१,५२५ मीटर उंचीवरील झिरो खोऱ्यात एकाच पायरीदार शेतात भात आणि कार्प मासे पिकवले जातात, आणि युनेस्कोने अपातानी भूप्रदेश १५ एप्रिल २०१४ पासून भारताच्या तात्पुरत्या यादीत ठेवला आहे

झिरो खोरे अरुणाचल प्रदेशातील पूर्व हिमालयाच्या खालच्या रांगांत सुमारे १,५२५ मीटर उंचीवर आहे, आणि तिथे राहणारे अपातानी लोक ते अशा पद्धतीने कसतात ज्यात ओला भात, कार्प मासे आणि नाचणी एकाच भूखंडांवर घेतली जातात. भारताने अपातानी सांस्कृतिक भूप्रदेश १५ एप्रिल २०१४ रोजी युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीसाठी सादर केला, निकष (iii) आणि (v) यांचा आधार देऊन, आणि ६ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत ती नोंद जागतिक वारसा केंद्राच्या भारतविषयक पानावर कायम आहे.

अपातानी काय पिकवतात, आणि कुठे

युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीतील नोंद १,०५८ चौरस किलोमीटरच्या पठाराचे वर्णन करते, ज्यापैकी सुमारे ३२ चौरस किलोमीटर लागवडीयोग्य आहे, आणि त्याभोवती १,८३० ते २,९०० मीटरचे डोंगराळ पट्टे आहेत. जिल्हा प्रशासनाचे संकेतस्थळ झिरो येथील जिल्हा मुख्यालयाची उंची १,५०० मीटर सांगते. ICAR थंड पाण्यातील मत्स्यसंशोधन संचालनालयाचा एक सर्वेक्षण निबंध पठार १,५७२ मीटरवर असल्याचे सांगतो, त्यामुळे उंची कुठे मोजली त्यानुसार १,५०० ते १,५७२ मीटर अशी श्रेणी मानणे योग्य आहे.

खोऱ्याची सपाट जमीन ओल्या भाताखाली आहे. ते लोअर सुबनसिरी जिल्ह्यात आहे, जो आमच्या अरुणाचल प्रदेशाच्या आढाव्यात मांडलेल्या जिल्ह्यांपैकी एक आहे. नोंद सांगते की अपातानी त्या शेतांत मासे वाढवतात, आणि भूखंडांमधील उंचावलेल्या बांधांवर नाचणी (Eleusine coracana) पिकवतात. इंडिया वॉटर पोर्टल जोडते की एकच लहान नदी कालव्यांच्या जाळ्यातून संपूर्ण खोऱ्याला पाणी देते आणि पाणी पुन्हा नदीत जाऊन खालच्या बाजूच्या शेतांना मिळते. शेजारच्या जमाती स्थलांतरित शेती करतात, आणि सगळीकडे चाललेल्या स्थलांतरित शेतीच्या मध्ये स्थिर शेती करणारी अपातानी ही परिसरातील एकमेव जमात असल्याचे नोंद म्हणते.

ICAR निबंध, ज्यात २०१५ आणि २०१६ मध्ये झिरोच्या सात गावांतील क्षेत्र सर्वेक्षणाची नोंद आहे, पाण्याखालील क्षेत्र ७१५.७ हेक्टर सांगतो, ज्यापैकी सुमारे ५९२ हेक्टरवर भात आणि मासे एकत्र आहेत. तो हा आकडा डी. एन. दास यांच्या २००२ च्या अभ्यासातून घेतो, आणि डाउन टू अर्थ २०२३ मध्ये तेच आकडे पुन्हा सांगतो. ते प्रणालीचा आवाका दाखवतात, पण ती नवी मोजणी नाही.

