कालिदासाचे शाकुंतल १७८९ मध्ये इंग्रजीत आणि १७९१ मध्ये जर्मनमध्ये पोहोचले, आणि गटेने त्याला चार ओळींच्या कवितेने उत्तर दिले

१७८९ मध्ये कलकत्त्यातील सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश सर विल्यम जोन्स यांनी एका संस्कृत नाटकाची इंग्रजी आवृत्ती Sacontala, or the Fatal Ring (सकॉन्टला, किंवा घातक अंगठी) या नावाने प्रकाशित केली. त्यांच्या इंग्रजीवरून केलेले जर्मन भाषांतर १७९१ मध्ये आले, आणि त्या वर्षीच्या जुलैपर्यंत नायिकेबद्दलची गटेची चार ओळींची कविता छापली गेली होती. ते नाटक म्हणजे अभिज्ञानशाकुंतल, “शकुंतलेची ओळख”, आणि त्याचा लेखक कालिदास, ज्याला एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका कदाचित कोणत्याही युगातील सर्वश्रेष्ठ भारतीय लेखक म्हणते.

विद्वान ज्या सहा कृती त्याच्या मानतात

तीन नाटके म्हणजे अभिज्ञानशाकुंतल; विक्रमोर्वशीय, “शौर्याने जिंकलेली उर्वशी”; आणि मालविकाग्निमित्र, “मालविका आणि अग्निमित्र”. विक्रमोर्वशीय एका मर्त्य राजाच्या दिव्य कन्येवरील प्रेमाची कथा सांगते, आणि ब्रिटानिका त्याचा चौथा अंक वेगळा काढून दाखवते, ज्यात शोकाकुल राजा वनात भटकतो आणि प्रत्येक फूल व झाड आपली हरवलेली प्रिया असल्यासारखे त्यांच्याशी बोलतो. मालविकाग्निमित्र हा राजघराण्यातील स्त्रियांमधील हलकाफुलका कारस्थानांचा खेळ आहे. त्याचा नायक अग्निमित्र हा सुमारे इसवी सनपूर्व १७० चा शुंग राजा होता, आणि त्यावरून कवी कधीपासून जगू शकला असता याची सर्वात आधीची मर्यादा मिळते.

दोन दीर्घ काव्ये म्हणजे रघुवंश, “रघूचा वंश”, ज्यात रामाचे पूर्वज आणि वंशज येतात (पाहा रामायण म्हणजे काय), आणि कुमारसंभव, “युद्धदेवाचा जन्म”, ज्यात शिव आणि पार्वती कसे एकत्र येतात, कामदेव कसा भस्म होतो आणि शिवपुत्र कुमाराचा जन्म कसा होतो ते सांगितले आहे. त्यातील प्रत्येक श्लोक छंद आणि व्याकरण दोन्ही दृष्टींनी पूर्ण आहे, आणि संस्कृतविद्वान एडविन गेरो यांनी लिहिलेली ब्रिटानिकाची नोंद म्हणते की काव्यमाध्यम म्हणून संस्कृतवरील त्याचे प्रभुत्व इतर कुठेही इतके ठळक दिसत नाही. सहावी कृती म्हणजे भावकाव्य मेघदूत, “ढगाचा दूत”.

जोन्स यांनी १७८९ मध्ये आपली प्रस्तावना लिहिली तेव्हा त्यांना या यादीतील फक्त काही भागच माहीत होता. ते उर्वसी हे नाटक, “सूर्याच्या मुलांवरील” काव्य (रघूचा वंश) आणि कुमाराच्या जन्मावरील काव्य यांची नावे देतात, आणि कालिदासाने फक्त दोनच नाटके मागे ठेवली याची खंत व्यक्त करतात. मालविकाग्निमित्र त्यांच्या यादीत नाही. जोन्स यांनी कवीला “भारताचा शेक्सपिअर” म्हटले.

