केरळची संस्कृत रंगभूमी कुटियाट्टमला युनेस्कोने २००८ मध्ये यादीत नोंदवले; एकच अंक अनेक दिवस चालू शकतो आणि पूर्ण प्रयोग ४० दिवसांपर्यंत, एकच नट डोळे आणि हातांतून एक जग उभे करतो

कुटियाट्टम ही केरळची संस्कृत रंगभूमी आहे. ती मंदिरांतील नाट्यगृहांत अशा नटांकडून सादर होते जे नाटकाच्या एकाच अंकावर अनेक दिवस घालवू शकतात. युनेस्कोने तिला २००१ मध्ये जगाच्या अमूर्त वारशाची उत्कृष्ट कृती म्हणून घोषित केले, २००८ मध्ये आपल्या प्रातिनिधिक यादीत नोंदवले, आणि तिचे वर्णन “भारतातील सर्वात जुन्या जिवंत नाट्यपरंपरांपैकी एक” असे केले आहे. पूर्ण प्रयोग, युनेस्को म्हणते, ४० दिवसांपर्यंत चालू शकतो.

एका रंगमंचावर तीन समुदाय

हा शब्द मल्याळम भाषेतून येतो. अभ्यासक सुधा गोपालकृष्णन यांनी लिहिलेला Sahapedia चा आढावा सांगतो की कुटी म्हणजे “एकत्र” किंवा “संयुक्त” आणि अट्टम म्हणजे अभिनय, म्हणजे कुटियाट्टम म्हणजे संयुक्त अभिनय: अनेक भूमिका एका रंगमंचावर वाटून घेतलेल्या. युनेस्कोच्या अभिलेखागारातील टिपणी जोडते की भारतातील ही एकमेव रंगभूमी आहे जिथे चाक्यार समुदायातील पुरुष आणि नंगियार समुदायातील स्त्रिया शेजारी सादरीकरण करतात, आणि नंबियार समुदायातील तालवादक साथ देतात.

Kerala Tourism म्हणते की चाक्यार पुरुष पुरुष भूमिका आणि नंगियार स्त्रिया स्त्री भूमिका करतात, नंगियार झांजाही वाजवतात आणि संस्कृत श्लोक म्हणतात, आणि नंबियार मिळावू हा मोठा ढोल वाजवतात. मिळावूवरील Sahapedia चा लेख जोडतो की काही नाटकांत चाक्यारही मोठ्या स्त्री भूमिका करतात, तर नंगियार नायिका आणि दासींच्या भूमिका करतात. नंगियारांच्या समुदायाबद्दलही स्रोत वेगळे सांगतात: Kerala Tourism त्यांना चाक्कियार समुदायातील स्त्रिया म्हणते, तर संगीत नाटक अकादमीचा वार्षिक अहवाल आणि Sahapedia चा मिळावू लेख त्यांना नंबियार समुदायातील स्त्रिया म्हणतात.

कलाधरन लिहितात की मिळावू मोठ्या घागरीच्या आकाराचे असते, तांब्याचे किंवा मातीचे (मातीचे आता क्वचितच दिसतात), तोंडावर चामडे मढवलेले, आणि वाजवणारा लाकडी पेटीत बसतो. केरळ कलामंडलमचे प्रसिद्धी आणि संशोधन अधिकारी व्ही. कलाधरन त्याला कुटियाट्टमचे एकमेव मोठे वाद्य म्हणतात.

रंगमंच म्हणजे कुट्टंपलम, मंदिराच्या आवारात बांधलेले नाट्यगृह. Sahapedia म्हणते की ती बहुधा १२ व्या ते १७ व्या शतकांदरम्यान बांधली गेली आणि त्यांची यादी थ्रिसूर, गुरुवायूर, इरिंजलकुडा, किडंगूर, थ्रिप्पुणित्तुरा, चेंगन्नूर आणि हरिप्पाड येथे देते, तर केरळ कलामंडलममध्ये एक नवे आहे. Kerala Tourism इरिंजलकुडा येथील कूडलमाणिक्यम मंदिर आणि थ्रिसूर येथील वडक्कुनाथन मंदिर ही कुटियाट्टम अजूनही दरवर्षी सादर होणारी मुख्य केंद्रे म्हणून नमूद करते.

