Skip to content
तिरुक्कुरळमध्ये दहा दोहे असलेल्या १३३ प्रकरणांत १,३३० दोहे आहेत, जे धर्म, अर्थ आणि प्रेम या तीन ग्रंथांत विभागले आहेत, आणि त्याच्या काळाचे अंदाज इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकापासून इसवी सन सहाव्या शतकापर्यंत जातात
कला आणि चित्रपट

तिरुक्कुरळमध्ये दहा दोहे असलेल्या १३३ प्रकरणांत १,३३० दोहे आहेत, जे धर्म, अर्थ आणि प्रेम या तीन ग्रंथांत विभागले आहेत, आणि त्याच्या काळाचे अंदाज इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकापासून इसवी सन सहाव्या शतकापर्यंत जातात

छायाचित्र: Vinayaraj / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (क्रॉप केलेले)

मराठी

तिरुक्कुरळ हा १,३३० द्विपदी दोह्यांचा तमिळ ग्रंथ आहे, जो दहा दोह्यांच्या १३३ प्रकरणांत आणि ३८, ७० व २५ प्रकरणांच्या तीन ग्रंथांत मांडलेला आहे. कामिल झ्वेलेबिल यांनी १९७५ मध्ये त्याला सर्वाधिक भाषांतरित झालेले तमिळ पुस्तक म्हटले, आणि त्याच्या लेखकाचा १३३ फूट उंचीचा पुतळा कन्याकुमारीजवळ उभा आहे. ब्रिटानिका कवीचा काळ इसवी सनपूर्व पहिले शतक किंवा इसवी सन सहावे शतक असा देते.

· · 8 मिनिटांचे वाचन

तिरुक्कुरळ गणिताने रचलेला आहे. त्यात प्रत्येकी दहा दोह्यांची १३३ प्रकरणे आहेत, एकूण १,३३० दोहे, आणि प्रकरणे तीन ग्रंथांत विभागली आहेत: धर्म (अरम) ३८ प्रकरणांसह, अर्थ किंवा सार्वजनिक जीवन (पोरुळ) ७० सह, आणि प्रेम (कामम्) २५ सह. जी. यू. पोप यांची १८८६ ची इंग्रजी आवृत्ती नेमक्या याच शब्दांत रचना सांगते, आणि कामिल झ्वेलेबिल आपल्या १९७५ च्या तमिळ साहित्याच्या इतिहासात तोच ३८, ७० आणि २५ चा भाग देतात. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका त्याला तमिळ साहित्यातील अठरा नीतिग्रंथांपैकी सर्वात प्रसिद्ध म्हणते आणि कवी तिरुवल्लुवर यांच्याकडे त्याचे कर्तृत्व देते.

सात चरणांचा दोहा

कुरळ म्हणजे “काहीही संक्षिप्त”, असे पोप लिहितात, आणि हे खरेतर दोह्याचेच नाव आहे, जो तमिळमधील सर्वात लहान कडव्याचा प्रकार आहे. ब्रिटानिका शीर्षकाचे भाषांतर “पवित्र दोहे” असे करते. झ्वेलेबिल कुरळ वेंबा छंदाचे वर्णन करतात: दोन ओळी, एकूण सात छंदचरण, पहिली ओळ साधारणपणे चार चरणांची आणि दुसरी तीन चरणांची. के. एम. बालसुब्रमण्यम यांच्या १९६२ च्या तमिळ आणि इंग्रजी आवृत्तीला कवी योगी शुद्धानंद भारती यांची प्रस्तावना तीच मोजणी करते, जेव्हा ती नोंदवते की भाषांतरकाराच्या यमकबद्ध इंग्रजीत मूळ सात चरणांच्या प्रत्येक दोह्यासाठी चौदा चरण लागतात.

