अलप्पुझाच्या टेसी थॉमस या २० जानेवारी २०१४ रोजी विकास प्रक्षेपणे पूर्ण करणाऱ्या अग्नी-४ च्या प्रकल्प संचालक आणि १९ एप्रिल २०१२ रोजी अग्नी-५ च्या पहिल्या उड्डाणाच्या प्रकल्प संचालक (मोहीम) होत्या

टेसी थॉमस या केरळमधील अलप्पुझा येथील विद्युत अभियंत्या आहेत. त्या १९८८ मध्ये संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेत (डीआरडीओ) जडत्वीय दिशादर्शन गटात कनिष्ठ शास्त्रज्ञ म्हणून रुजू झाल्या आणि पुढे त्यांनी तिच्या वैमानिकी प्रयोगशाळांचा एक समूह चालवला. आयआयटी कानपूरने प्रसिद्ध केलेल्या एका व्यक्तिचित्रानुसार त्यांनी सर्व अग्नी क्षेपणास्त्रांत वापरली जाणारी मार्गदर्शन योजना आखली. संरक्षण मंत्रालयाची १५ नोव्हेंबर २०११ आणि २० जानेवारी २०१४ ची प्रसिद्धिपत्रके त्यांचे नाव अग्नी-४ च्या प्रकल्प संचालक म्हणून घेतात. त्याच आयआयटी कानपूर व्यक्तिचित्रात त्या अग्नी-५ च्या प्रकल्प संचालक (मोहीम) म्हणून नोंदलेल्या आहेत; हे दूर पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र १९ एप्रिल २०१२ रोजी झेपावले.

थुंबा येथील शाळेच्या सहलीपासून हैदराबादपर्यंत

थॉमस यांनी एप्रिल २०१२ मध्ये आयएएनएस वृत्तसंस्थेला सांगितले की त्यांच्या शाळेच्या सहलींत तिरुवनंतपुरमजवळील थुंबा रॉकेट केंद्राचा समावेश होता, आणि शाळेच्या दिवसांपासूनच त्यांना अभियांत्रिकी शिकायची होती. लहानपणी रॉकेट चाचण्या पाहणे त्यांना मोहवून टाकणारे वाटले, असे त्यांनी एएफपीला सांगितले. आयएएनएसला दिलेल्या मुलाखतीत त्या म्हणाल्या की त्या आठवीत असताना लेखापाल असलेले वडील आजारी पडल्यानंतर प्रशिक्षित शिक्षिका असलेल्या आईने सहा मुलांचे संगोपन केले.

त्यांच्या पदव्या आयआयटी कानपूरच्या व्यक्तिचित्रात नोंदवलेल्या आहेत. गल्फ न्यूज आणि इंडियन ब्युरोक्रसीनुसार त्रिशूर येथे शिकल्यानंतर त्यांनी १९८५ मध्ये कालिकत विद्यापीठातून विद्युत अभियांत्रिकीत बीटेक केले. त्यानंतर १९८६ मध्ये पुण्यातील इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्मामेंट टेक्नॉलॉजीमध्ये (आता डिफेन्स इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडव्हान्स्ड टेक्नॉलॉजी) मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रांत एमई केले, आणि त्याच वर्षी त्या त्याच संस्थेत प्राध्यापक म्हणून रुजू झाल्या. १९८८ मध्ये त्या हैदराबादमध्ये डीआरडीओत सायंटिस्ट बी, म्हणजे कनिष्ठ श्रेणी, म्हणून जडत्वीय दिशादर्शन गटात रुजू झाल्या. पुढे २००७ मध्ये इग्नूमधून ऑपरेशन्स मॅनेजमेंटमध्ये एमबीए आणि २०१४ मध्ये हैदराबादच्या जवाहरलाल नेहरू तंत्रज्ञान विद्यापीठातून क्षेपणास्त्र मार्गदर्शनात पीएचडी केली.