भाताचे शेत मत्स्य फार्म कसे बनते

ICAR निबंध भूखंडांचे सविस्तर वर्णन करतो. नोव्हेंबरच्या भात कापणीनंतर पेंढा कुजण्यासाठी शेतातच राहतो. डिसेंबर आणि जानेवारीत शेतकरी दाव (कापण्याची पाती) आणि कुदळीने भूखंड तयार करतात, नांगरणीसाठी जनावरे किंवा यंत्रे न वापरता. प्रत्येक भूखंडाच्या आत ३० ते ४५ सेंटिमीटर खोल खंदक खणलेला असतो, जिथे उष्ण तासांत किंवा पाणी कमी झाल्यावर मासे आश्रय घेतात, आणि बांबूच्या जाळ्यांनी राखलेले दोन निर्गम असतात, एक जास्तीच्या पाण्यासाठी वरच्या पातळीवर आणि एक कापणीच्या वेळी शेत निचरा करण्यासाठी तळाशी. पाणी २५ ते ३५ सेंटिमीटर राखले जाते.

मासे भातानंतर सोडले जातात. निबंध सांगतो की ५ ते ८ सेंटिमीटरची पिल्ले रोपांच्या लावणीनंतर १० ते १५ दिवसांनी, एप्रिल आणि मे मध्ये, सोडली जातात, आणि डाउन टू अर्थ दहा दिवस सांगतो. पसंतीचे मासे म्हणजे सामान्य कार्पच्या जाती, आणि निबंध या प्रणालीत पिकवल्या जाणाऱ्या १६ स्थानिक भात जातींची नावे देतो. तो म्हणतो की मासे प्लँक्टनवर आणि भातावर वाढणाऱ्या जीवांवर जगतात, विकत आणलेले खाद्य न देता, आणि अझोला आणि लेम्ना या नायट्रोजन स्थिर करणाऱ्या दोन तरंगत्या जलवनस्पती भूखंडांत घातल्या जातात.

उत्पादनाचे आकडे स्रोतांमध्ये सारखे नाहीत, आणि एकके वेगळी आहेत. ICAR निबंध हेक्टरमागे वर्षाला ३ ते ५ टन भात आणि २०० ते ५०० किलोग्रॅम मासे नोंदवतो. तो आधीच्या एका अभ्यासातील हेक्टरमागे हंगामाला ५०० किलोग्रॅम माशांचा आकडाही उद्धृत करतो. डाउन टू अर्थ हेक्टरमागे हंगामाला ३०० ते ५०० किलोग्रॅम मासे आणि ३,००० ते ४,००० किलोग्रॅम भात सांगतो, आणि म्हणतो की मासे तण आणि कीटक आटोक्यात ठेवून भाताचे उत्पादन १० ते १५ टक्के वाढवतात. ICAR निबंध म्हणतो की मासे विकल्याने शेतकऱ्याच्या भाताच्या उत्पन्नात ५० टक्क्यांहून अधिक भर पडते, स्थानिक भाव त्याने किलोमागे १५० रुपये नोंदवला आहे.

डाउन टू अर्थ सांगतो की अपातानी १९६० च्या दशकापासून एकात्मिक भात-मासे शेती करतात. युनेस्कोची नोंद ओल्या भाताच्या भूप्रदेशाचे वर्णन शतकानुशतके जुना असे करते आणि ICAR निबंध भात-मासे शेतीला वारसा पद्धत म्हणतो, म्हणजे शेतांत मासे किती काळ आहेत हे या पानांवरून निश्चित होत नाही.

राई, परिषद आणि नियम

नोंद वस्ती, ओला भात, कोरडवाहू लागवड, दफनभूमी, पाइन आणि बांबूच्या बागा, खासगी लागवडी आणि सामुदायिक जंगल यांसाठी स्वतंत्र विभाग सांगते. ती पाण्याचा पुरवठा खोऱ्याभोवतीच्या जंगलाशी जोडते: झाडे तोडणे आणि शिकार यांबाबतचा रूढी कायदा कालव्यांना पाणी देणाऱ्या पाणलोटाचे रक्षण करतो. बुल्यान, म्हणजे गावपरिषद, संपूर्ण समुदायावर परिणाम करणाऱ्या वैयक्तिक कृतींवर देखरेख ठेवते, आणि ती शिक्षेऐवजी विवेकाला आवाहन आणि प्रतिबंध यांवर चालते, असे नोंद म्हणते.