एकच रूप संपूर्ण पुस्तकात चालते, ज्याच्या ओळी पोप २,६६० मोजतात. झ्वेलेबिल यांच्या मांडणीनुसार मजकूर एकाच संरचनात्मक आराखड्याचा दिसतो आणि नंतरच्या भरीचे चिन्ह नाही, आणि पोप सांगतात की हस्तलिखितांमध्ये महत्त्वाचा असा एकही पाठभेद क्वचितच आढळतो. दोहा ३९३ झ्वेलेबिल यांच्या भाषांतरात असा आहे: “विद्वान माणसांनाच डोळे आहेत असे म्हटले जाते”, आणि त्याच दोह्यातील अविद्वानांच्या चेहऱ्यावर “दोन जखमा” आहेत.

तीन ग्रंथ

पोप यांची अनुक्रमणिका पहिल्या ग्रंथाच्या ३८ प्रकरणांची मांडणी दाखवते. प्रकरणे १ ते ४ ही प्रस्तावना आहेत: ईश्वराची स्तुती, पावसाचे श्रेष्ठत्व, संसारत्याग केलेल्यांची महानता आणि धर्माचे सामर्थ्य. प्रकरणे ५ ते २४ गृहस्थ जीवनाशी संबंधित आहेत, पत्नी आणि मुलांपासून ते आतिथ्य, कृतज्ञता, निष्पक्ष न्याय, आत्मसंयम आणि दानापर्यंत. प्रकरणे २५ ते ३७ संन्याशाच्या सद्गुणांवर आहेत: परोपकार, मांसत्याग, सत्यनिष्ठा, अहिंसा, त्याग आणि वासनांचे उच्चाटन. प्रकरण ३८ नियतीवर आहे. पोप यांची एक तळटीप जोडते की धर्मशास्त्र हा ग्रंथाच्या सामान्य विषयाचा भाग नाही आणि पहिल्या प्रकरणानंतर कवी “दिव्य अस्तित्वाचा क्वचितच उल्लेख करतो”. त्यांच्या स्वतःच्या भाषांतरातील दोहा ३४ असा आहे: “तुझे मन निर्मळ असो! एवढेच धर्माच्या नावास पात्र आहे”.

ब्रिटानिका ७० प्रकरणांच्या दुसऱ्या ग्रंथाचे वर्णन आदर्श राज्याचे दर्शन असे करते, जे चांगले नागरिकत्व खासगी सद्गुणाशी जोडते. पोप त्याला राजसत्ता (प्रकरणे ३९ ते ६३, ज्यांत शिक्षणावरील प्रकरणे येतात), राज्याचे मंत्री (६४ ते ७३), राज्याचे आवश्यक घटक (७४ ते ९५) आणि परिशिष्ट (९६ ते १०८) असे विभागतात. त्याचे परिशिष्ट भीक मागणे, भीक मागण्याची भीती आणि नीचता यांवरील प्रकरणांनी संपते.

तिसऱ्या ग्रंथात २५ प्रकरणे आहेत, १०९ ते १३३, जी पोप गुप्त प्रेम (१०९ ते ११५) आणि विवाहित जीवन (उर्वरित) यांत विभागतात. ब्रिटानिका नोंदवते की विवाहित जीवनाचा भाग पती आणि पत्नी यांच्यातील संवाद म्हणून लिहिला आहे. मिशनरी आणि भाषांतरकार डब्ल्यू. एच. ड्र्यू यांना, पोप नोंदवतात, हा ग्रंथ भाषांतरकाराला लज्जास्पद ठरल्याशिवाय युरोपीय भाषेत मांडता येणार नाही असे वाटले. पोप यांनी उत्तर दिले की आक्षेप काही भाष्यांना लागू होतो, कवीला नाही, ज्याचा हेतू त्यांना शुद्ध वाटला, आणि त्यांनी तो भाषांतरित केला. ग्राउल यांनी तो आधीच जर्मन आणि लॅटिनमध्ये आणि अरिएल यांनी फ्रेंचमध्ये प्रसिद्ध केला होता, असे ते नोंदवतात.