त्यांची नेमणूक ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्यामार्फत झाली, जे १९८८ मध्ये संरक्षण संशोधन आणि विकास प्रयोगशाळेचे संचालक होते आणि, आयएएनएसला त्यांनी सांगितल्यानुसार, त्यांनीच त्यांना जडत्वीय दिशादर्शन गटाकडे पाठवले. कलाम यांची स्वतःची कहाणी क्षेपणास्त्रपुरुष आणि राष्ट्रपती यांच्या आमच्या व्यक्तिचित्रात सांगितली आहे. जुलै २०२६ च्या योरस्टोरी मुलाखतीत त्यांनी आपण रुजू झालो ती वर्षे तंत्रज्ञान नाकारले जाण्याचा काळ असे वर्णन केले, जेव्हा दूर पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान भारताला उपलब्ध नव्हते. डीआरडीओ तेव्हा आपल्या एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र कार्यक्रमांतर्गत एकाच वेळी पाच क्षेपणास्त्र कार्यक्रम चालवत होते, आणि त्यांना दूर पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांसाठी मार्गदर्शन प्रणाली आखण्याचे काम देण्यात आले, ज्याचा अर्थ डीआरडीओच्या आतच अल्गोरिदम विकसित करणे असा होता.

रुजू झाल्यावर काही महिन्यांतच, त्यांनी त्याच मुलाखतीत आठवले, त्यांनी कायनेटिक होंडा स्कूटर घेतली, कारण कामाला ठराविक वेळ नव्हती.

प्रत्येक अग्नीत वापरली जाणारी मार्गदर्शन योजना

मार्गदर्शन हा क्षेपणास्त्राचा तो भाग आहे जो उड्डाणादरम्यान त्याला लक्ष्य बिंदूकडे कसे वळवायचे ते ठरवतो. डीआरडीओमधील त्यांचे सुरुवातीचे लक्ष अग्नी क्षेपणास्त्रांच्या मार्गदर्शन प्रणालींवर होते, असे एएफपीने वृत्त दिले, आणि पहिल्या अग्नी प्रकाराची उड्डाण चाचणी १९८९ मध्ये झाली. आयआयटी कानपूरच्या व्यक्तिचित्रानुसार, त्या अग्नी कार्यक्रमाशी त्याच्या विकास उड्डाणांपासून संबंधित आहेत आणि त्यांनी दूर पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्र प्रणालींसाठी मार्गदर्शन योजना आखली जी सर्व अग्नी क्षेपणास्त्रांत वापरली जाते.

आणखी एक नोंद त्यांनी आखलेल्या आणि विकसित केलेल्या ऊर्जा व्यवस्थापन मार्गदर्शन योजनेचे वर्णन करते, जी संपूर्ण घन इंधन प्रणोदन असलेल्या दूर पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांसाठी भारतातील अशा प्रकारची पहिली असल्याचे सांगितले जाते. डीआरडीओने त्यांना २००१ मध्ये आत्मनिर्भरतेतील उत्कृष्टतेसाठीचा अग्नी पुरस्कार दिला. त्यांचे काम मार्गदर्शन, नियंत्रण, जडत्वीय दिशादर्शन, मार्ग सिम्युलेशन आणि मोहीम आराखडा यांत पसरलेले आहे, असे व्यक्तिचित्र म्हणते. हे मार्गदर्शन वाहून नेणाऱ्या क्षेपणास्त्रांसाठी १९८९ च्या प्रात्यक्षिकापासून मिशन दिव्यास्त्रापर्यंतच्या अग्नी कुटुंबाचा आमचा वृत्तांत पाहा.

अग्नी-४: मंत्रालयाच्या प्रसिद्धिपत्रकांत प्रकल्प संचालक म्हणून नाव

आयआयटी कानपूरचे व्यक्तिचित्र अग्नी-४ चे वर्णन अनेक नवीन तंत्रज्ञाने पहिल्यांदाच असलेली, उड्डाण चाचणी झालेली आणि सिद्ध झालेली अत्याधुनिक प्रणाली असे करते, आणि त्यांनी प्रकल्प संचालक म्हणून तिचे नेतृत्व केले असे म्हणते. योरस्टोरीचा जुलै २०२६ चा लेख २००९ हे त्यांनी पद घेतले ते वर्ष देतो. आयएएनएसने २०१२ मध्ये लिहिले की त्यांनी वाहने आणि मोहिमेसाठीच्या प्रकल्प संचालक म्हणून अग्नी-४ चमूचे नेतृत्व केले.

