माउंट आबूवरील देलवाडा येथील लुण वसही संगमरवरी मंदिर रविवार, ३ मार्च १२३० रोजी प्रतिष्ठापित झाले, आणि त्याचे ३२ शिलालेख बांधणारा तेजःपाल, जिनांसाठीची ५२ देवकुलिका आणि उत्सवाचे नियम यांची नावे सांगतात

लुण वसही राजस्थानातील माउंट आबूवरील देलवाडा येथे आहे. वसही म्हणजे जैन मंदिर, आणि हे मंदिर २२ वे तीर्थंकर नेमिनाथ यांना समर्पित आहे; तीर्थंकर म्हणजे मोक्षाकडे पार गेलेले जैन गुरू. त्याच्या प्रदक्षिणा मार्गातील शिळांवर कोरलेल्या दोन दीर्घ संस्कृत नोंदी ते कोणी आणि केव्हा बांधले ते सांगतात. त्यापैकी दुसरी नोंद तारीख रविवार, फाल्गुन कृष्ण पक्षाचा तिसरा दिवस, विक्रम संवत १२८७, अशी देते, आणि शिलालेखतज्ज्ञ कीलहॉर्न यांनी ती रविवार, ३ मार्च १२३० अशी मोजली. एच. विल्सन यांनी पहिल्या नोंदीचे भाषांतर १८२८ मध्ये प्रकाशित केले आणि ए. व्ही. कठवटे यांनी तिचा मजकूर १८८३ मध्ये छापला. त्यानंतर एच. ल्यूडर्स यांनी दोन्ही ‘एपिग्राफिया इंडिका’च्या आठव्या खंडात (१९०५ ते १९०६) संपादित केल्या, आणि हा लेख त्यांच्याच आवृत्तीला अनुसरतो.

बांधणारा तेजःपाल होता, चौलुक्य राजा भीमदेव याच्या अधीन अनहिलपाटक (आजचे पाटण, राणी की वाव लेखात वर्णन केलेली सोलंकी राजधानी) येथे राज्य करणारा वाघेला प्रमुख वीरधवल याचा मंत्री. ल्यूडर्स म्हणतात की “वस्तुपाल आणि तेजःपाल यांचे मंदिर” हे रूढ नाव चुकीचे आहे, कारण शिलालेख पायाभरणीचे श्रेय केवळ तेजःपालाला देतात.

एका मंदिरातील बत्तीस शिलालेख

मुंबई इलाख्याच्या पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे हेन्री कझिन्स यांनी १९०२ मध्ये माउंट आबूवरील शिलालेखांचे शाईचे ठसे घेतले. ते हल्ट्श आणि कीलहॉर्न यांच्यामार्फत ल्यूडर्स यांच्याकडे पोहोचले, आणि त्यांनी नेमिनाथ मंदिरातील ३२ संपादित केले. पहिला प्रदक्षिणा मार्गातील कोनाड्यात बसवलेल्या काळ्या शिळेवर कोरलेला आहे. ते जवळजवळ पूर्णपणे श्लोकांत रचलेले संस्कृत काव्य आहे, जे चौलुक्य राजांचे पुरोहित आणि ‘कीर्तिकौमुदी’ या दीर्घ काव्याचे लेखक सोमेश्वर यांनी रचले. अशा श्लोकबद्ध स्तुतीला प्रशस्ती म्हणतात. कोरणारा चंडेश्वर, धंधलाचा मुलगा, होता, आणि पहिल्या नोंदीचा शेवटचा गद्य भाग सांगतो की मंदिर विक्रम १२८७ च्या फाल्गुनातील त्या रविवारी जैन आचार्य विजयसेनसूरी यांनी प्रतिष्ठापित केले.

दुसरी नोंद दुसऱ्या कोनाड्यातील पांढऱ्या शिळेवर आहे. ल्यूडर्स तिला मंदिराच्या उभारणीची आणि त्याच्या उत्सवांच्या, संरक्षणाच्या व देखभालीच्या नियमांची अधिकृत नोंद म्हणतात. ती तारीख पुन्हा सांगते, आणि म्हणते की काम अर्बुदाच्या, म्हणजे माउंट आबूच्या जुन्या नावाच्या, शिखरावरील देउलवाडा गावात झाले. ल्यूडर्स देउलवाडा हे इंडियन ॲटलसवरील देलवाडा असल्याचे ओळखतात.