नोंदवलेले जीवन नसलेला कवी

कोणताही दस्तऐवज कवीचे नाव किंवा तारखा देत नाही. झ्वेलेबिल फ्रेंच विद्वान अरिएल यांचे वर्णन पुन्हा सांगतात, की हे निनावी लेखकाचे निनावी पुस्तक आहे, आणि दोघांचेही नाव “आपल्याला खात्रीने माहीत नाही” असे लिहितात. पोप सांगतात त्या एका परंपरेनुसार तिरुवल्लुवर हा मायलापूर, आता चेन्नईचा भाग, येथील विणकर होता, आणि झ्वेलेबिल नोंदवतात की पारंपरिक स्तुतिमालेतील, तिरुवल्लुवमालै, एका कवितेत त्याला मदुराईचा म्हटले आहे. कवीने पूर्ण झालेले पुस्तक मदुराईच्या विद्वानांच्या अकादमीकडे नेले असे सांगितले जाते, तेही पोप पुन्हा सांगतात, आणि झ्वेलेबिल ही परंपरा नोंदवतात की ते तिसऱ्या अकादमीचे शेवटचे काम होते. दोघेही लेखक हे ग्रंथासोबत चालत आलेले वृत्तांत म्हणून मांडतात, प्रस्थापित इतिहास म्हणून नाही.

अनेक समुदाय कवीवर दावा सांगतात. ब्रिटानिका म्हणते की तो बहुधा जैन तपस्वी होता आणि बौद्ध व शैव देखील त्याच्यावर दावा करतात. झ्वेलेबिल लेखकाला बहुधा संमिश्र प्रवृत्तींचा जैन म्हणतात आणि मजकुरातील जैन पारिभाषिक शब्द आणि दैवतासाठीची जैनसदृश विशेषणे सांगतात, आणि ते जोडतात की भारतातील जवळजवळ प्रत्येक धार्मिक गटाने या ग्रंथावर दावा केला आहे. जैन लेखकाच्या विरोधात पोप यांनी प्रकरण ३ मधील एका दोह्याकडे बोट दाखवले, जो ऋषी गौतमाने इंद्राला दिलेल्या शापाचा उल्लेख करतो, ही कथा जैन वापरणार नाही असे त्यांना वाटले. ख्रिस्ती शिकवण कवीपर्यंत पोहोचली होती असेही त्यांना वाटले, ज्या मताला झ्वेलेबिल पूर्णपणे चुकीचे म्हणतात. स्रोतांत मतभेद असल्याने tuput निवड करत नाही.