संरक्षण मंत्रालयाचे १५ नोव्हेंबर २०११ चे प्रसिद्धिपत्रक ओडिशाच्या किनाऱ्याजवळील व्हीलर बेटावरून रस्त्यावर चालणाऱ्या प्रणालीवरून सकाळी ९.०० वाजता अग्नी-४ चे प्रक्षेपण झाल्याचे सांगते. सुमारे ९०० किमी उंचीवर चढून क्षेपणास्त्राने बंगालच्या उपसागरातील लक्ष्य गाठले, सर्व मोहीम उद्दिष्टे पूर्ण केली आणि ३,००० अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त पुनःप्रवेश तापमानाचा सामना केला. तेथे नोंदलेले पहिले वापर होते: दोन टप्प्यांच्या घन इंधन क्षेपणास्त्रातील संमिश्र रॉकेट मोटर्स, आणि मार्गदर्शन पद्धतीत उडवलेले रिंग लेझर गायरो आणि सूक्ष्म दिशादर्शन प्रणाली. “प्रकल्प संचालक अग्नी-४” असे नाव घेतलेल्या थॉमस आणि त्यांच्या चमूने क्षेपणास्त्र तयार करून एकत्र जोडले आणि यशस्वीपणे प्रक्षेपित केले, असे मजकूर सांगतो.

२० जानेवारी २०१४ चे आणखी एक प्रसिद्धिपत्रक अग्नी-४ चे वर्णन ४,००० किमी पल्ल्याचे अण्वस्त्रसक्षम बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र असे करते. व्हीलर बेटावरून सकाळी १०.५२ वाजता झालेले ते प्रक्षेपण ८५० किमीहून अधिक उंचीवर गेले, सुमारे २० मिनिटांत इच्छित पल्ला पार केला आणि प्रसिद्धिपत्रक ज्याला दोन अंकी अचूकता म्हणते तिच्यासह लक्ष्यावर आदळले. ती सलग तिसरी यशस्वी चाचणी होती आणि विकास प्रक्षेपणांच्या मालिकेतील शेवटची. स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडचे कर्मचारी सहभागी असताना वितरणयोग्य रचनेत चाचणी झालेले क्षेपणास्त्र समावेशासाठी तयार होते आणि मालिका निर्मिती सुरू होणार होती, असे प्रसिद्धिपत्रक सांगते. अग्नी-४ च्या प्रकल्प संचालक थॉमस यांनी या मोहिमेदरम्यान शास्त्रज्ञांच्या चमूचे नेतृत्व केले.

अग्नी-५: १९ एप्रिल २०१२ रोजी प्रकल्प संचालक (मोहीम)

१९ एप्रिल २०१२ रोजी संरक्षण मंत्रालयाने अग्नी-५ ला भारताचे पहिले दूर पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र म्हटले. व्हीलर बेटावरून झेप सकाळी ८.०७ वाजता झाली, आणि प्रसिद्धिपत्रक ५,००० किमीहून अधिक पल्ला देते. तीनही प्रणोदन टप्पे, जे संमिश्र रॉकेट मोटर्स होते, भारतात डीआरडीओने विकसित केले, असे प्रसिद्धिपत्रक सांगते, आणि ते ठरलेल्या ठिकाणी बंगालच्या उपसागरात पडले. मार्गदर्शन रिंग लेझर गायरो आणि सूक्ष्म दिशादर्शन प्रणालींकडून आले, त्याबरोबर अतिवेगवान ऑनबोर्ड संगणक आणि दोषसहिष्णू सॉफ्टवेअर होते.

