असे करतात. हंटरचे इम्पीरियल गॅझेटियर शहराची तारीख सुमारे १७७० देते, आणि म्हणते की होळकर दरबार १८१८ मध्ये इंदूरला गेला.

त्या स्वतः नर्मदेकाठच्या माहेश्वर येथे राहिल्या, ज्याचे स्पेलिंग माल्कम Mhysir असे करतात. मध्य प्रदेश पर्यटन म्हणते की त्यांनी १७६७ मध्ये ती आपली राजधानी केली आणि त्यांच्या २८ वर्षांत ते राजकारण, व्यापार आणि कला यांचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. त्याच पानावर म्हटले आहे की मल्हाररावांनी १७३३ मध्ये किल्ल्याचा ताबा घेतला आणि अहिल्याबाईंनी तो आजच्या रूपात पुन्हा बांधला, तर टेकडीची तटबंदी प्रथम कुणी केली याबद्दल इतिहासकारांत मतभेद असल्याचे नोंदवले आहे. माल्कम लिहीत असताना शहरापासून नदीपर्यंत दगडी पायऱ्यांचा रुंद उतार आणि त्याच्या शेजारी मंदिरे त्यांच्या स्मरणार्थ जवळजवळ पूर्ण झाली होती.

माहेश्वरचे माग

पर्यटन मंत्रालयाच्या इन्क्रेडिबल इंडिया पानानुसार माहेश्वरी साडीची परंपरा अठराव्या शतकातील आहे, जेव्हा त्यांनी या कलेला आश्रय दिला आणि चालना दिली, आणि हे कापड मध्य प्रदेशाचे भौगोलिक संकेत (जीआय) उत्पादन म्हणून नोंदवले आहे. त्याचा दोन्ही बाजूंनी वापरता येणारा काठ, ज्याला बुगडी म्हणतात, आणि इतर काठांवर माहेश्वर किल्ला आणि नर्मदा यांपासून प्रेरित चौकडी आणि फुलांच्या नक्षी असतात. २०२५ च्या जयंतीपूर्वी संस्कृती मंत्रालयाने एका प्रसिद्धिपत्रकात सांगितले की त्यांनी माहेश्वरी साड्या विणणाऱ्या स्त्री विणकरांना पाठबळ दिले. भोपाळ येथे पंतप्रधान म्हणाले की त्यांनी २५० ते ३०० वर्षांपूर्वी गुजरातमधील जुनागढहून विणकर कुटुंबांना बोलावून तेथे ही कला सुरू केली.

रेहवा सोसायटी, ही विण पुन्हा जिवंत करण्यासाठी स्थापन झालेली एक ना-नफा संस्था, या कलेचा अलीकडचा इतिहास सांगते. स्वातंत्र्यानंतर गिरणीच्या कापडाने बाजार घेतला आणि माहेश्वरचे विणकर दुर्लक्षित झाले. १९७८ मध्ये, होळकर कुटुंबातील रिचर्ड आणि सॅली होळकर यांना घाटावर एका विणकराने थांबवले आणि आपल्या लोकांना पुन्हा कमवायला मदत करण्याची विनंती केली. १९७९ मध्ये त्यांनी केंद्रीय समाज कल्याण मंडळाकडून अनुदान आणि ७९,००० रुपयांसह सोसायटी स्थापन केली, १२ मागांपासून आणि मास्टर विणकर गणेश बिछवे यांच्या हाताखाली प्रशिक्षित १२ स्त्रियांपासून सुरुवात करून. तिची इमारत एकेकाळी अशा मंदिराचे घर होती जेथे अहिल्या देवींनी, सोसायटी सांगते, ब्राह्मणांना आपल्या लोकांसाठी प्रार्थना करायला सांगितले होते.