काव्य काय बांधले गेले असे सांगते

श्लोक ५९ ते ६४ हे वर्णन आहे. तेजःपालाने आपली पत्नी अनुपमा आणि मुलगा लावण्यसिंह, ज्याला लूणसिंह असेही लिहिले जाते, यांच्या धार्मिक पुण्यासाठी अर्बुदावर नेमिनाथांचे मंदिर बांधले. नोंद मंदिराला त्याचे मूळ नाव, लूणसिंहवसहिका, किंवा संक्षिप्त रूपात लूणवसहिका, मुलाच्या नावावरून देते. इमारत पांढऱ्या संगमरवराची होती, समोर उंच मंडप (खांबांचे सभागृह), बाजूंना जिनांसाठी ५२ देवकुलिका आणि समोर दगडी आसन. श्लोक कुटुंबातील सदस्यांच्या हत्तिणींवरील दहा मूर्ती जोडतो, ज्यांची नावे चंडप, चंडप्रसाद, सोम, अश्वराज, लूणिग, मल्लदेव, वस्तुपाल, तेजःपाल, जैत्रसिंह आणि लावण्यसिंह अशी दिली आहेत. त्याच दहा जणांच्या पत्नींसह प्रतिमा त्यांच्या मागे पांढऱ्या संगमरवरी आसनांवर ठेवल्या होत्या. नोंद दोन गजशाळा, म्हणजे हस्तिशाला, जोडते.

भारतीय स्थापत्यावर लिहिताना जेम्स फर्ग्युसन यांनी कझिन्स यांच्या आराखड्यावरून मंदिराचे एकूण माप सुमारे १५५ बाय ९२ फूट नोंदवले. त्यांनी नमूद केले की २० किंवा ३० मैलांच्या आत कोणतीही चांगली संगमरवराची खाण ज्ञात नव्हती, म्हणून प्रत्येक शिळा डोंगरावर ओढून न्यावी लागली, आणि देलवाड्यातील दोन संगमरवरी मंदिरांचे घुमट नाजूक तपशिलात कदाचित कुठेही अतुलनीय आहेत असे त्यांनी म्हटले. प्रत्येक घुमटाभोवती, ते म्हणतात, विद्यादेवींच्या, म्हणजे ज्ञानाच्या देवींच्या, सोळा चतुर्भुज मूर्ती कंसांवर उभ्या आहेत. त्यांनी हत्तीही पाहिले, कोरीव चौमुखी देवकुलिकेच्या दोन्ही बाजूंना पाच-पाच, ज्यांचे स्वार काढून नेलेले किंवा नष्ट केलेले होते.

त्यामागील कुटुंब

पहिली नोंद तेजःपालाच्या कुटुंबाचे मूळ चौलुक्य राजधानी अनहिलपुरापर्यंत नेते, आणि त्याचे पूर्वज चंडप, चंडप्रसाद आणि सोम, मग वडील अश्वराज आणि आई कुमारदेवी यांची नावे देते. ते जैन धर्माचे अनुयायी होते आणि प्राग्वाट वंशाचे होते. त्यांना अकरा अपत्ये होती: चार मुलगे, लूणिग, मल्लदेव, वस्तुपाल आणि तेजःपाल, आणि सात मुली. लूणिग लहान वयात मरण पावला. वस्तुपालाचे वर्णन चौलुक्यांची सेवा करणारा असे केले आहे, आणि ल्यूडर्स जोडतात की शत्रुंजय, रैवतक (गिरनार) आणि प्रभास या पवित्र पर्वतांची मोठी यात्रा आयोजित करून त्याने संघपती, म्हणजे यात्रेकरूंच्या दलाचा नेता, ही पदवी मिळवली, हे तथ्य ते ‘कीर्तिकौमुदी’मधून घेतात. माउंट आबू ज्यांच्या अधिपत्याखाली होता त्या चंद्रावतीच्या स्थानिक प्रमुखांवर, परमार राज्यकर्त्यांवर, काव्यात एक लांब विषयांतरही आहे, आणि ते वसिष्ठ ऋषींच्या यज्ञकुंडातून परमारांची उत्पत्ती सांगते, ही कथा राजपूत कोण होते मध्ये सांगितली आहे.