एक ढग भारतभर संदेश घेऊन जातो

मेघदूत लहान आहे आणि त्याची योजना साधी आहे. एका यक्षाला, कुबेर या संपत्तीच्या देवतेच्या सेवेतील एका लहान दिव्य प्राण्याला, बारा महिन्यांसाठी आपल्या अलका नगरीतून आणि पत्नीपासून हद्दपार केले जाते. एच. एच. विल्सन यांच्या १८१३ च्या इंग्रजी आवृत्तीत काव्य रामगिरी नावाच्या टेकडीवर वनवासाच्या आठव्या महिन्यात सुरू होते, पाऊस सुरू होताना, जेव्हा जड ढग जमतात आणि उत्तरेकडे सरकतात. यक्ष त्यातील एका ढगाला पत्नीसाठी संदेश नेण्यास सांगतो, आणि ढगाला दिशा कळावी म्हणून तो मार्ग वर्णन करतो: हिमालयाकडे जाताना वाटेत लागणारे पर्वत, नद्या आणि मंदिरे.

ब्रिटानिका त्या भागांचे वर्णन उत्तर भारतातील पर्वत, नद्या आणि जंगले यांची शब्दचित्रे असे करते. विल्सन यांच्या टिपणांनुसार रामगिरी नागपूरच्या थोडे उत्तरेकडे, रामाच्या मंदिरांनी भरलेल्या आणि यात्रेकरू येणाऱ्या एका टेकडीवर आहे. आज कवीच्या नावाने असलेले महाराष्ट्रातील कवीकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ नागपूरजवळ रामटेक येथे आहे.

अंगठीचे नाटक

कालिदासाने शकुंतलेची कथा महाभारतातून घेतली (पाहा महाभारत म्हणजे काय). म्युनिकचे विद्वान येन्स-उवे हार्टमान लिहितात की महाकाव्यात ती मुख्यतः आई म्हणून महत्त्वाची आहे: तिचा पुत्र भरत वंशाची स्थापना करतो आणि भारताचे भारत हे नाव त्याच्यावरून आले. कालिदासाने रूपरेखा तशीच ठेवली, पण शकुंतलेला नाटकाचे केंद्र केले. ब्रिटानिका दुसरा बदल नोंदवते: प्रेमिकांच्या ताटातुटीला राजा दुष्यंत जबाबदार नाही, तो फक्त एका ऋषींच्या शापामुळे झालेल्या भ्रमाखाली वागतो.

हार्टमान कथानकाचा जसा सारांश देतात, तो असा. दुष्यंत हरणाची शिकार करत असताना तपस्वी त्याला रोखतात, आणि त्यांच्या आश्रमात त्याला कण्व ऋषींची पाळीव कन्या शकुंतला भेटते. कण्व बाहेर असताना ते परस्पर संमतीने विवाह करतात, आणि राजा राजधानीकडे परतण्यापूर्वी तिला आपली मुद्रा अंगठी देतो. दुर्लक्ष झाल्याने रागावलेले एक पाहुणे ऋषी तिला शाप देतात: ती ज्या माणसाचा विचार करत आहे तो तिला विसरेल. ओळखीची खूण दिसली की शाप संपेल असा तो सौम्य केला जातो. शकुंतला गरोदर अवस्थेत दरबारात पोहोचते तेव्हा राजा तिला ओळखत नाही, आणि तिला कळते की अंगठी हरवली आहे; वाटेतल्या एका तीर्थस्थानी ती पाण्यात पडली होती.

नंतर एका कोळ्याला माशाच्या पोटात अंगठी सापडते आणि त्याला चोर म्हणून अटक होते. अंगठी राजापर्यंत पोहोचते, त्याची स्मृती परत येते, आणि इंद्राला एका राक्षसाविरुद्ध मदत केल्यानंतर तो एका आश्रमात सिंहाच्या पिल्लाशी खेळणाऱ्या मुलाला भेटतो. तो मुलगा त्याचा पुत्र भरत आहे, आणि कुटुंबाचे पुनर्मीलन होते. हार्टमान नोंदवतात की माशातील अंगठी आणि अप्सरेने उचलून नेलेली नायिका महाकाव्यात नाहीत आणि कवीने जोडल्या आहेत. ते जोडतात की भारतीय संकेतानुसार प्रत्येक नाटक सुखान्त असते.