तो कधी लिहिला गेला

ब्रिटानिका म्हणते की कवी सहाव्या शतकात राहिला असे मानले जाते, जरी काही विद्वान इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकासारखा आधीचा काळ देतात. झ्वेलेबिल अधिक संकुचित कालखंडाची कारणे मांडतात. तिरुक्कुरळची एक ओळ मणिमेखलै या महाकाव्यात (सर्ग २२, ओळी ५९ ते ६१) वादाविना उद्धृत केली आहे, म्हणून ते सर्वात उशिराची मर्यादा सुमारे इसवी सन ५०० ठरवतात. ते असेही मांडतात की भाषाशैली, व्याकरण, आधीच्या ग्रंथांचे उल्लेख आणि काही संस्कृत स्रोतांचे ऋण यांमुळे हा मजकूर सुरुवातीच्या चारण काव्यानंतरचा ठरतो, आणि तो त्यापासून फार दूर असू शकत नाही. इसवी सन ४५० ते ५०० यामधील काळ सध्याचा सर्वात चांगला सल्ला असू शकतो, असा निष्कर्ष ते काढतात. इसवी सनपूर्व ३०० ते १ यांसाठीचे दावे ते स्पष्टपणे अस्वीकार्य म्हणतात आणि एस. सोमसुंदर भारतियार व एम. राजमाणिकम यांना, प्राचीन काळासाठी युक्तिवाद करणारे दोन महत्त्वाचे विद्वान, म्हणून नाव देतात. के. के. पिल्लई, ज्यांना झ्वेलेबिल टीकात्मक लेखक म्हणतात, त्यांनी तो इसवी सन पहिल्या शतकाच्या सुरुवातीला ठेवला, जी तारीख झ्वेलेबिल यांना क्वचितच स्वीकार्य वाटते. एस. वैयापुरी यांनी मजकुराचे सहाव्या शतकातील संस्कृत ग्रंथांवरील ऋण आणि त्यातील व्याकरणीय नवेपणा यांवरून नंतरच्या काळाचा युक्तिवाद केला. व्याकरणाचा मुद्दा झ्वेलेबिल तमिळने चौथ्या आणि पाचव्या शतकादरम्यान गाठलेला टप्पा दाखवणारा म्हणून स्वीकारतात, पण सुमारे ६५० इतका उशिराचा नाही. १८८६ मध्ये लिहिणाऱ्या पोप यांनी इसवी सन ८०० ते १००० यादरम्यानचा काळ सुचवला होता. झ्वेलेबिल जे काव्य तिरुक्कुरळच्या आधी ठेवतात त्यासाठी tuput चा संगम काव्यसंग्रहांवरील लेख आहे, आणि कीलाडी उत्खनन प्राचीन तमिळ लेखनाचा भौतिक पुरावा देते.

तमिळनाडूचे अधिकृत कालदर्शक आधीच्या काळाच्या बाजूचे आहे. १२ ऑगस्ट २०२६ चे तमिळनाडू शासन राजपत्र “तिरुवल्लुवर आंडु २०५७” या शीर्षकाचे आहे, म्हणजे तिरुवल्लुवर वर्ष, जे सामान्य कालगणनेचे वर्ष अधिक ३१ आहे, म्हणून ते इसवी सनपूर्व ३१ पासून मोजले जाते. कालदर्शक म्हणून राजपत्राचे शीर्षक कोणत्याही तारखेसाठी युक्तिवाद करत नाही. झ्वेलेबिल यांचा १९७५ चा इतिहास वल्लुवर कालगणना सुरू करण्याच्या प्रयत्नाची आधीच नोंद घेतो. ऑल इंडिया रेडिओचे १६ जानेवारी २०२६ चे वृत्त सांगते की तिरुवल्लुवर संगम काळात राहिले, ही मांडणी झ्वेलेबिल यांचा वृत्तांत समर्थित करत नाही.

भाष्य आणि पहिली भाषांतरे

तेराव्या शतकाच्या अखेरीचे परिमेलळगर यांचे भाष्य मजकुरावरील इतर सर्वांना मागे टाकते, असे झ्वेलेबिल लिहितात, आणि पोप यांनी ते आपल्या विश्लेषणासाठी वापरले. पोप यांच्या मोजणीनुसार बारा भाष्यकारांनी संपूर्ण ग्रंथ हाताळला आहे, आणि भाष्यकार किंवा युरोपीयांनी कवी आपलाच सिद्धांत शिकवतो हे सिद्ध करण्यासाठी जे अर्थ त्यात वाचले त्यांच्याविरुद्ध ते वाचकांना सावध करतात.