भिंतीवर कोरलेले नियम

दुसरी नोंद तारीख सांगणाऱ्या शिळेइतकीच सनदही आहे. ती विश्वस्तांची नावे देते: मल्लदेव, वस्तुपाल आणि तेजःपाल हे बंधू आणि त्यांचे वंशज, तसेच तेजःपालाची पत्नी अनुपमा हिच्या कुटुंबातील पुरुष सदस्य. ती आठ दिवसांचा उत्सव मांडते, जो प्रतिष्ठापनेच्या वर्धापनदिनी चैत्र कृष्ण पक्षाच्या तिसऱ्या दिवशी सुरू व्हायचा, ज्यात स्नान आणि पूजा चंद्रावती प्रदेशातील गृहस्थ जैन करत, आणि प्रत्येक दिवस एका नावाजलेल्या स्थानिक समाजाकडे सोपवलेला होता. ल्यूडर्स नावे दिलेल्या गृहस्थांपैकी सुमारे निम्मे प्राग्वाट आणि बाकीचे ओसवाल, श्रीमाली आणि धरकट मोजतात. आणखी एक कलम देउलवाड्यातील गृहस्थ जैनांना पाच कल्याणकांसाठी जबाबदार ठरवते, म्हणजे नेमिनाथांच्या गर्भ, जन्म, दीक्षा, केवलज्ञान आणि अंतिम मोक्ष यांच्या वर्धापनदिनी होणारे वार्षिक उत्सव.

नोंद मंदिराची काळजी घेण्याची जबाबदारी घेणाऱ्यांचीही यादी देते: परमार राजा सोमसिंह, त्याचा मुलगा कान्हडदेव आणि इतर राजपुत्र, चंद्रावतीचे विश्वस्त, तपस्वी, ब्राह्मण आणि पर्वतावरील व आसपासच्या बारा गावांतील रहिवासी. ल्यूडर्स त्यांचे वचन सूर्य आणि चंद्र टिकेपर्यंत त्यांना आणि त्यांच्या वंशजांना बंधनकारक असल्याचे वाचतात. मूळ मजकुराची शेवटची ओळ नोंदवते की सोमसिंहाने देवाच्या पूजेसाठी आज्ञापत्राने एक गाव दिले. नोंदीतील राज्य करणारा चौलुक्य राजा भीमदेव आहे, ज्याला ल्यूडर्स दुसरा भीमदेव म्हणून ओळखतात.

नंतरची देवकुलिका आणि नंतरची हानी

तेजःपाल भर घालतच राहिला. छोट्या नोंदी, क्र. IV ते XXXII, प्रदक्षिणा मार्गातील कक्षांवरील तुळयांवर कोरलेल्या आहेत आणि कुटुंबीयांच्या पुण्यासाठी उभारलेल्या देवकुलिका किंवा प्रतिमा नोंदवतात. ल्यूडर्स क्र. IV ते XVIII विक्रम १२८८, क्र. XIX ते XXIII विक्रम १२९०, आणि आणखी एक गट विक्रम १२९३ चे ठरवतात, जे कीलहॉर्न यांनी शुक्रवार, २० फेब्रुवारी १२३७ असे काढले. शेवटची, क्र. XXXII, गुरुवार, ११ एप्रिल १२४१ ची आहे. फर्ग्युसन यांनी कक्षांच्या दारांवर १२३० ते १२३६ दरम्यानचे ४६ शिलालेख मोजले, ही संख्या आणि कालावधी ल्यूडर्स यांच्या ३२ आणि त्यांच्या नंतरच्या तारखांपेक्षा वेगळे आहेत.

के. एफ. सोमपुरा, ‘द स्ट्रक्चरल टेंपल्स ऑफ गुजरात’मध्ये, लिहितात की सुमारे १३११ मध्ये आक्रमक सैन्याने मुख्य गर्भगृह जवळजवळ पूर्णपणे नष्ट केले आणि लगतच्या सभागृहाचे नुकसान केले, आणि पेथड नावाच्या व्यापाऱ्याने १३२१ मध्ये देवालयाची दुरुस्ती करून नेमिनाथांची नवी बनवलेली प्रतिमा स्थापित केली. ते दोन्ही मुनी जयंतविजय यांच्या ‘होली आबू’ या मार्गदर्शकातून घेतात, जो या लेखासाठी उघडून पाहिला नाही. नोंद दुसरीच्या शेवटच्या दोन ओळी, अधिक खडबडीत हाताने कोरलेल्या, नंतरची भर आहेत: नयचंद्रसूरींचे माउंट आबूची स्तुती करणारे दोन संस्कृत श्लोक आणि एका यात्रेकरूने तेथे पूजेसाठी भेट दिली असे सांगणारी स्थानिक भाषेतील एक छोटी टीप.