चौथा अंक हा असा भाग आहे ज्याची पंडितांनी प्रशंसा केली. जोन्स आपल्या प्रस्तावनेत सांगतात की पंडित राधाकांत यांनी सकॉन्टला हे सर्व संस्कृत नाटकांत सर्वाधिक आदरणीय म्हणून नाव घेतले, आणि एक श्लोक उद्धृत केला ज्यात चौथ्या अंकाला आणि त्यातील चार श्लोकांना कालिदासाची प्रतिभा शिखरावर असल्याचे दाखवणारे म्हणून वेगळे काढले होते. तो अंक म्हणजे शकुंतलेचा आश्रमाचा निरोप. जोन्स यांच्या भाषांतरात कण्व वनातील झाडांना ती जात असल्याचे ऐकण्यास सांगतात, तिच्याबद्दल म्हणतात की तिने “तुम्हांला पाणी घातल्याशिवाय, तहान लागली असतानाही, पाणी प्यायले नाही”. ती स्वतः जोपासलेल्या वेलीला मिठी मारते, आणि तिने वाढवलेले हरणाचे पाडस तिच्या वस्त्राचा काठ ओढून धरते.

नाटक पात्रांना भाषेनुसारही वेगळे करते. उच्च स्थानावरील पुरुष संस्कृत बोलतात; स्त्रिया आणि बहुतेक इतर पात्रे प्राकृत बोलतात, त्या काळच्या बोलभाषांच्या अधिक जवळच्या बोली, ज्यांचे वर्णन जोन्स यांनी इटालियनच्या ध्वनीपर्यंत मृदू केलेली संस्कृत असे केले.

पुरावे त्याला कुठे ठेवतात

कालखंडाबद्दल ब्रिटानिकाचा सारांश असा की कालिदास अग्निमित्राच्या राजवटीत, सुमारे इसवी सनपूर्व १७०, आणि त्याची प्रशंसा करणारा इसवी सन ६३४ चा ऐहोळे शिलालेख, यांच्या दरम्यान कधीतरी जगला. नंतरच्या टोकाकडून दोन शिलालेख मदत करतात.

ऐहोळे शिलालेख हा चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी याची काव्यमय प्रशस्ती आहे, जैन कवी रविकीर्ती याने रचलेली आणि त्याने बांधलेल्या मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेली. एफ. किलहॉर्न यांची एपिग्राफिया इंडिकामधील आवृत्ती त्याचे वर्ष, शक ५५६, इसवी सन ६३४ किंवा ६३५ असे रूपांतरित करते. त्याचा शेवटचा श्लोक रविकीर्तीला विजयाची शुभेच्छा देतो आणि म्हणतो की त्याच्या काव्यकौशल्याने त्याला कालिदास आणि भारवी यांची कीर्ती मिळवून दिली आहे. किलहॉर्न यांना तो दावा अतिशयोक्ती वाटला, पण रविकीर्तीने रघुवंशाचा बारकाईने अभ्यास केला होता, आणि त्यातील एक श्लोक इसवी सन ५८८ च्या बोधगया शिलालेखात प्रतिध्वनित झाला आहे, हेही त्यांनी पाहिले. इसवी सन ६३४ पर्यंत कालिदासाचे नाव काव्यकीर्तीचे मापदंड म्हणून वापरले जात होते.

दुसरा निश्चित बिंदू मध्य प्रदेशातील मंदसौर येथे आहे, जेथे जे. एफ. फ्लीट यांनी संपादित केलेला शिलालेख नोंदवतो की रेशीम विणकरांच्या एका श्रेणीने इसवी सन ४७३ ते ४७४ मध्ये एका सूर्यमंदिराचा जीर्णोद्धार केला; त्याचे श्लोक वत्सभट्टी नावाच्या कवीने रचले. ब्रिटानिका म्हणते की कवी कालिदासाचे तेथे उघडपणे अनुकरण केले आहे, पण त्याचे नाव घेतलेले नाही.

