पिप्रहवा येथील बुद्धांचे अवशेष अरुणाचल प्रदेशच्या तीन टप्प्यांच्या दौऱ्यावर आहेत, ६ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत तवांग मठात २१,००० पेक्षा जास्त भाविकांची नोंद, त्यानंतर बोमडिला आणि नामसाई येथे दर्शन

नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय संग्रहालयातील बुद्धांचे अवशेष अरुणाचल प्रदेशात तीन टप्प्यांत जनतेसाठी दर्शनार्थ ठेवले आहेत: ७ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत तवांग मठात, ८ ते १३ नोव्हेंबर दरम्यान बोमडिला येथील TGL मठात, आणि १४ ते २० नोव्हेंबर दरम्यान नामसाई येथील गोल्डन पॅगोडात. संस्कृती मंत्रालयाच्या अद्यतनावर आधारित बातम्यांनुसार ६ नोव्हेंबरपर्यंत तवांग येथे २१,००० पेक्षा जास्त अभ्यागत आले. अवशेष २१ नोव्हेंबरला दिल्लीत परत नेले जाणार आहेत.

संस्कृती मंत्रालय हे प्रदर्शन अरुणाचल प्रदेश सरकार, आंतरराष्ट्रीय बौद्ध महासंघ (IBC) आणि राष्ट्रीय संग्रहालय यांच्या सहकार्याने चालवत आहे. खाली दिलेली सर्व माहिती ६ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंतची आहे. हालचाली आणि वेळा कार्यान्वयन, हवामान आणि सुरक्षेच्या विचारांवर अवलंबून राहतात, असे मंत्रालयाचे स्वतःचे प्रसिद्धीपत्रक म्हणते.

वेळापत्रक, टप्प्याटप्प्याने

प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरोचे ३० ऑक्टोबरचे प्रसिद्धीपत्रक कार्यक्रम असा मांडते:

• ३१ ऑक्टोबर: आगमन, स्वागत आणि गादेन नामग्याल ल्हात्से, म्हणजे तवांग मठ, येथे उद्घाटन.
• १ ते ७ नोव्हेंबर: तवांग मठात जनतेसाठी दर्शन.
• ८ ते १३ नोव्हेंबर: बोमडिला येथील TGL मठात, ज्याला लोअर गोम्पा असेही म्हणतात, जनतेसाठी दर्शन. तेथील उद्घाटन समारंभ ८ नोव्हेंबर रोजी दुपारी ३ ते ४ या वेळेत ठरला आहे.
• १४ ते २० नोव्हेंबर: नामसाई येथील गोल्डन पॅगोडात जनतेसाठी दर्शन. स्थापना आणि उद्घाटन समारंभ १४ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ११ ते दुपारी १२ या वेळेत ठरला आहे.
• २१ नोव्हेंबर: तेझूमार्गे नवी दिल्लीकडे औपचारिक प्रस्थान.

काही माध्यमे अंतिम तारखा अंशतः एकमेकांवर येतील अशा देतात, ज्यात बोमडिला १४ नोव्हेंबरपर्यंत आणि नामसाई २१ नोव्हेंबरपर्यंत आहे. येथे वापरलेला मंत्रालयाचा तक्ता बोमडिला १३ नोव्हेंबरला आणि नामसाई २० नोव्हेंबरला संपवतो. या लेखासाठी उघडलेल्या कोणत्याही पानावर दर्शनाच्या रोजच्या वेळा दिलेल्या नाहीत.

अवशेष कसे प्रवास करतात

मंत्रालयाची योजना टप्प्याटप्प्याने हवाई वाहतुकीची होती. ३० ऑक्टोबरच्या रात्री संग्रहालयात औपचारिक विधी झाल्यानंतर अवशेष हवाई दलाच्या पालम स्थानकात, मग ३१ ऑक्टोबरच्या पहाटे हवाई दलाच्या विशेष विमानाने गुवाहाटीतील बोरझारला, आणि तेथून हेलिकॉप्टरने तवांगला न्यायचे होते. ते हवाई दलाच्या हेलिकॉप्टरने तवांग मठात पोहोचले, असे Organiser आणि The Newsmill दोन्ही सांगतात. मंत्रालय म्हणते की पावित्र्य, सुरक्षा आणि संवर्धनाकडे लक्ष देऊन त्याने संरक्षण मंत्रालय, हवाई दल, राज्य सरकार आणि राष्ट्रीय संग्रहालय यांच्याशी समन्वय साधला.