व्हिलेजस्क्वेअरचा मार्च २०२६ चा म्योकोवरील वृत्तान्त जंगलाच्या नियमांचे प्रत्यक्ष उदाहरण देतो. झाड तोडण्यासाठी सहसा जमीन असलेल्या कुळाची संमती लागते, आणि झिरो परिसरातील सामुदायिक नियमांत ५०,००० रुपयांचा दंड किंवा पूर्ण वाढ झालेला मिथुन, म्हणजे अर्धपाळीव हिमालयीन बैल, अशा शिक्षा असू शकतात, असे तो सांगतो. त्याच वृत्तान्तात म्हटले आहे की वृद्ध अपातानी स्त्रिया पूर्वी चेहऱ्यावर जे गोंदण करत ते तरुण पिढ्यांत पुढे चालू राहिलेले नाही.

तात्पुरत्या यादीतील नोंदीचा अर्थ काय आणि काय नाही

तात्पुरती यादी म्हणजे, युनेस्कोच्या शब्दांत, एखादा देश नामांकनासाठी विचारात घेऊ इच्छित असलेल्या स्थळांची यादी. ती नोंदणी नाही, आणि झिरो हे जागतिक वारसा स्थळ नाही. युनेस्कोच्या पानावर इशारा आहे की प्रत्येक नोंदीचा मजकूर सादर करणाऱ्या देशाची जबाबदारी आहे.

भारताचे सादरीकरण असा युक्तिवाद करते की हा जिवंत भूप्रदेश आहे. त्यात म्हटले आहे की अपातानींनी खोरे शतकानुशतके जवळपास त्याच स्थितीत राखले आहे, भोवतालच्या डोंगरधारांवरील वृक्षाच्छादन वाढले आहे, आणि पवित्र राया अबाधित आहेत. त्यात हेही म्हटले आहे की जागतिकीकरण आणि बदलती मूल्ये यांच्या दबावाखाली ही प्रणाली आहे, आणि वेळेत कृती केली नाही तर सूक्ष्म बदल तिला बाधित करू शकतात. लोकसंख्या वाढल्याने उपग्रह गावे उभी राहिली आहेत.

या यादीसाठी स्रोत दोन तारखा देतात. युनेस्कोचे पान १५ एप्रिल २०१४ ला सादरीकरण नोंदवते, आणि मिलेनियम पोस्टने २०१८ मध्ये वृत्त दिले की एप्रिल २०१४ मध्ये २२ भारतीय स्थळे तात्पुरत्या यादीत गेली. पर्यटन मंत्रालयाचे संकेतस्थळ इन्क्रेडिबल इंडिया म्हणते की झिरो २०१२ मध्ये निवडले गेले, आणि कोणी निवडले ते पान सांगत नाही.

एक दुय्यम लेख झिरोचे वर्णन अन्न आणि कृषी संघटनेची जागतिक पातळीवर महत्त्वाची कृषी वारसा प्रणाली असे करतो. प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्यूरो भारतातील अशा तीन स्थळांची यादी ओडिशातील कोरापुट, केरळमधील कुट्टनाड आणि काश्मीरचा केशर वारसा अशी देते, म्हणून हा लेख तो दावा वापरत नाही.

सप्टेंबर २०२६ मध्ये यादीत आणखी तीन नोंदी जोडल्या गेल्या, आणि त्यांवरील आमचा वृत्तान्त तात्पुरत्या नोंदीत काय असते ते सांगतो.