पहिली भाषांतरे युरोपीयांनी केली. झ्वेलेबिल यांची ग्रंथसूची इटालियन जेसुइट कॉन्स्टँतियस बेस्की यांच्या नावाखाली १७३० ची लॅटिन आवृत्ती नोंदवते, आणि पोप, ज्यांनी इंडिया ऑफिस लायब्ररीतील आपल्याला माहीत असलेल्या एकमेव हस्तलिखितावरून लॅटिन संपादित केले, म्हणतात की ती सर्वसाधारणपणे बेस्की यांच्याकडे श्रेय दिली जाते. बेस्की यांची दक्षिण भारतातील मिशनवर १७०० मध्ये नेमणूक झाली आणि १७४२ मध्ये मणपराई येथे मृत्यू झाला, असे पोप लिहितात. झ्वेलेबिल १७९४ मधील किंडर्सले यांचे इंग्रजी उतारे, १८१२ मधील एफ. डब्ल्यू. एलिस यांची आवृत्ती, आणि १८४० व १८५२ मधील डब्ल्यू. एच. ड्र्यू यांचे भाग नोंदवतात, जे केवळ सुरुवातीची प्रकरणे समाविष्ट करतात. कार्ल ग्राउल यांनी १८५६ ची जर्मन आवृत्ती केली, आणि लॅटिन भाषांतरासह त्यांची आवृत्ती त्यांच्या मृत्यूनंतर १८६५ मध्ये प्रकाशित झाली. पोप यांचे तिन्ही ग्रंथांचे इंग्रजी भाषांतर १८८६ मध्ये आले.

१९७५ पर्यंत झ्वेलेबिल यांनी किमान २० भाषांमध्ये भाषांतरे मोजली आणि तिरुक्कुरळला सर्वाधिक भाषांतरित झालेले तमिळ पुस्तक म्हटले. नंतरच्या मोजण्या कोण मोजतो त्यानुसार वेगळ्या आहेत. १५ मार्च २०२५ ला वृत्त झालेल्या तमिळनाडू अर्थसंकल्पीय भाषणाने २८ भारतीय भाषा आणि ३५ जागतिक भाषा दिल्या, आणि आणखी २८ साठी १३३ लाख रुपये बाजूला ठेवले. शास्त्रीय तमिळ केंद्रीय संस्थेचे संचालक आर. चंद्रशेखरन यांनी डिसेंबर २०२५ मध्ये पीटीआयला सांगितले की मजकूर ३४ भाषांत उपलब्ध आहे, त्यापैकी २५ भारतीय, आणि संस्थेने आणखी ३० साठी योजना आखली. ऑल इंडिया रेडिओचे १६ जानेवारी २०२६ चे वृत्त ५७ देते.

कन्याकुमारीजवळचा पुतळा

तिरुवल्लुवर पुतळा कन्याकुमारीजवळील एका लहान बेटावर उभा आहे, द्वीपकल्पाच्या त्या दक्षिण टोकावर जेथे बंगालचा उपसागर, अरबी समुद्र आणि हिंद महासागर एकत्र येतात. कन्याकुमारी जिल्हा प्रशासनानुसार एकूण उंची १३३ फूट आहे, ३८ फूट उंच पीठावर ९५ फूट उंचीची मूर्ती. ते सांगते की पीठ धर्मावरील ३८ प्रकरणांचे प्रतीक आहे, त्यावरील मूर्ती अर्थ आणि सुख (तिसऱ्या ग्रंथासाठी जिल्ह्याच्या पानावरील शब्द) यांचे प्रतीक आहे, आणि दोन्ही उंची मिळून १३३ प्रकरणांचे प्रतीक आहेत. ते ९५ फूट दुसऱ्या आणि तिसऱ्या ग्रंथांच्या ७० आणि २५ प्रकरणांशी जुळतात. वजन ७,००० टन दिले आहे.

