ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनी १९८० मध्ये रोहिणीला कक्षेत ठेवणाऱ्या एसएलव्ही-३ चमूचे नेतृत्व केले, भारताच्या पाच क्षेपणास्त्रांच्या विकास कार्यक्रमाचे प्रमुखपद सांभाळले, आणि २००२ ची राष्ट्रपती निवडणूक निर्वाचक मंडळाच्या ८९.५८ टक्के मतमूल्यासह जिंकली

एसएलव्ही-३ रॉकेटने १८ जुलै १९८० रोजी श्रीहरिकोटा येथून रोहिणी उपग्रह, आरएस-१, कक्षेत ठेवला, आणि त्या उड्डाणाने भारताला अवकाशयुगातील राष्ट्रांच्या क्लबचा सहावा सदस्य बनवले, असे इस्रो म्हणते. राष्ट्रपती भवनाचे अधिकृत प्रोफाइल ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना त्या वाहनाचे, भारताच्या पहिल्या स्वदेशी उपग्रह प्रक्षेपकाचे, प्रकल्प संचालक म्हणून नाव देते.

कलाम पुढे एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमाचे प्रमुख झाले, जो १९८३ मध्ये सुरू झाला आणि मार्च २०१२ मध्ये पूर्ण झाला, असे संरक्षण मंत्रालय सांगते. अणुऊर्जा विभागासह त्यांनी मे १९९८ च्या पोखरण-२ अणुचाचण्यांवर काम केले, आणि दरम्यान १९९७ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाले. २५ जुलै २००२ रोजी त्यांनी भारताचे ११ वे राष्ट्रपती म्हणून शपथ घेतली. पुढे त्यांची कारकीर्द तारखांनुसार टप्प्याटप्प्याने घेतली आहे, आणि जिथे स्रोत एकमेकांशी जुळत नाहीत तिथे ते दाखवले आहे.

वर्तमानपत्रे विकणारा मुलगा, जो एरोनॉटिकल अभियंता झाला

कलाम यांचा जन्म तमिळनाडूतील रामेश्वरम येथे १५ ऑक्टोबर १९३१ रोजी जैनुलाबदीन आणि आशिअम्मा यांच्या पोटी झाला. रोद्दम नरसिंहा, एक सहकारी ज्यांनी करंट सायन्स नियतकालिकात त्यांचा मृत्युलेख लिहिला, त्यांचे वर्णन साधारण आर्थिक स्थितीचे आईवडील असे करतात आणि सांगतात की लहान मुलगा असताना कलाम वर्तमानपत्रे विकून घराच्या उत्पन्नाला हातभार लावत. १९५० मध्ये ते तिरुचिरापल्लीला गेले, आणि १९५४ मध्ये त्यांनी सेंट जोसेफ महाविद्यालयातून भौतिकशास्त्रात बीएस्सी केली.

भौतिकशास्त्र त्यांच्यासाठी नव्हते, असे नरसिंहा लिहितात, आणि भौतिकशास्त्रज्ञांसाठी नोकऱ्या दुर्मिळ होत्या. म्हणून कलाम यांनी मद्रास इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीत तीन वर्षे एरोनॉटिकल अभियांत्रिकी केली आणि मग बंगळुरूतील हिंदुस्तान एरोनॉटिक्समध्ये कारखान्याच्या मजल्यावर प्रशिक्षण घेतले. त्यांना वैमानिकाची कारकीर्द हवी होती, आणि भारतीय हवाई दलाच्या निवडीत ते थोडक्यात हुकले. त्याऐवजी दिल्लीतील तांत्रिक विकास आणि उत्पादन संचालनालयात पद मिळाले, आणि तीन वर्षांनी बंगळुरूतील एरोनॉटिकल डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लिशमेंटमध्ये नेमणूक.

त्या आस्थापनेत त्यांनी देशातील पहिले ग्राउंड इफेक्ट मशीन, म्हणजे हॉवरक्राफ्ट, आराखडले आणि चालवले. संरक्षणमंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांनी उडणाऱ्या नमुन्याची प्रशंसा केली, आणि प्रकल्प गुंडाळला गेला, हा निर्णय नरसिंहा अनाकलनीय म्हणतात. एम. जी. के. मेनन, तेव्हा टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेचे संचालक, यांनी भेटीदरम्यान कलाम यांची क्षमता हेरली, आणि त्यातून विक्रम साराभाईंनी त्यांना तिरुवनंतपुरमजवळील थुंबा विषुववृत्तीय रॉकेट प्रक्षेपण केंद्रात रॉकेट अभियंता म्हणून घेतले.