वसंतात म्योको, जुलैत द्री

अपातानी वर्ष उत्सवांनी चिन्हांकित होते, ज्यांची नावे युनेस्कोची नोंद मुरुंग, म्योको, यापुंग आणि द्री अशी देते. व्हिलेजस्क्वेअर म्योकोचे वर्णन कुळांमधील मैत्री आणि कर्तव्याचा महिनाभराचा वसंतोत्सव असे करते, जो सदाहरित झाडांपासून बनवलेला उंच खांब, बाबो, उभारून सुरू होतो. यजमानपद गावांमध्ये आलटून पालटून फिरते, आणि २०२६ मध्ये ते हारी गावाकडे होते. वृत्तान्त निश्चित तारखा देत नाही, आणि प्रवासी कंपन्यांचे वेळापत्रक बदलते, म्हणून मार्चमधील वेळ प्रवासापूर्वी जिल्हा कार्यालयाकडून निश्चित करून घ्यावी.

द्री हा शेतीचा उत्सव आहे. अरुण खबर, जिल्हा माहिती कार्यालयाच्या प्रसिद्धिपत्रकाचा आधार घेऊन, सांगते की २०२६ चा द्री ५ जुलै रोजी खोऱ्यातील तीन ठिकाणी झाला: मध्य झिरोमधील बिरी द्री मैदान, हिजा आणि हॉंग. ती ५९ व्या केंद्रीय द्री फुटबॉल स्पर्धेची सुरुवात आणि हिजा येथील पहिला अपातानी फॅशन वीक नोंदवते, ज्यात पारंपरिक अपातानी वस्त्रे आधुनिक कपड्यांत वापरलेली दाखवली गेली.

झिरो संगीत महोत्सव नवा आहे. आउटलुक ट्रॅव्हलर सांगते की तो २०१२ मध्ये सुरू झाला आणि २०२६ ची आवृत्ती बिरी येथील झिरो फेस्टिव्हल मैदानावर २४ ते २७ सप्टेंबर रोजी जाहीर झाली होती. त्याच पानावर म्हटले आहे की महोत्सव प्लास्टिकमुक्त धोरण पाळतो आणि अपातानी कारागिरांसह बांबू आणि स्थानिक लाकडापासून आपली व्यासपीठे बांधतो.

शेते आणि मत्स्य फार्म पाहणे

तारिन येथील उच्च उंचीवरील मत्स्यबीज फार्म हापोली शहरापासून सुमारे ३.५ किलोमीटरवर आहे, असे जिल्ह्याचे पर्यटन पान सांगते. अरुणाचल प्रदेश पर्यटन सांगते की ते उत्तर पूर्व परिषदेच्या अंतर्गत १९८५ आणि १९८६ मध्ये उभारले गेले, ७.४ हेक्टरवर पसरले आहे आणि त्यात ७४ तळी आहेत, त्यांपैकी ४६ रोपवाटिकेची तळी, आणि तिथे भाताची दोन पिके आणि माशांचे एक पीक एकत्र घेतले जाते. इन्क्रेडिबल इंडिया भाताच्या पिकांची नावे मिप्या आणि एमोह आणि माशाचे नाव न्गिही अशी देते.

टाली व्हॅली वन्यजीव अभयारण्य पठाराच्या ईशान्येला आहे. अरुणाचल प्रदेश पर्यटन ते झिरोपासून ३२ किलोमीटरवर सांगते, आणि इन्क्रेडिबल इंडिया त्याचे क्षेत्र ३३७ चौरस किलोमीटर देते आणि सांगते की तिथे ढगाळ बिबट्या आणि जगात इतरत्र कुठेही न आढळणारा बांबू, Pleioblastus simonii, आश्रयाला आहे. इन्क्रेडिबल इंडिया किले पाखो दृश्यबिंदू आणि जुन्या झिरोजवळील पाइन ग्रोव्ह यांना खोऱ्यातील इतर थांब्यांत गणते.