एका अंकाचे अनेक रात्रींचे नाटक

कुटियाट्टम संस्कृत नाटक सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सादर करत नाही. Sahapedia स्पष्ट करते की ती एकच अंक घेते, त्याला स्वतःचे नाव आणि सादरीकरणाचा आराखडा देते, आणि तो अनेक दिवस चालू देते. मंत्रांकम हा भासाच्या प्रतिज्ञायौगंधरायण चा तिसरा अंक आहे, आणि अंगुळीयांकम हा शक्तिभद्राच्या आश्चर्यचूडामणी चा सहावा अंक आहे. तिचा संग्रह भास, हर्ष, शक्तिभद्र, कुलशेखर, नीलकंठ, बोधायन आणि महेंद्रविक्रमवर्मन यांच्यावर आधारलेला आहे, आणि Sahapedia जोडते की कालिदास आणि भवभूती यांची नाटके परंपरेने त्यात नाहीत. Sahapedia हेही नोंदवते की गणपती शास्त्री यांनी १९१२ मध्ये भासाची नाटके केरळमधून मिळवली, जिथे ती सादरीकरणात स्वतंत्र अंकांच्या रूपात टिकून होती.

सर्वात लांब एकेकट्या अंकांची कामे सहनशक्तीची आहेत. Sahapedia अंगुळीयांकम सुमारे ४१ दिवसांचा आणि मंत्रांकम सुमारे ४० रात्रींचा सांगते, आणि म्हणते की रामायणावरील तीन नाटकांनी (आश्चर्यचूडामणी आणि भासाची प्रतिमानाटक व अभिषेकनाटक) एकेकाळी २१ अंकांचे एक चक्र केले होते, ज्याला पूर्ण एक वर्ष लागे. संगीत नाटक अकादमीचा अहवाल मंत्रांकम ४१ दिवसांचा मोजतो, आणि जोडतो की असा प्रयोग आता मंदिरात करणे जवळजवळ अशक्य आहे, त्यामुळे पूर्ण प्रयोग जवळजवळ नाहीसा झाला आहे.

हिब्रू विद्यापीठातील अभ्यासक डेव्हिड शुलमन यांनी ऑगस्ट २०१२ मध्ये मध्य केरळमधील मूळीक्कुलम गावातील नेपथ्य संघाने सादर केलेला अंगुळीयांकम २९ रात्री आणि सुमारे १३० तासांचा पाहिला. रामायणाच्या कथनानुसार हनुमानाने समुद्र ओलांडून लंकेत जाऊन रामाची अंगठी घेऊन रावणाच्या बागेत सीतेला शोधले. रंगमंचावर एकच नट हनुमान आणि हनुमानाला आठवणारी इतर प्रत्येक व्यक्ती साकारतो, तर रंगमंचाच्या डाव्या बाजूला बसलेली एक नंगियार सीतेचे थोडे संवाद म्हणते आणि झांजांवर ताल धरते. २९ पैकी बहुतेक रात्री सीतेचे हरण झाल्यापासून काय घडले त्याच्या हनुमानाच्या दीर्घ पुनर्कथनात जातात, त्यात रामायण आणि महाभारताच्या इतर भागांतील कथा गुंफलेल्या असतात. शुलमन, The New York Review of Books मध्ये लिहिताना, म्हणतात की प्रयोग १२ तासांपासून १५० तासांहून अधिक काळापर्यंत असतात, आणि त्या संघाने हा अंक दोन पिढ्यांत पूर्ण सादर केला नव्हता. हनुमानाची व्यापक कथा tuput च्या पर्वत वाहून नेणाऱ्यावरील लेखात सांगितली आहे.

डोळे, हात आणि एक दिवा

युनेस्को म्हणते की नाट्यभाषा शैलीबद्ध आणि संहिताबद्ध आहे, ज्यात नेत्र अभिनय (डोळ्यांतून अभिनय) आणि हस्त अभिनय (हातांच्या हावभावांची भाषा) ठळक आहेत. युनेस्कोच्या शब्दांत, कला एखादी परिस्थिती किंवा प्रसंग त्याच्या सर्व तपशिलांसह विस्तारण्यात आहे, म्हणूनच एका अंकाला दिवस लागू शकतात.