टप्प्यांमधील हालचाली याच पद्धतीने होतात. ८ नोव्हेंबरला अवशेष तवांगहून हेलिकॉप्टरने रूपाला आणि मग रस्त्याने बोमडिलाला जातात, जेथे लोअर गोम्पात स्थापनेआधी अप्पर गोम्पात स्वागत होते. १४ नोव्हेंबरला ते बोमडिलाहून रस्त्याने रूपाला, मग हेलिकॉप्टरने नामसाई येथील नालुंग हेलिपॅडला आणि पुढे गोल्डन पॅगोडाला जातात. २१ नोव्हेंबरचा परतीचा प्रवास तेझू विमानतळ आणि हवाई दल स्थानक पालम मार्गे होतो.

तीन ठिकाणे, दोन बौद्ध परंपरा

मंत्रालय म्हणते की तवांग आणि पश्चिम कामेंग हे महायान आणि वज्रयान बौद्ध धर्माशी जोडलेले आहेत, आणि नामसाई व आसपासच्या भागात ताई खामती आणि इतर समुदाय थेरवाद परंपरा पाळतात. उद्घाटनाचे वृत्त देताना The Hawk पुढे म्हणते की महायान समुदाय तवांग, पश्चिम कामेंग, मेचुका, तुटिंग, तक्सिंग आणि अंजॉ येथे केंद्रित आहेत, आणि थेरवाद समुदाय नामसाई आणि चांगलांग येथे. The Hawk आणि Organiser नुसार, सुरुवातीला मुख्यमंत्र्यांनी दोन्ही परंपरांना एका छत्राखाली आणण्यासाठी प्रस्तावित अरुणाचल बौद्ध महासंघाची घोषणा केली.

तवांगमधील सुरुवात ल्हाबाब दुचेनच्या दिवशी झाली, असे मंत्रालय म्हणते, तिबेटी बौद्ध परंपरेत बुद्धांच्या स्वर्गातून उतरण्याचे स्मरण करणारा हा प्रसंग आहे. मठ, सेला खिंडीवरून त्याकडे जाणारा रस्ता आणि त्याचा हंगाम आमच्या तवांग मठ मार्गदर्शकात आहेत. PTI ने एका तवांग भिक्षूचे म्हणणे उद्धृत केले की अवशेष तेथे अखेरचे २०१३ मध्ये आणले गेले होते, आणि मंत्रालयाचे अद्यतन, NorthEast India Connect आणि EastMojo ने दिल्यानुसार, याचे वर्णन १३ वर्षांनंतरचे आगमन असे करते.

बोमडिलात दोन वेगळे मठ आहेत, आणि त्यांच्या नावांत साम्य आहे. NorthEast Now प्रदर्शनाच्या ठिकाणाचे नाव थुबचोग गात्सेल लिंग असे देते, आणि तिबेटी निर्वासित संसद त्या मठाची स्थापना गुरु तुळकू रिनपोचे यांनी केल्याचे वर्णन करते. मंत्रालय त्या ठिकाणाला लोअर गोम्पा म्हणते. Incredible India आणि Arunachal Pradesh Tourism हाच शब्द वेगळ्या मठाच्या, गोंत्से गादेन रब्ग्येल लिंग या मठाच्या, तीन विभागांपैकी एकासाठी वापरतात, ज्याचा काळ ते १९६५ असा देतात. TGL मठाबद्दल त्याच्या नावानेच विचारा.