दोन दस्तऐवज थॉमस यांची भूमिका सांगतात. आयआयटी कानपूरचे व्यक्तिचित्र त्यांना अग्नी-५ चे प्रकल्प संचालक (मोहीम), उड्डाण चाचणी झालेले आणि सिद्ध झालेले, म्हणते, आणि आयएएनएसने एप्रिल २०१२ मध्ये तोच शब्दप्रयोग वापरला. आयएएनएसला त्यांनी प्रक्षेपणाचे वर्णन तीन वर्षे त्यावर काम केलेल्या २,००० हून अधिक शास्त्रज्ञांचे स्वप्न पूर्ण झाल्यासारखे असे केले. एएफपीच्या वृत्तात छायाचित्राच्या मथळ्यात त्यांचे नाव अग्नी-५ च्या मुख्य शास्त्रज्ञ म्हणून आणि, एएफपीच्या शब्दांत, भारतात क्षेपणास्त्र प्रकल्पाचे प्रमुखपद सांभाळणाऱ्या पहिल्या महिला शास्त्रज्ञ म्हणून आले.

प्रक्षेपणानंतर, एएफपीने वृत्त दिले, राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील म्हणाल्या की अग्नी कार्यक्रमातील थॉमस यांचे काम अधिक महिलांना विज्ञानातील करिअर निवडण्याची प्रेरणा देईल अशी त्यांना आशा आहे. जानेवारी २०१२ मध्ये, ते पुढे म्हणते, पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी थॉमस यांना “निर्धाराने काचेचे छत फोडणारी” महिला म्हटले. थॉमस यांनी स्वतःच्या कारकिर्दीबद्दल म्हटले: “मला नेहमी शास्त्रज्ञच वाटत आले आणि डीआरडीओने मला कधीही वेगळे वाटू दिले नाही.” आयएएनएसला त्यांनी सांगितले की पूर्वी डीआरडीओच्या वैज्ञानिक समुदायात महिला दोन ते तीन टक्के होत्या आणि तेव्हा त्या १२ ते १५ टक्के होत्या.

१८ जानेवारी २०१८ पर्यंत, मंत्रालयाने नोंदवले, अग्नी-५ ने पाच उड्डाणे केली होती आणि पाचही मोहिमा यशस्वी होत्या. त्या दिवशीच्या प्रक्षेपण कामकाजाचे नेतृत्व जी. रामगुरू यांनी प्रकल्प संचालक म्हणून आणि एम. आर. एम. बाबू यांनी कार्यक्रम संचालक म्हणून केले.

नोंद त्यांच्या भूमिका कशा मांडते

२०१२ चे ते प्रसिद्धिपत्रक अविनाश चंदर यांना कार्यक्रम संचालक आणि आर. के. गुप्ता यांना प्रक्षेपण कामकाजातून चमूला मार्ग दाखवणारे प्रकल्प संचालक म्हणून नाव देते. एएफपीने थॉमस यांना अग्नी-५ च्या प्रकल्प संचालक म्हटले, तर आयएएनएस आणि आयआयटी कानपूरचे व्यक्तिचित्र प्रकल्प संचालक (मोहीम) म्हणतात. आयएएनएसची त्यांच्या दोन क्षेपणास्त्रांसाठीची शब्दरचना, अग्नी-४ वर वाहने आणि मोहिमेसाठीच्या प्रकल्प संचालक आणि अग्नी-५ वर प्रकल्प संचालक (मोहीम), दाखवते की दोन पदे सारखी नव्हती. या लेखासाठी तपासलेले स्रोत अग्नी-५ वर प्रकल्प संचालकांची कर्तव्ये कशी विभागली होती हे मांडत नाहीत.

अग्नी-४ साठी संरक्षण मंत्रालयाची दोन प्रसिद्धिपत्रके त्यांचे नाव कोणत्याही विशेषणाशिवाय प्रकल्प संचालक म्हणून घेतात, आणि हेच पद हा लेख त्यांना देतो.