Sahapedia चा आढावा आणि केरळ कलामंडलम हे हे शक्य करणाऱ्या साधनांचे वर्णन करतात. नट वेशभूषा न बदलता एका भूमिकेतून बाहेर पडून क्रमाने इतर भूमिका घेऊ शकतो, या साधनाला पकर्न्नाट्टम म्हणतात. विदूषकाची विनोदी भूमिका प्रादेशिक भाषा असलेल्या मल्याळममध्ये बोलते आणि प्रेक्षकांशी चेष्टा करण्याची तिला मुभा असते, तर इतर भूमिका संस्कृत वापरतात. खरे सादरीकरणाचे ग्रंथ म्हणजे रंगमंचाच्या पुस्तिका: अट्टप्रकारम, ज्यात हालचाल, पठण, हावभाव आणि विस्तार मांडलेला असतो, आणि क्रमदीपिका, ज्यात रंगमंच मांडणी, वेशभूषा आणि कलाकारांचे मानधन येते. केरळ कलामंडलम जोडते की हे सर्व नाट्यशास्त्रात मांडलेल्या अभिनयाच्या चतुर्विध योजनेचे पालन करते: शरीर आणि अवयवांची हालचाल, वाणी, भाव, आणि रंगभूषा व वेशभूषा. नाट्यशास्त्र हाच tuput च्या आधीच्या लेखाचा विषय आहे.

शुलमन प्रत्येक सादरीकरण कसे सुरू होते याचे वर्णन करतात. पुरप्पाडु म्हणजे “निघणे” यात नट शुद्ध शैलीबद्ध हालचालीने ब्रह्मदेवापासून सर्वात लहान मुंग्यांपर्यंतचे संपूर्ण जग अस्तित्वात आणतो, आणि मग त्याने निर्माण केलेल्या जीवांना अदृश्य फुले अर्पण करतो. शेवटच्या रात्री तो वातीचे शेवटचे जळते तुकडे रंगमंचावर टाकून आणि गाभाऱ्यातील देवाकडे साष्टांग नमस्कार करून जग पुन्हा उतरवतो. एका छोट्या लाकडी स्टुलाखेरीज जवळजवळ कोणतीही साधने नसतात, ते लिहितात, आणि तीन वातींचा तेलाचा दिवा सतत जळत असतो. युनेस्को आणि Kerala Tourism दोन्ही नमूद करतात की नटाच्या भूमिकेची एक पवित्र बाजू टिकून आहे, आधी शुद्धीकरणाचे विधी असतात आणि रंगमंचावरील दिवा दैवी उपस्थिती दर्शवतो.

ती किती जुनी आहे

युनेस्को म्हणते की कुटियाट्टमचा उगम २,००० वर्षांपूर्वी संस्कृत अभिजातवाद आणि केरळच्या स्थानिक परंपरा यांच्या मिश्रणातून झाला. Sahapedia हाच आकडा, सुमारे दोन सहस्रके, देते, आणि हेही म्हणते की कुटियाट्टमचा अभिनय नाट्यशास्त्रात वर्णन केलेल्या पद्धतीपेक्षा इतका वेगळा आहे की अभ्यासक तिला अनेकदा प्रादेशिक रूपांतर मानतात.

केरळ कलामंडलमच्या विभागाचे पान अधिक संकुचित, पुराव्यावर आधारित तारीख देते. ते म्हणते की विश्वसनीय पुराव्याने पाठबळ मिळालेला कुटियाट्टमचा पहिला रंगमंचीय प्रयोग १० व्या किंवा ११ व्या शतकातील आहे, जेव्हा राजा कुलशेखर वर्मन यांनी सुभद्राधनंजयम आणि तपतीसंवरणम ही दोन नाटके रचली, आणि कलाकार तसेच काही अभ्यासक मानतात की विनोदकार आणि विद्वान तोलन यांनी कुलशेखर वर्मन यांना ती सादर करण्यात मार्गदर्शन केले. शुलमन त्यांच्या बाजूने एक परंपरा हजार वर्षांहून अधिक काळ अखंड टिकल्याचे वर्णन करतात. हे वेगळे प्रश्न आहेत, कला केव्हा सुरू झाली आणि तिचे पहिले ठोसपणे नोंदलेले प्रयोग केव्हा झाले, आणि स्रोत त्यांच्यातील अंतर मिटवत नाहीत.