थुंबा, नासातील प्रशिक्षण आणि रॉकेटांनी भरलेले जुने चर्च

थुंबाचा अवकाश कार्यक्रम तेव्हा लहानच होता, असे नरसिंहा आठवतात, आणि त्याची मालमत्ता, कलाम आणि काही साउंडिंग रॉकेटांसह (वातावरणाचा शोध घेण्यासाठी उपकरणे वर नेणारी लहान रॉकेटे), त्रिवेंद्रमच्या बिशपने सोपवलेल्या एका जुन्या चर्चच्या इमारतीत होती. साराभाईंची समिती विक्रम साराभाई आणि भारतीय अवकाश संशोधनाचा जन्म या लेखात आहे.

१९६३ मध्ये, नरसिंहा यांच्यानुसार, कलाम साउंडिंग रॉकेट प्रक्षेपित करण्याच्या सहा महिन्यांच्या प्रशिक्षणासाठी अमेरिकेला गेले. नासाचे इतिहास वृत्तपत्र तीन ठिकाणे सांगते: व्हर्जिनियातील लँगली, मेरीलँडमधील गोडार्ड आणि वॉलॉप्स बेटावरील वॉलॉप्स फ्लाइट फॅसिलिटी. मायदेशी परतल्यावर, पहिले साउंडिंग रॉकेट थुंबाहून २१ नोव्हेंबर १९६३ रोजी उडाले, असे त्याच वृत्तपत्रात नोंद आहे.

वॉलॉप्स येथील एका चित्राने त्यांचे लक्ष वेधले: टिपू सुलतानचे सैन्य ब्रिटिशांवर रॉकेटे डागत आहे. नासाचे वृत्तपत्र त्यांच्या आत्मचरित्रातून उद्धृत करते: “एका भारतीयाला नासाने युद्धातील रॉकेटविद्येचा नायक म्हणून गौरवलेले पाहून मला आनंद झाला.” त्या रॉकेट दलाबद्दल ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी काय नोंदवले ते टिपू सुलतानचे रॉकेट दल, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी नोंदवल्याप्रमाणे या लेखात आहे.

एसएलव्ही-३: १९७९ चे अपयश आणि १९८० ची कक्षा

साराभाई १९७१ मध्ये निवर्तले, आणि १९७२ मध्ये सतीश धवन यांनी पुनर्रचित इस्रोची सूत्रे घेतली. इस्रो एसएलव्ही-३ चे वर्णन सर्व घन इंधनाचे, चार टप्प्यांचे, १७ टन वजनाचे आणि २२ मीटर उंचीचे वाहन असे करते, ज्याची रचना पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत सुमारे ४० किलो भार ठेवण्यासाठी होती. त्याचे नेतृत्व कलाम यांना देण्याने काही लोकांना आश्चर्य वाटले, असे नरसिंहा म्हणतात, आणि वैज्ञानिक समुदायातील सदस्यांना प्रकल्पाबद्दल आणि कलाम यांच्या योग्यतेबद्दल शंका होती. धवन यांनी कलाम यांना पुरेसे पाहिले होते आणि ते जे वचन देतात ते पूर्ण करतात या निष्कर्षावर ते आले होते. नरसिंहा यांचा मृत्युलेख कलाम यांना एसएलव्ही-३ चे “प्रकल्प व्यवस्थापक” आणि “प्रकल्प संचालक” दोन्ही म्हणतो; राष्ट्रपती भवनाचे प्रोफाइल प्रकल्प संचालक म्हणते.

इस्रो सांगते की ऑगस्ट १९७९ मधील पहिले प्रायोगिक उड्डाण फक्त अंशतः यशस्वी झाले. त्यानंतर काय घडले ते नरसिंहा वर्णन करतात: कलाम यांना राजीनामा द्यायचा होता, धवन यांनी त्यांना राहण्यास राजी केले आणि स्वतः पत्रकारांना सामोरे गेले, आणि अपयशाच्या कारणांवरील दीर्घ बैठकीत कलाम यांनी औपचारिकपणे जबाबदारी स्वीकारली. धवन यांनी बैठक संपवताना म्हटले, “मी कलामला कक्षेत ठेवणार आहे!”