स्रोत जेथे वेगळे होतात

तारखा एक-दोन वर्षांनी वेगळ्या आहेत. माल्कम त्यांच्या कारभाराच्या सुरुवातीसाठी १७६५ देतात, आणि हंटर मल्हाररावांच्या मृत्यूसाठी १७६५ देतात. पीआयबी मल्हाररावांच्या मृत्यूसाठी १७६६ आणि त्यांनी गादी घेतल्याच्या दिवसासाठी ११ डिसेंबर १७६७ देते. माल्कम म्हणतात की त्या १७९५ मध्ये साठाव्या वर्षी मरण पावल्या, तर पीआयबी १३ ऑगस्ट १७९५ रोजी सत्तराव्या वर्षी देते, जे १७२५ च्या जन्माशी जुळते. काशीबद्दल न्यास आणि गॅझेटियर म्हणतात की त्यांनी सध्याचे मंदिर बांधले, आणि पीआयबीचा लेख नूतनीकरण आणि दुरुस्ती म्हणतो.

विवाहाचे किमान वय वाढवणे, स्त्रियांचा मालमत्तेचा हक्क आणि विधवा पुनर्विवाह या ज्या सुधारणा पंतप्रधानांनी भोपाळ येथे सांगितल्या, त्या त्या भाषणावर आधारित आहेत. माल्कम यांच्या त्यांच्या कारकिर्दीवरील प्रकरणाच्या पानांत या उपायांचा किंवा विणकामाचा उल्लेख नाही. माल्कम स्वतः लिहितात की वाचक त्यांना ब्राह्मणांना दानाचा सर्वाधिक वाटा दिल्याबद्दल आणि दूरच्या भूमीतील इमारतींवर राज्याचा पैसा खर्च केल्याबद्दल दोष देऊ शकतो. त्याच्याविरुद्ध त्यांनी पुण्यात सेवा केलेल्या एका ब्राह्मणाचे उत्तर मांडले, ज्याने विचारले की सैन्यावरील खर्चाच्या दुप्पट खर्चाने तीस वर्षांहून अधिक काळ देश शांत राखता आला असता का.

दोन वैयक्तिक प्रसंगही माल्कम यांच्याकडे आहेत. त्यांनी एक अफवा ऐकली की त्यांनी आपल्या पुत्राचा मृत्यू घाईने घडवून आणला, तिची बारकाईने चौकशी केली आणि ती खोटी असल्याचा निष्कर्ष काढला. ते हेही नोंदवतात की त्यांची कन्या मुक्ताबाई हिने आपल्या पतीच्या चितेवर सती जाण्याचे ठरवले, अहिल्याबाईंनी तिला थांबण्याची विनवणी केली, आणि त्या मिरवणुकीत चालल्या आणि दोन ब्राह्मणांनी आधार दिलेल्या अवस्थेत चितेजवळ उभ्या राहिल्या. त्यानंतर, माल्कम म्हणतात, त्यांनी मृतांचे एक स्मारक बांधले.

३०० वी जयंती

३१ मे २०२५ रोजी संस्कृती मंत्रालय आणि मध्य प्रदेश सरकार यांनी भोपाळमधील जम्बुरी मैदानावर स्मरण कार्यक्रम घेतला. पंतप्रधानांनी त्यांच्या छायाचित्रासह तिकीट आणि ३०० रुपयांचे नाणे प्रकाशित केले, आदिवासी, लोक आणि पारंपरिक कलांतील कामासाठी एका महिला कलाकाराला राष्ट्रीय देवी अहिल्याबाई पुरस्कार प्रदान केला, आणि त्यांना जलसंधारण, लहान कालवे आणि तलाव, कापूस आणि मसाल्यांच्या शेतीला प्रोत्साहन आणि माळवा सैन्यातील महिला तुकडी यांचे श्रेय दिले. पीआयबीचा लेख जोडतो की त्या “तत्त्वज्ञ राणी” म्हणून “सुप्रसिद्ध” आहेत.

इंदूरचे विद्यापीठ, १९६४ मध्ये इंदूर विद्यापीठ म्हणून स्थापन झालेले, १९८८ मध्ये देवी अहिल्या विश्वविद्यालय असे पुन्हा नाव दिले गेले, असे त्याचे स्वतःचे पान सांगते. २० सप्टेंबर २०२४ रोजी पंतप्रधानांनी महाराष्ट्रात पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर महिला स्टार्टअप योजना सुरू केली, जी महिलांच्या नेतृत्वाखालील स्टार्टअपना २५ लाख रुपयांपर्यंत देते आणि तिच्या तरतुदीतील २५ टक्के मागास वर्ग आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांतील महिलांसाठी राखून ठेवते.