दहा ते पंधरा वर्षांचे प्रशिक्षण

युनेस्को म्हणते की नट १० ते १५ वर्षे प्रशिक्षण घेतात, श्वासावर नियंत्रण आणि चेहरा व शरीराच्या स्नायूंवर सूक्ष्म नियंत्रण शिकतात. मूळीक्कुलम येथील आघाडीचे कलाकार मार्गी मधू यांनी २०१५ मध्ये Sahapedia ला सांगितले की तिरुवनंतपुरम येथील मार्गीमध्ये १९८१ मध्ये कुटियाट्टम केंद्र सुरू झाले तेव्हा प्रशिक्षण कसे होते: ते आणि इतर दोन विद्यार्थी पहाटे ४:३० ला उठून खालच्या बैठकीत श्लोक म्हणत, ८:३० पासून पुरप्पाडु चे भाग शिकत, दुपारी संस्कृतचे वर्ग असत, आणि संध्याकाळी डोळे आणि हातांच्या हालचालींचा सराव करत. शिक्षक समाधान होईपर्यंत एखादी हालचाल किंवा श्लोक पुन्हा करायला लावत.

केरळ कलामंडलममध्ये, ते म्हणाले, पदविका नंतर पुरुष भूमिकांसाठी सहा वर्षे आणि स्त्री भूमिकांसाठी चार वर्षे, आणि मिळावूसाठी चार वर्षे अशा ठरावीक अभ्यासक्रमाने चालत असे.

मंदिरसेवकांपासून शाळा आणि युनेस्कोच्या यादीपर्यंत

सादरीकरणाच्या पुस्तिका, युनेस्कोच्या शब्दांत, अलीकडच्या काळापर्यंत निवडक कुटुंबांची खास आणि गुप्त मालमत्ता राहिल्या, आणि कला मंदिरांशी बांधलेली होती. Sahapedia म्हणते की या व्यवसायात एकेकाळी १८ कुटुंबे होती आणि संख्या पाचांवर आली आहे, आणि मंदिरे कलाकारांना जमिनीचे अनुदान आणि प्रत्येक सादरीकरणासाठी मानधन देऊन आधार देत. युनेस्को म्हणते की १९ व्या शतकात सरंजामी व्यवस्थेबरोबर आश्रय कोलमडला आणि २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या पुनरुज्जीवनानंतर पुन्हा निधीची टंचाई आली.

खुलेपणा टप्प्याटप्प्याने आला, त्याची नोंद Sahapedia, Kerala Tourism आणि India Art Review यांनी केली आहे:

• १९४९: पैंकुलम रामा चाक्यार यांनी मंदिराबाहेर प्रयोग केला.
• १९६५: केरळ कलामंडलमने कुटियाट्टम शाळा सुरू केली, जिने चाक्यार समुदायाबाहेरील विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला, ज्याला Sahapedia पुराणमतवादी वर्गांचा आणि खुद्द चाक्यार समुदायाचा तीव्र विरोध म्हणते.
• १९८०: पैंकुलम रामा चाक्यार यांनी कलामंडलमच्या १३ कलाकारांसह पहिल्या परदेश दौऱ्याचे नेतृत्व केले.
• १९८१: मार्गीने आपले कुटियाट्टम केंद्र सुरू केले, ज्यात अम्मन्नूर माधव चाक्यार पाहुणे शिक्षक, मूळीक्कुलम कोचुकुट्टन चाक्यार निवासी शिक्षक आणि तीन विद्यार्थी होते.
• १९८२: इरिंजलकुडा येथील अम्मन्नूर चाचू चाक्यार स्मारक गुरुकुलमचे पुनरुज्जीवन झाले, आणि त्या वर्षी ९ ते २६ डिसेंबर दरम्यान मंदिराच्या कूतंपलमने आश्चर्यचूडामणी चा पाचवा अंक अशोकवनिकांकम सादर केला, ज्यात अम्मन्नूर कुटुंबातील गुरू सहभागी झाले आणि संगीत नाटक अकादमीच्या चमूने त्याचे व्हिडिओ चित्रण केले.