१८ जुलै १९८० रोजीच्या दुसऱ्या उड्डाणाने रोहिणी कक्षेत ठेवला, आणि या वेळी धवन यांनी कलाम यांना पत्रकारांशी बोलायला सांगितले. इस्रो आणखी दोन एसएलव्ही-३ प्रक्षेपणे नोंदवते, मे १९८१ आणि एप्रिल १९८३ मध्ये, प्रत्येकात रिमोट सेन्सिंग उपकरणांसह रोहिणी उपग्रह. अभियंत्यांना १९७९ चे अपयश यशाची पहिली पायरी वाटू लागले, असे नरसिंहा जोडतात, आणि पुढे “इस्रो संस्कृती” म्हणून ओळखली गेली ती त्या प्रकल्पात जन्मली.

कलाम नंतर इस्रोच्या प्रक्षेपक वाहनांचे संचालक झाले. राष्ट्रपती भवनाचे प्रोफाइल इस्रोच्या प्रक्षेपक वाहन कार्यक्रमाच्या उत्क्रांतीचे श्रेय, विशेषतः पीएसएलव्ही रचनेचे, त्यांना देते, ज्या रॉकेट कुटुंबाने फेब्रुवारी २०१७ मध्ये एका उड्डाणात १०४ उपग्रह नेले.

एका कार्यक्रमात पाच क्षेपणास्त्रे, १९८३ ते २०१२

डीआरडीओ, म्हणजे संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था, हिने कलाम यांना इस्रोकडून हैदराबादेतील आपल्या प्रयोगशाळेचे प्रमुख म्हणून मागितले. धवन अनिच्छेने राजी झाले, असे नरसिंहा लिहितात, आणि संरक्षणमंत्री आर. वेंकटरामन यांच्या प्रोत्साहनासह कलाम आणि वैज्ञानिक सल्लागार व्ही. एस. अरुणाचलम यांनी पाच क्षेपणास्त्रांचा “भाता” आखला.

२७ फेब्रुवारी २००८ रोजी संरक्षण मंत्रालयाने राज्यसभेला सांगितले की एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम १९८३ मध्ये सुरू झाला होता आणि त्याचे प्रमुख कलाम होते. संरक्षणमंत्री ए. के. अँटनी यांच्या १३ ऑगस्ट २०१२ च्या लोकसभेतील उत्तराने सांगितले की पृथ्वी, त्रिशूल, आकाश, नाग आणि अग्नी क्षेपणास्त्रासाठी तंत्रज्ञान प्रदर्शक विकसित करण्यासाठी त्याला मंजुरी मिळाली होती, आणि निकाल दिले. पृथ्वी सैन्यात दाखल झाले होते, आकाशाचे उत्पादन आणि दाखल करणे सुरू होते, आणि नागच्या वाहक वाहनाची देशभरातील चाचणी झाली होती. अग्नीचा पुनःप्रवेश प्रदर्शक यशस्वीरीत्या पूर्ण झाला आणि त्याचे तंत्रज्ञान अग्नी मालिकेसाठी वापरले गेले. त्रिशूल तंत्रज्ञान प्रदर्शक म्हणून संपले, ज्याचे कारण उत्तर नव्या तंत्रज्ञानातील विलंब आणि सशस्त्र दलांच्या गरजेतील बदल सांगते.

सीएसआयएस मिसाईल थ्रेट अग्नीचे पहिले प्रदर्शक उड्डाण २२ मे १९८९ चे नोंदवते, दोन रद्द झालेल्या प्रक्षेपण प्रयत्नांनंतर. एसएलव्ही-३ चा घन बूस्टर त्याचा पहिला टप्पा होता, आणि बदललेले पृथ्वीचे अंग त्याचा वरचा टप्पा. १९९२ मध्ये कलाम संरक्षणमंत्र्यांचे वैज्ञानिक सल्लागार आणि संरक्षण संशोधन आणि विकास विभागाचे सचिव म्हणून डीआरडीओचे प्रमुख झाले, हे पद त्यांनी डिसेंबर १९९९ पर्यंत सांभाळले, असे राष्ट्रपती भवनाचे प्रोफाइल सांगते. तोपर्यंत माध्यमे त्यांना मिसाईल मॅन म्हणत होती, असे नरसिंहा नमूद करतात.