या दोन बिंदूंच्या दरम्यान स्रोत वेगळे सांगतात, आणि प्रत्येकाचे म्हणणे नावानिशी वाचले पाहिजे. जोन्स यांनी कालिदासाला इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकात, राजा विक्रमादित्याच्या दरबारात ठेवले. ब्रिटानिका म्हणते की अनेक, पण सर्व नव्हे, विद्वान त्याला गुप्त सम्राट दुसरा चंद्रगुप्त याच्याशी जोडतात, ज्याने सुमारे इसवी सन ३८० ते ४१५ राज्य केले (पाहा गुप्त युग), आणि हा मुद्दा सर्वात पटण्याजोगा पण सर्वात तर्कावर आधारित असल्याचे ती सांगते. हार्टमान लिहितात की त्याला पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीला ठेवण्यासाठी बऱ्यापैकी चांगली कारणे आहेत.

माणसाबद्दल ब्रिटानिका म्हणते की फार थोडे ज्ञात आहे. त्याच्या नावाचा अर्थ “कालीचा सेवक”. एक परंपरा त्याला उज्जैनच्या विक्रमादित्याच्या दरबारातील नऊ “रत्नां”पैकी एक मानते, तरीही ब्रिटानिका लक्षात आणून देते की अनेक राजांनी ही पदवी धारण केली होती आणि ते नऊ जण समकालीन असू शकले नसते. एक सिंहली परंपरा सांगते की इसवी सन ५१७ मध्ये गादीवर आलेल्या कुमारदासाच्या कारकिर्दीत त्याचा श्रीलंकेत मृत्यू झाला. १८१३ मध्ये विल्सन यांनी लिहिले की कवीबद्दल इतिहासाने थोडेच निश्चित केले आहे आणि बरेचसे परंपरेने सांगितले आहे.

कलकत्त्यापासून वायमारपर्यंत

जोन्स नाटकाकडे कसे वळले याचा स्वतःचा वृत्तांत त्यांच्या प्रस्तावनेत आहे. Edifying या शीर्षकाच्या पत्रमालेतील एका पत्रात त्यांनी संस्कृत नाटकांबद्दल वाचले होते, बंगालच्या ब्राह्मणांना त्यांच्याबद्दल विचारले, आणि त्यांना सांगितले गेले की सर्वात लोकप्रिय सकॉन्टला आहे. त्यांनी एक प्रत मिळवली आणि आपले शिक्षक रामलोचन यांच्यासह ती शब्दशः लॅटिनमध्ये, मग इंग्रजीत उतरवली, आणि शेवटी परक्या भाषेचा ताठरपणा सौम्य केला. ब्रिटिश लायब्ररीचे सूचिपत्र १७८९ मध्ये कलकत्त्यात छापलेली त्यांची आवृत्ती नाटकाचे पहिले भाषांतर म्हणून देते.

हस्तलिखिते दाखवतात की नाटक एकापेक्षा अधिक आवृत्त्यांमध्ये फिरत होते. ब्रिटिश लायब्ररीकडे १६७१ ची बंगाली लिपीतील प्रत आहे, जी एकेकाळी एच. टी. कोलब्रुक यांच्या संग्रहात होती, आणि १७८० ते १८१५ दरम्यानची देवनागरी लिपीतील प्रत आहे. तिचे सूचिपत्र दोघांना वेगवेगळे पाठ म्हणून नोंदवते, म्हणजे नकला करण्याच्या स्वतंत्र शृंखला, प्रत्येकीच्या स्वतःच्या आधुनिक आवृत्त्यांसह: बंगालीसाठी ए. एल. शेझी यांची १८३० ची, फ्रेंच भाषांतरासह पॅरिसमध्ये छापलेली, आणि देवनागरीसाठी ओट्टो बोएटलिंक यांची १८४२ ची.