Kerala Tourism युनेस्कोच्या घोषणेचे श्रेय मार्गीच्या पुढाकाराला देते, आणि अकादमीचा अहवाल म्हणतो की युनेस्कोने २००१ मध्ये कुटियाट्टमचे नाव घेतले आणि अकादमीने (tuput चे तिने मान्य केलेल्या शास्त्रीय नृत्यांचे मार्गदर्शन पाहा) २७ मे २००७ रोजी तिरुवनंतपुरम येथे आपले कुटियाट्टम केंद्र सुरू केले. युनेस्कोच्या अभिलेखागारातील टिपणी परंपरा पुढे नेण्यास जबाबदार पाच संस्थांची यादी देते. India Art Review ने मे २०२६ मध्ये वृत्त दिले की कूडलमाणिक्यम मंदिराचा, तिच्या वार्षिक उत्सवात दिला जाणारा, मणिक्यश्री पुरस्कार त्या वर्षी कुटियाट्टम कलाकार जी. वेणू यांना मिळाला, जे अम्मन्नूर माधव चाक्यार यांचे शिष्य असून अम्मन्नूर गुरुकुलमच्या पुनरुज्जीवनाचे आणि कालिदासाच्या शाकुंतलम च्या कुटियाट्टम निर्मितीचे श्रेय त्यांना दिले जाते, जे चाक्यार समुदायाला निषिद्ध होते, असे लेख म्हणतो. कालिदास आणि त्याचे नाटक हे tuput च्या कवीवरील लेखाचा विषय आहेत.

आज ती कुठे आहे

युनेस्कोच्या नोंदीचा मजकूर म्हणतो की कुटियाट्टमला पुन्हा निधीच्या अभावाचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे व्यवसायात गंभीर संकट आहे. शुलमन यांनी २०१२ मध्ये लिहिले की केरळमध्ये काही डझन उच्च प्रशिक्षित कलाकार सक्रिय होते, अनेक जण हातातोंडाची गाठ घालत जगत होते, आणि त्यांनी पाहिलेल्या २९ रात्रींच्या सादरीकरणाला बहुतेक रात्री सुमारे २० ते ३० प्रेक्षक होते.

पर्यटकांसाठी, मार्गीवरील Kerala Tourism चे पान सांगते की कुटियाट्टम, नंगियारकूथु, चाक्यारकूथु आणि पाटकम तिरुवनंतपुरम येथील त्याच्या वलियशाला केंद्रात शिकवले आणि सादर केले जातात, आणि कलेवरील त्याचा २०१४ चा लेख वार्षिक प्रयोगांसाठी कूडलमाणिक्यम आणि वडक्कुनाथन मंदिरांची नावे देतो. वेळापत्रके बदलतात, त्यामुळे प्रवासापूर्वी संस्थेकडे चौकशी करा. रामायण अगदी वेगळ्या पद्धतीने सादर करणारी आणखी एक युनेस्को यादीतील परंपरा म्हणजे रामनगरची रामलीला, जी एका गावभर खुल्या हवेत सादर होते.

संगीत नाटक अकादमीचा २०१५-१६ चा अहवाल म्हणतो की निधीअभावी तिचे केंद्र केवळ किमान उपक्रम चालवू शकले. तरीही ३१ मार्च २०१६ पर्यंत तिरुवनंतपुरम येथील शासकीय संग्रहालयात ९७ कार्यक्रम झाले होते, ऑगस्ट २०१२ पासून पंधरवड्याने, आणि कन्नूर, हरिप्पाड आणि कोची येथे मासिक प्रयोगांची भर घातली होती, पारंपरिक समुदायांबाहेरील तरुण कलाकारांना प्राधान्य देत.