दैनंदिन जीवनात, नरसिंहा आठवतात, कलाम यांनी हैदराबादच्या प्रयोगशाळेतील प्रशस्त संचालक बंगला नाकारला आणि विश्रामगृहात खोली घेतली. आपल्या भोवती त्यांनी कोणत्याही समस्येत मदत करू शकणाऱ्या वैज्ञानिकांचे राष्ट्रीय जाळे उभे केले.

सुरुवातीच्या उड्डाणांबाबत स्रोत वेगळे सांगतात. नरसिंहा लिहितात की पृथ्वी आणि अग्नी दोन्हींची पहिली उड्डाणे अपयशी ठरली, पृथ्वी दुरुस्त झाले आणि काही आठवड्यांनी यशस्वीपणे उडले, आणि अग्नीला थोडा जास्त वेळ लागला. सीएसआयएस २२ मे १९८९ चे अग्नी प्रदर्शक उड्डाण यशस्वी म्हणून नोंदवते.

पोखरण-२ आणि सर्वात मोठ्या उपकरणावरील वाद

जुलै १९९२ ते डिसेंबर १९९९ पर्यंत, राष्ट्रपती भवनाचे प्रोफाइल सांगते, कलाम यांनी अणुऊर्जा विभागाच्या सहकार्याने धोरणात्मक क्षेपणास्त्र प्रणालींचे शस्त्रीकरण आणि पोखरण-२ चाचण्या यांचे नेतृत्व केले. १७ मे १९९८ च्या पत्रकार परिषदेत त्यांची ओळख संरक्षण संशोधन आणि विकास विभागाचे सचिव म्हणून करून देण्यात आली. चाचण्या पुढे नेण्यास वैज्ञानिकांना केव्हा सांगितले गेले असे विचारल्यावर त्यांनी उत्तर दिले, “टी[स्ट] वजा ३० दिवस,” असे अक्रोनिम इन्स्टिट्यूटने प्रकाशित केलेल्या प्रतिलेखात आहे.

२०११ मध्ये नागपूरच्या राष्ट्रीय प्रत्यक्ष कर अकादमीतील परिवीक्षाधीन अधिकाऱ्यांशी बोलताना, पीटीआयने वृत्त दिल्याप्रमाणे, कलाम म्हणाले की पंतप्रधान पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी मे १९९६ मध्ये त्यांना अणुचाचणीची तयारी करण्यास आणि तपशील अटलबिहारी वाजपेयी यांना देण्यास सांगितले होते. चाचण्या मे १९९८ मध्ये झाल्या, वाजपेयींच्या काळात. उपकरणांची क्षमता, आणि भूकंपशास्त्रज्ञांचे कमी अंदाज, १९७४ आणि १९९८ मधील पोखरण या लेखात मांडले आहेत.

एक वाद सर्वात मोठ्या उपकरणाशी संबंधित आहे. के. संथानम, पोखरण-२ येथे डीआरडीओच्या चमूचे प्रतिनिधित्व केलेले माजी संरक्षण वैज्ञानिक, यांनी ऑगस्ट २००९ मध्ये सांगितले की थर्मोन्यूक्लिअर चाचणीची क्षमता दावा केल्यापेक्षा खूपच कमी होती. आर. चिदंबरम, तेव्हाचे प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार, यांनी द हिंदूला सांगितले की क्षमतेवर प्रश्न उठवणाऱ्या कोणीही आरोपाला वैज्ञानिक पुराव्याचा आधार द्यावा, आणि चाचणीनंतरच्या किरणोत्सर्ग मोजमापांचा हवाला दिला, ज्यांवरून भाभा अणुसंशोधन केंद्राने ५० किलोटन, कमी-जास्त १०, अशी क्षमता काढली होती.