जर्मनीत गेऑर्ग फोर्स्टर यांनी १७९१ मध्ये जोन्स यांचे इंग्रजी जर्मनमध्ये भाषांतरित केले. गटेने नाटक त्या आवृत्तीत वाचले, आणि त्याबद्दल त्याने लिहिलेल्या दोन द्विपदी त्याच वर्षीच्या जुलैमध्ये छापल्या गेल्या. हार्टमान जर्मन मजकूर छापतात: कवी वर्षाच्या आरंभीची फुले, नंतरच्या वर्षाची फळे, जे मोहवते आणि जे पोषण करते, स्वर्ग आणि पृथ्वी यांची यादी करतो, आणि म्हणतो की मी शकुंतलेचे नाव घेतले तर सर्व काही सांगून झाले. शेवटची ओळ अशी आहे: “Nenn ich Sakontala dich und so ist alles gesagt.”

गटे एकटा नव्हता. हार्टमान फ्रीड्रिश शिलर यांचे विल्हेल्म फॉन हुम्बोल्ट यांना लिहिलेले एक पत्र उद्धृत करतात, ज्यात म्हटले आहे की सुंदर स्त्रीत्वाचे किंवा प्रेमाचे चित्र म्हणून संपूर्ण ग्रीक प्राचीनतेतील काहीही सकॉन्टलाच्या जवळपासही येत नाही. आपल्या पहिल्या प्रतिक्रियेनंतर जवळपास चाळीस वर्षांनी गटेने पॅरिसमधील शेझी यांना लिहिले की नाटकाने आपल्यावर सुरुवातीला जो प्रचंड परिणाम केला होता तो आता आपल्याला समजतो. हार्टमान असेही म्हणतात की गटेने फाउस्टमधील “रंगभूमीवरील प्रस्तावने”ची प्रेरणा या नाटकापासून घेतली, ज्याच्या संस्कृत प्रस्तावनेत सूत्रधार एका नटीशी बोलतो. फ्रांत्स शुबर्ट यांनी १८२० पासून योहान फिलिप नॉयमान यांच्या लिब्रेटोवर या विषयावर ऑपेराची रेखाटने सुरू केली, आणि ती तुकड्यांतच सोडली. हार्टमान यांचे मत आहे की भगवद्गीतेसह इतर कोणत्याही भारतीय कृतीला जर्मनीत तुलनात्मक प्रतिध्वनी बहुधा मिळाला नाही.

आधुनिक इंग्रजीत नाटके वाचू इच्छिणाऱ्यांनी बार्बरा स्टोलर मिलर यांच्या Theater of Memory पासून सुरुवात करावी, जे १९८४ मध्ये कोलंबिया युनिव्हर्सिटी प्रेसने प्रकाशित केले आणि ज्यात तिन्ही नाटकांच्या आवृत्त्या आहेत: Sakuntala and the Ring of Recollection, Urvasi Won by Valor आणि Malavika and Agnimitra.

आजही संस्थांशी जोडलेले नाव

मध्य प्रदेश सरकारने उज्जैन येथे कालिदास अकादमी १९७८ मध्ये स्थापन केली, असे त्याचा सांस्कृतिक विभाग सांगतो, कवीची स्मृती ताजी ठेवण्यासाठी आणि कालिदासाला केंद्रस्थानी ठेवून शास्त्रीय परंपरेभोवती संशोधन संस्था उभारण्यासाठी.

कालिदास समारोह उज्जैन येथील कालिदास संस्कृत अकादमीत भरतो. त्याच्या ६६ व्या अखिल भारतीय आवृत्तीचे उद्घाटन उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांनी नोव्हेंबर २०२४ मध्ये केले, आणि २०२२ ते २०२३ साठीचा कालिदास अलंकरण सन्मान चार प्रकारांतील आठ प्राप्तकर्त्यांना प्रदान करण्यात आला. धनखड म्हणाले की कालिदासाच्या कृतींत मानवी भावना आणि माणूस व निसर्ग यांच्यातील नाते एकत्र येतात. मध्य प्रदेश पर्यटन २०२४ चा उत्सव १२ ते १८ नोव्हेंबर असा नमूद करते, ज्यात शास्त्रीय गायनासाठी पुण्याचे पं. उदय भवाळकर आणि मुंबईचे पं. अरविंद पारेख, आणि शास्त्रीय नृत्यासाठी मुंबईच्या डॉ. संध्या पुरेचा आणि मणिपूरच्या गुरू कलावती देवी यांना सन्मान पुरस्कार मिळाले.