नामसाई येथे, जिल्ह्याचे पर्यटन पान म्हणते की गोल्डन पॅगोडा, कोंगमू खाम, २०१२ मध्ये बांधला गेला आणि त्यात बुद्धांचे अवशेष आणि श्रीलंकेतून आणलेले बोधिवृक्ष आहे. Incredible India तो नामसाई शहराजवळील तेंगापानी येथे दाखवते. २८ ऑक्टोबर तारखेच्या जिल्हा परिपत्रकाने प्रदर्शनाशी जोडलेले १ ते २० नोव्हेंबर दरम्यानचे २० दिवसांचे शाकाहारी व्रत जाहीर केले. ऑक्टोबरमध्ये IBC आणि राष्ट्रीय संग्रहालयाच्या एका आगाऊ पथकाने नामसाईच्या अधिकाऱ्यांसोबत सुरक्षेचा आढावा घेतला, असे UNI ने वृत्त दिले.

अवशेष कोणते आहेत

मंत्रालय म्हणते की अवशेष उत्तर प्रदेशातील सिद्धार्थनगर जिल्ह्यातील पिप्रहवा येथून आले आहेत, प्राचीन कपिलवस्तू आणि शाक्य परंपरेशी जोडलेले ठिकाण. विल्यम क्लॅक्स्टन पेपे यांनी १८९८ मध्ये त्या स्तूपाचे उत्खनन केले. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने १९७१ ते १९७७ दरम्यान के. एम. श्रीवास्तव यांच्या नेतृत्वाखाली तेथे पुन्हा उत्खनन केले आणि आणखी दोन अस्थिपात्रे मिळवली, एकात १२ हाडांचे तुकडे आणि एकात १०. त्या २२ पैकी, मंत्रालय म्हणते, २० राष्ट्रीय संग्रहालयात आहेत आणि दोन कोलकात्यातील इंडियन म्युझियममध्ये. कोणते तुकडे प्रवास करतात याची त्याच्या प्रसिद्धीपत्रकांत यादी नाही. पिप्रहवा स्तूपावरील आमचा लेख उत्खनन, अस्थिपात्रावरील लेख आणि जुलै २०२५ मध्ये रत्नांच्या परतीचा आढावा घेतो.

अरुणाचल हा एका मालिकेतील एक टप्पा आहे. मंत्रालय परदेशातील प्रदर्शनांची यादी देते: २०२२ मध्ये मंगोलिया, २०२४ मध्ये थायलंड आणि २०२५ मध्ये व्हिएतनाम, तसेच काल्मिकिया आणि भूतानचाही उल्लेख, आणि भारतात मे २०२६ मध्ये लडाख. Daily Excelsior ने वृत्त दिले की लडाखमधील प्रदर्शन १४ दिवस चालले आणि १.१८ लाखांपेक्षा जास्त भाविक आले. २ नोव्हेंबरच्या मंत्रालयाच्या प्रसिद्धीपत्रकात उद्धृत केलेल्या पंतप्रधानांच्या संदेशाने अवशेष एका शतकाहून अधिक काळानंतर भारतात परतणे हा अभिमानाचा क्षण असल्याचे म्हटले. १९ ऑक्टोबरच्या संदेशात, Organiser आणि The Newsmill ने दिल्यानुसार, १४ व्या दलाई लामांनी म्हटले की असे अवशेष पाहणे आणि त्यांना वंदन करणे हे सकारात्मक पुण्याचे स्रोत मानले जाते.

अवशेषांसोबत

IBC तिन्ही ठिकाणी अनअर्थिंग द सेक्रेड पिप्रहवा हे प्रदर्शन मांडत आहे. मंत्रालय म्हणते की त्यात १८९८ चे उत्खनन, भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे नंतरचे काम, पेपे कुटुंबाचा संग्रह, २०२५ चा प्रस्तावित लिलाव आणि रत्नांचे परत येणे यांचा समावेश आहे. Organiser ने क्रॉसरोड्स ऑफ धम्म या दुसऱ्या प्रदर्शनाचे वृत्त दिले, जे राष्ट्रीय संग्रहालयाने इंडियन म्युझियमच्या सहकार्याने तयार केले आहे.

२ नोव्हेंबर रोजी IBC आणि राज्य सरकारने तवांगमधील कलावांगपो कन्व्हेन्शन हॉलमध्ये बुद्धिझम: डिसेमिनेशन इन द हिमालयन रीजन अँड बियॉन्ड ही आंतरराष्ट्रीय परिषद घेतली. मंत्रालयाला भारत, नेपाळ, श्रीलंका, म्यानमार, मलेशिया, इंडोनेशिया आणि जर्मनी येथील भिक्षू आणि विद्वान येण्याची अपेक्षा होती. WebIndia123 ने त्याच दिवशी तिच्या उद्घाटनाचे वृत्त दिले.