मंत्रिमंडळ दर्जा, टेक्नॉलॉजी व्हिजन २०२० आणि पुस्तके

कलाम नोव्हेंबर १९९९ ते नोव्हेंबर २००१ पर्यंत भारत सरकारचे प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार होते, मंत्रिमंडळ मंत्र्याच्या दर्जासह, असे राष्ट्रपती भवनाचे प्रोफाइल सांगते. तंत्रज्ञान माहिती, पूर्वानुमान आणि मूल्यमापन परिषदेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी ५०० तज्ज्ञांचे नेतृत्व करून टेक्नॉलॉजी व्हिजन २०२० तयार केले. नरसिंहा प्रकल्प गटावर होते; त्याने १७ क्षेत्रांत प्रकल्पांची मांडणी केली आणि २५ अहवाल तयार केले, असे ते म्हणतात, आणि सारांशातून इंडिया २०२०: ए व्हिजन फॉर द न्यू मिलेनियम हे पुस्तक झाले, कलाम यांनी वाय. एस. राजन यांच्यासह लिहिलेले. नोव्हेंबर २००१ पासून कलाम चेन्नईच्या अण्णा विद्यापीठात तंत्रज्ञान आणि सामाजिक परिवर्तन विषयाचे प्राध्यापक होते.

त्यांचे आत्मचरित्र, विंग्ज ऑफ फायर, अरुण तिवारी यांच्यासह लिहिलेले, हैदराबादच्या युनिव्हर्सिटीज प्रेसने १९९९ मध्ये प्रकाशित केले. राज्याकडून सन्मान म्हणजे १९८१ मध्ये पद्मभूषण, १९९० मध्ये पद्मविभूषण आणि १९९७ मध्ये भारतरत्न. एप्रिल २००९ मध्ये, नासाच्या इतिहास वृत्तपत्राने वृत्त दिले, ते अमेरिकन सोसायटी ऑफ मेकॅनिकल इंजिनिअर्सचे हूवर पदक मिळवणारे पहिले आशियाई ठरले. २००९ मध्येच, नरसिंहा जोडतात, त्यांनी कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे फॉन कार्मन विंग्ज पुरस्कार जिंकला आणि रोख बक्षीस कॅल्टेकला दिले, तिच्या सर्वोत्कृष्ट पदव्युत्तर विद्यार्थ्यासाठी वार्षिक कलाम पारितोषिकासाठी.

टीकाकारही होते, नरसिंहा नोंदवतात. कलाम यांच्या कारकिर्दीच्या जवळजवळ प्रत्येक टप्प्यावर काही लोकांना त्यांच्या क्षमतांबद्दल शंका होती, आणि १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या बायोडेटामध्ये त्यांनी पूर्ण केलेले प्रकल्प होते पण प्रकाशने नव्हती, ज्यामुळे काही अकादमी परिषदांना त्यांचे मूल्यमापन कसे करावे हे समजले नाही. अशाच एका चर्चेत मत विचारल्यावर धवन म्हणाले, “म्हाताऱ्याने [सी. व्ही. रामन] त्याला घेतले असते.” कलाम निवडले गेले.

राष्ट्रपती भवनातील पाच वर्षे

जुलै २००२ च्या राष्ट्रपती निवडणुकीची मतमोजणी १८ जुलै रोजी संपली. द ट्रिब्यूननुसार, कलाम यांना ४,१५२ निर्वाचकांची मते मिळाली, ज्यांचे मूल्य ९,२२,८८४ होते, तर लक्ष्मी सहगल यांना ४५९ निर्वाचक आणि १,०७,३६६ मूल्य मिळाले. त्यांच्या वाट्याचा आकडा ८९.५८ टक्के होता, जो त्या दोन मूल्यांशी जुळतो (१०,३०,२५० पैकी ९,२२,८८४). कलाम यांचा कार्यकाळ २५ जुलै २००२ ते २५ जुलै २००७ असा होता.

कलाम यांचे २४ जुलै २००७ चे निरोपाचे भाषण त्यांची स्वतःची गणती देते. ते म्हणाले की राष्ट्रपती भवनाच्या बागांना भेट देणाऱ्या पंधरा लाखांहून अधिक (१.५ दशलक्ष) तरुणांना आणि ६,००० हून अधिक शेतकऱ्यांना ते भेटले होते. हरियाणातील दरवा गावातील एका शाळकरी मुलीने २२ मे २००६ रोजी त्यांना विचारले की भारत २०२० पूर्वी विकसित राष्ट्र का होऊ शकत नाही, असे ते म्हणाले, आणि तिचा प्रश्न देशाच्या सर्वोच्च संस्थेपर्यंत नेण्याचे वचन त्यांनी दिले. त्यांनी पुरा (प्रोव्हायडिंग अर्बन अमेनिटीज इन रूरल एरियाज) या ग्रामीण विकास प्रारूपाचे वर्णन केले, तंजावरजवळील ६५ गावे आणि सुमारे ३ लाख लोकांचा एक संकुल, आणि म्हणाले की देशाला अशा ७,००० संकुलांची गरज आहे. जोहान्सबर्गमधील पॅन आफ्रिकन संसदेत १६ सप्टेंबर २००४ रोजी त्यांनी ५३ आफ्रिकन देशांना जोडणारे उपग्रह आणि फायबर जाळे सुचवले, अंदाजे खर्च १०० दशलक्ष अमेरिकी डॉलर. सशस्त्र दलांसोबतचे तीन अनुभव त्यांच्या यादीत होते: सियाचीन हिमनदीवरील लष्कराच्या १७,००० फुटांवरील कुमार चौकीला भेट, आयएनएस सिंधुरक्षक पाणबुडीतील पाण्याखालचा प्रवास, आणि सुखोई-३० लढाऊ विमानातील उड्डाण ज्यात त्यांनी २.५ g अनुभवला.