परवाने, मार्ग आणि हंगाम, ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासल्याप्रमाणे

अरुणाचल प्रदेशात प्रवेश करण्यासाठी भारतीय नागरिकांना इलेक्ट्रॉनिक इनर लाइन परमिट लागते. राज्याचे पर्यटन पान आणि eILP अर्जाचे पान सांगते की पर्यटक eILP १४ दिवसांपर्यंतच्या मुक्कामासाठी आहे, जास्त मुक्कामासाठी तात्पुरते परमिट आहे, आणि १४ वर्षांखालील मुलांना स्वतःचे परमिट लागत नाही पण त्यांनी मोठ्या व्यक्तीसोबत प्रवास केला पाहिजे. अर्जाचे पान शुल्क तीन दिवसांपर्यंत ३०० रुपये आणि तीन दिवसांपलीकडे १४ दिवसांपर्यंत ५०० रुपये सांगते. परदेशी नागरिक संरक्षित क्षेत्र परवाना किंवा प्रतिबंधित क्षेत्र परवान्यासाठी, पोर्टल ज्याला जोडते त्या भारतीय परदेशी नागरिक प्रादेशिक नोंदणी कार्यालयाच्या ई-सेवा संकेतस्थळावरून अर्ज करतात. राज्याचे पान नाहरलागुन आणि गुमतो रेल्वे स्थानकांवर, गुवाहाटीत आणि ईटानगरमधील दोन्यी पोलो विमानतळावर पर्यटक परवाना सुविधा केंद्रांची यादी देते. परवान्याचे नियम बदलतात, म्हणून बुकिंगपूर्वी पोर्टल तपासा. परवाना ही राज्यस्तरीय अट आहे, आणि त्याच राज्यात पश्चिमेकडे असलेल्या तवांगचे स्वतःचे मार्गदर्शन आहे.

जिल्ह्याचे संकेतस्थळ नाहरलागुन हे जवळचे स्थानक सांगते, गुवाहाटी ISBT ते नाहरलागुन बस, आणि APST (राज्य परिवहन सेवा) आणि नेटवर्क बस सर्व्हिस यांच्या गुवाहाटीहून झिरोला थेट बस, तसेच नाहरलागुन आणि उत्तर लखीमपूर येथून झिरोला रोज चालणाऱ्या सामायिक सुमो टॅक्सी. इन्क्रेडिबल इंडिया उत्तर लखीमपूरजवळील लीलाबारी विमानतळ आणि ईटानगरजवळील होलोंगी विमानतळ ही जवळची विमानतळे सांगते, आणि गुवाहाटीपासूनचे रस्त्याचे अंतर ४४५ ते ४७० किलोमीटर देते. त्याच पानावर ईटानगरपासून दोन वेगळी अंतरे, १६५ आणि १०० किलोमीटर, दिली आहेत, म्हणून नियोजनात मोठे अंतर गृहीत धरा.

इन्क्रेडिबल इंडिया मार्च ते मे आणि सप्टेंबर ते नोव्हेंबर सुचवते. ICAR निबंध सुमारे १,५०० मिलिमीटर सरासरी पाऊस नोंदवतो, जो मे ते ऑगस्ट दरम्यान केंद्रित आहे, आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारीत थोडा किंवा नाहीच. अरुणाचल प्रदेश पर्यटन सांगते की जुलै ते सप्टेंबरच्या पावसाळी महिन्यांत जोरदार पावसामुळे राज्यभरातील अनेक आकर्षणे बंद राहू शकतात, आणि भूस्खलनासाठी राखीव दिवस हातात ठेवण्याचा सल्ला देते.

ICAR चे लेखक खोऱ्यात अधिक खासगी आणि विभागीय मत्स्य उबवणी केंद्रे आणि ब्रूड बँक असाव्यात अशी शिफारस करतात, जेणेकरून शेतकरी स्थानिक पातळीवर बीज विकत घेऊ शकतील.