सन्मान, वैमानिकी समूह आणि एक विद्यापीठ

आयआयटी कानपूरचे व्यक्तिचित्र २००८ चा डीआरडीओ सायंटिस्ट ऑफ द इयर पुरस्कार, २०११ मधील अग्नी-४ आणि २०१२ मधील अग्नी-५ साठीचे डीआरडीओ परफॉर्मन्स एक्सलन्स पुरस्कार, २०१२ मधील लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय पुरस्कार, २००९ मधील इंडिया टुडे वुमन ऑफ द इयर पुरस्कार आणि २०१२ मधील सीएनएन-आयबीएन इंडियन ऑफ द इयर पुरस्कार यांची यादी देते. त्या इंडियन नॅशनल अकॅडमी ऑफ इंजिनिअरिंगच्या फेलो म्हणून नोंदलेल्या आहेत, आणि २०१२ ते २०१८ दरम्यान सात मानद डॉक्टरेट्स त्यांना मिळाल्या आहेत. त्या समूहाआधी त्या डीआरडीओच्या अॅडव्हान्स्ड सिस्टीम्स लॅबोरेटरीच्या संचालक होत्या, जिथे त्यांनी सामरिक प्रणालींच्या विकासाचे नेतृत्व केले.

२९ मे २०१८ चे एक मातृभूमी इंग्लिश वृत्त म्हणाले की त्यांची डीआरडीओच्या महासंचालक, वैमानिकी प्रणाली, म्हणून निवड झाली आहे, ३१ मे रोजी निवृत्त होणाऱ्या सी. पी. रामनारायणन यांच्या जागी, आणि त्या १ जून रोजी कार्यभार स्वीकारतील. त्याच्या मथळ्यानुसार या पदात तेजस, निर्भय आणि रुस्तम कार्यक्रम येतात. इंडियन ब्युरोक्रसीने ५ जून २०१८ रोजी वृत्त दिले की त्यांनी कार्यभार स्वीकारला. आयआयटी कानपूरच्या व्यक्तिचित्रात त्या महासंचालक म्हणून वैमानिकी प्रणाली समूह प्रयोगशाळांचे नेतृत्व करत आहेत. योरस्टोरीची जुलै २०२६ ची मुलाखत त्यांचे वर्णन माजी महासंचालक असे करते.

७ मार्च २०२४ रोजी करिअर्स३६० ने वृत्त दिले की कन्याकुमारी येथील NICHE विद्यापीठाने त्यांची कुलगुरू म्हणून नेमणूक केली, विद्यापीठाच्या प्रसिद्धिपत्रकाचा हवाला देऊन.

एका पुनःप्रवेश वाहनापासून अनेकांपर्यंत

एप्रिल २०१२ मध्ये थॉमस यांनी एएफपीला सांगितले की त्या बहुविध स्वतंत्र पुनःप्रवेश वाहनासाठी मोहीम आणि मार्गदर्शनावर काम करत आहेत, ज्या तंत्रज्ञानामुळे एक क्षेपणास्त्र एकापेक्षा जास्त वारहेड नेऊ शकते. आयएएनएसने त्यांना उद्धृत केले की अग्नी-५ एका पुनःप्रवेश वाहनासह पूर्ण झाले होते आणि डीआरडीओ अनेकांचा विचार करत होते. ११ मार्च २०२४ रोजी संरक्षण मंत्रालयाने मिशन दिव्यास्त्र जाहीर केले, म्हणजे डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम बेटावरून बहुविध स्वतंत्रपणे लक्ष्य साधता येणाऱ्या पुनःप्रवेश वाहन तंत्रज्ञानासह अग्नी-५ ची पहिली उड्डाण चाचणी. ९ मे २०२६ रोजी त्याने ८ मे रोजी झालेल्या, वेगवेगळ्या लक्ष्यांवर रोखलेल्या अनेक पेलोड असलेल्या प्रगत अग्नी क्षेपणास्त्राच्या उड्डाण चाचणीची घोषणा केली. दोन्ही प्रसिद्धिपत्रके वैयक्तिक शास्त्रज्ञांची नावे घेत नाहीत, म्हणून हा लेख त्यांचे श्रेय त्यांना देत नाही.

६ ऑगस्ट २०२६ रोजी मंत्रालयाने जाहीर केले की अग्नी-४ ची चाचणी ओडिशातील चांदीपूर येथील एकात्मिक चाचणी क्षेत्रातून स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडच्या अंतर्गत घेण्यात आली, आणि प्रक्षेपणाने सर्व कार्यान्वयन आणि तांत्रिक मापदंड प्रमाणित केले.