त्या वर्षांतील दोन निर्णय न्यायालयांकडे किंवा संसदेकडे परत गेले. २२ मे २००५ च्या रात्री केंद्रीय मंत्रिमंडळाने नव्याने निवडून आलेली बिहार विधानसभा तिची बैठक होण्यापूर्वीच विसर्जित करण्याची शिफारस केली. कलाम मॉस्कोला भेट देत होते, आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालात नोंद आहे की फॅक्स त्यांच्यापर्यंत २३ मे रोजी भारतीय प्रमाणवेळेनुसार पहाटे १.५२ वाजता पोहोचला आणि त्यांची मंजुरी पहाटे ३.५० वाजता परत आली. २४ जानेवारी २००६ च्या निकालाने न्यायालयाने घोषणा असंवैधानिक ठरवली पण विधानसभा पुनर्स्थापित करण्यास नकार दिला, कारण निवडणुका आधीच सुरू झाल्या होत्या. कलाम यांचे प्रेस सचिव एस. एम. खान यांनी नंतर, पीटीआयने वृत्त दिलेल्या एका भाषणात, सांगितले की मंत्रिमंडळाचा निर्णय नाकारायला हवा होता असे कलाम यांना वाटले आणि त्यांनी राजीनाम्याचा विचार केला होता, आणि तो त्यांनी सोडला कारण त्यामुळे घटनात्मक प्रश्न उभे राहिले असते.

दुसऱ्या प्रकरणात, कलाम यांनी संसद (अपात्रता प्रतिबंध) सुधारणा विधेयक, जे विधिमंडळ सदस्यांनी धारण केलेल्या लाभाच्या पदांशी संबंधित आहे, पुनर्विचारासाठी संसदेकडे परत पाठवले. संसदेने ते कोणताही बदल न करता पुन्हा मंजूर केले, आणि द ट्रिब्यूनने वृत्त दिले की त्यांनी १८ ऑगस्ट २००६ रोजी संमती दिली.

२७ जुलै २०१५ आणि त्यानंतर

कलाम यांचे निधन झाले तेव्हा ते शिलाँगमधील भारतीय व्यवस्थापन संस्थेत विद्यार्थ्यांना संबोधित करायला नुकतीच सुरुवात करत होते, असे नरसिंहा नोंदवतात. त्या संध्याकाळी गृह मंत्रालयाने जाहीर केले की त्यांचे शिलाँगमधील बेथनी रुग्णालयात १९४५ वाजता निधन झाले, आणि २७ जुलै ते २ ऑगस्ट २०१५ पर्यंत राजकीय दुखवटा जाहीर केला. ते ८३ वर्षांचे होते.

३० जुलै २०१५ रोजी रामेश्वरममधील पेई करुंबू येथे पूर्ण लष्करी इतमामात आणि २१ तोफांच्या सलामीसह दफनविधी झाला, असे आसाम ट्रिब्यूनने वृत्त दिले. तिच्या मथळ्यात त्यांना जनतेचे राष्ट्रपती आणि मिसाईल मॅन म्हटले होते.

२६ जुलै २०१७ रोजी पंतप्रधान कार्यालयाने जाहीर केले की नरेंद्र मोदी दुसऱ्या दिवशी दफनस्थळी स्मारकाचे उद्घाटन करतील, आणि त्याचे वर्णन डीआरडीओने रचलेले आणि बांधलेले असे केले.