जेथे स्रोत भिन्न आहेत

तारखेत एक गुंतागुंत आहे. मुख्य दरवाजाच्या तुळईवरील नोंद, क्र. III, वेगळा दिवस देते: विक्रम १२८७ मधील फाल्गुन शुक्ल पक्षाचा तिसरा, सोमवार. कीलहॉर्न यांनी ल्यूडर्स यांच्यासाठी गणना केली की वर्ष कसेही मोजले तरी हे जुळत नाही, आणि ते शुक्रवार, ७ फेब्रुवारी १२३१ किंवा रविवार, १७ फेब्रुवारी १२३० रोजी येईल. ल्यूडर्स नोंद पहिली आणि दुसरीतील तारखेला प्राधान्य देतात. फर्ग्युसन आणि सोमपुरा दोघे प्रतिष्ठापनेसाठी १२३० देतात, तरी सोमपुरा दुसऱ्या एका परिच्छेदात १२३१ लिहितात.

बांधण्याच्या कारणाबद्दल फर्ग्युसन यांनी लिहिले की शिलालेख मंदिर केवळ तेजःपालाचे आहे, भावाच्या स्मरणार्थ, असे सांगतात, आणि म्हणून ते लूणिगाची वसती म्हणूनही ओळखले जाते. ल्यूडर्स त्याच नोंदी वाचून मंदिर तेजःपालाची पत्नी आणि मुलाच्या पुण्यासाठी बांधले आणि मुलाच्या नावावर ठेवले असे सांगतात. लूणिग दहा हत्ती मूर्तींपैकी पाचवा म्हणून दिसतो. टॉड यांच्या १८३९ च्या ‘ट्रॅव्हल्स इन वेस्टर्न इंडिया’ने ‘प्रतिस्पर्धी मंदिर’ तेज पाल आणि बसंत पाल यांनी बांधलेले पार्श्वनाथांचे असे वर्णिले. शिलालेख नेमिनाथ म्हणतात, आणि पर्यटन मंत्रालयाचे पानही मंदिराचे तसेच नाव देते.

युनेस्कोच्या जागतिक वारसा केंद्राचे भारतावरील पान, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासलेले, ४५ नोंदलेली स्थळे आणि ८१ संभाव्य यादीतील नोंदी दाखवते, आणि दोन्ही यादींत देलवाडा मंदिरे किंवा माउंट आबू यांचे नाव नाही.

देलवाड्याला भेट

पर्यटन मंत्रालय देलवाडा येथे अकराव्या ते सोळाव्या शतकांदरम्यान बांधलेली पाच मंदिरे नोंदवते: आदिनाथांचे विमल वसही आणि पित्तळहर, नेमिनाथांचे लुण वसही, आणि पार्श्वनाथ व महावीर स्वामी यांची मंदिरे. फर्ग्युसन दोन संगमरवरी मंदिरांपैकी जुने, विमल वसही, १०३१ चे ठरवतात, आणि tuput चा मोढेरा सूर्य मंदिर लेख बर्जेस यांचा संदर्भ देऊन १०३२ देतो, म्हणून “सुमारे १०३०” हा सुरक्षित शब्दप्रयोग आहे.

मंत्रालयाचे देलवाडा पान, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासलेले, सांगते की पर्यटक दुपारी १२ ते ५ किंवा ६ पर्यंत आत प्रवेश करू शकतात, आणि जैन उपासक सकाळी ६ ते दुपारपर्यंत. प्रवेश मोफत आहे. कॅमेरे, मोबाइल फोन आणि चामड्याच्या वस्तू काटेकोरपणे प्रतिबंधित आहेत, आणि कपड्यांनी खांदे आणि गुडघे झाकले पाहिजेत. त्याच्या माहिती चौकटीत सकाळी ६ वाजता उघडण्याची आणि संध्याकाळी ६ वाजता बंद होण्याची वेळ दिली आहे.

तेथे पोहोचण्यासाठी, त्याच मंत्रालयाची पाने माउंट आबूपासून सुमारे २८ किमी अंतरावरील, दिल्ली ते मुंबई मार्गावरील आबू रोड स्थानक आणि सुमारे १७६ किमी दूर असलेले उदयपूरचे महाराणा प्रताप विमानतळ यांची नावे देतात.