परवाने आणि तेथे पोहोचणे, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासल्यानुसार

अरुणाचल प्रदेशचे मूळ रहिवासी नसलेल्या भारतीय नागरिकांना इनर लाइन परमिट लागते. तवांग जिल्हा पर्यटन पान म्हणते की हे परमिट नेहमीचेच दिले जाते आणि त्यासाठी ऑनलाइन किंवा दिल्ली, कोलकाता, गुवाहाटी, शिलाँग आणि तेजपूर यांसारख्या शहरांतील राज्याच्या संपर्क कार्यालयांत अर्ज करता येतो. त्या पानावर २०१५ ची कॉपीराइट ओळ आहे, म्हणून तेथील कार्यालयांची यादी सुरुवातीचा आधार म्हणून घ्या. परदेशी अभ्यागतांना त्याऐवजी संरक्षित क्षेत्र परवाना लागतो, जो त्याच पानाच्या म्हणण्यानुसार दिल्ली, कोलकाता आणि गुवाहाटी येथील अरुणाचलची कार्यालये तवांग आणि पश्चिम कामेंगसाठी एकट्या परदेशी पर्यटकाला देऊ शकतात.

राज्याच्या eILP पोर्टलचे माहिती पान भारतीय नागरिकांसाठी तात्पुरत्या परमिटाची यादी देते, ज्यासाठी आधार, पासपोर्ट, मतदार कार्ड आणि वाहन चालक परवाना यांचा समावेश असलेल्या संचातून एक छायाचित्र आणि एक ओळखपत्र अपलोड करावे लागते. त्याची शुल्क तक्ता पर्यटकासाठी प्रति व्यक्ती १०० रुपये दाखवतो, एका जिल्ह्यासाठी किंवा अनेकांसाठी तेच, आणि त्याची वैधता तक्ता तात्पुरत्या परमिटासाठी कमाल ३० दिवस देतो. त्याच पानावर १५, ३० आणि ६० दिवसांच्या परमिटांचाही उल्लेख आहे, म्हणून अर्ज करताना आकडे तपासा. पोर्टल १५५२५० हा टोल-फ्री क्रमांक देते, आणि सोमवार ते शुक्रवार, सकाळी १० ते दुपारी ४ चालणारा सहाय्य कक्ष.

Arunachal Pradesh Tourism बोमडिलाची सरासरी उंची २,२१७ मीटर देते. Incredible India ते NH 13 वर, म्हणजे ट्रान्स-अरुणाचल महामार्गावर, तेजपूरपासून रस्त्याने सुमारे १६० किमी आणि गुवाहाटीपासून ३४० किमी अंतरावर दाखवते, तेजपूर हे सर्वात जवळचे विमानतळ आणि सुमारे ९५ किमीवरील रंगापारा नॉर्थ हे सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे स्थानक. ते तेजपूर, बालीपारा आणि गुवाहाटीहून नियमित बस आणि शेअर सुमो असल्याचे सांगते, आणि मार्च ते एप्रिल तसेच ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर हे सर्वोत्तम हंगाम सांगते.

नामसाईचे जिल्हा पान सर्वात जवळचे विमानतळ आसाममधील दिब्रुगढ येथील मोहनबारी, १२३ किमी दूर, आणि सर्वात जवळचे स्थानक न्यू तिनसुकिया जंक्शन, ७९.७ किमी दूर, असे देते. त्यात नामसाईहून तिनसुकिया, गुवाहाटी, सिलिगुडी आणि इटानगरला रोजच्या बस असल्याचे दिले आहे, तरी ते पान फेब्रुवारी २०२० मध्ये शेवटचे अद्यतनित झाले होते.

मंत्रालयाचे वेळापत्रक २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी अवशेषांच्या नामसाईहून तेझूमार्गे नवी दिल्लीकडे औपचारिक प्रस्थानाने संपते.