पर्यटन मंत्रालयाचे इन्क्रेडिबल इंडिया पान शिल्पकाराचे नाव व्ही. गणपती स्थपती असे देते आणि सांगते की दगड पट्टुमलै कुप्पम, सिरुधामूर आणि अंबासमुद्रम येथील डोंगरांतून आला आणि सुमारे ५०० शिल्पकारांनी त्यावर काम केले. ते सांगते की पुतळ्याचे उद्घाटन १ जानेवारी २००० रोजी तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री एम. करुणानिधी यांनी केले. रजत महोत्सवावरील २४ डिसेंबर २०२४ चे एएनआयचे वृत्त तीच अनावरणाची तारीख आणि तीच उंची देते, आणि १३ नोव्हेंबर २०२४ चे डेक्कन क्रॉनिकल सांगते की पुतळा जानेवारी २००० मध्ये करुणानिधी यांनी समर्पित केला आणि गणपती स्थपती यांनी घडवला. जिल्ह्याच्या पानावरील भेटीच्या वेळा सकाळी ८:०० ते दुपारी ४:०० आहेत, आणि बेटावर विवेकानंद शिलास्मारकालाही सेवा देणाऱ्या फेरी सेवेने जाता येते. ही ६ नोव्हेंबर २०२६ ची यादी होती, आणि फेरीच्या वेळा बदलू शकतात.

१६ जानेवारी २०२६ रोजी, तमिळनाडू ज्या दिवशी कवीचा जन्मदिन पाळतो, त्या दिवशी मुख्यमंत्री आणि मंत्रिमंडळ सदस्यांनी चेन्नईतील वल्लुवर कोट्टम येथील त्यांच्या पुतळ्याला पुष्पांजली अर्पण केली, असे ऑल इंडिया रेडिओने सांगितले, आणि तमिळ साहित्यातील योगदानकर्त्यांना पुरस्कार देण्यात आले.

Share
Copied!

स्रोत आणि पुढील वाचन

  1. G. U. Pope, The Sacred Kurral of Tiruvalluva-Nayanar (London, 1886), introduction, contents and text (Internet Archive)
  2. Kamil Zvelebil, Tamil Literature (Handbuch der Orientalistik, Brill, 1975), section 7.3.38 on the Tirukkural and notes (Internet Archive scan)
  3. K. M. Balasubramaniam, Tirukkural of Tiruvalluvar, Tamil text and English translation (1962), prefaces (Internet Archive)
  4. Encyclopaedia Britannica: Tirukkural
  5. Encyclopaedia Britannica: Tiruvalluvar
  6. Government of Tamil Nadu: Tamil Nadu Government Gazette No. 32A, Chennai, 12 August 2026 (dated Thiruvalluvar Aandu 2057)
  7. Kanniyakumari District Administration (NIC): Thiruvalluvar Statue
  8. Ministry of Tourism, Incredible India: Thiruvalluvar Statue, Kanniyakumari
  9. ANI, 24 December 2024: Thiruvalluvar statue silver jubilee, TN Deputy CM flags off buses
  10. Deccan Chronicle, 13 November 2024: Silver jubilee of Valluvar statue in Kanyakumari
  11. All India Radio (Akashvani News), 16 January 2026: Tamil Nadu observes birth anniversary of poet-saint Thiruvalluvar
  12. PTI via Metro Vaartha, 7 December 2025: Thirukkural translation to be made available in 30 more languages (Central Institute of Classical Tamil)
  13. News Today, 15 March 2025: Thirukkural to be translated in 28 foreign languages (Tamil Nadu budget 2025-26)

हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.

#tirukkural#thiruvalluvar#tamil literature#kural#kanyakumari#tamil nadu#ethics#translations

आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.

एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.

याच विभागात आणखी: कला आणि चित्रपट
पल्लव राजा नंदिवर्मन दुसरा याच्या काळात बांधलेले कांचीपुरमचे वैकुंठ पेरुमाळ मंदिर आपल्या प्रदक्षिणा मंडपाच्या भिंतींवर राजवंशाचा इतिहास आणि एकाच शिखरात विष्णूची तीन मंदिरे धारण करते
बाजूच्या शाखेतून आणलेला बारा वर्षांचा राजपुत्र, उदयचंद्र नावाचा सेनापती, एक प्रतिस्पर्धी दावेदार आणि मण्णैक्कुडी येथील पांड्यांचा पराभव: कांचीतील एकाच मंदिरातील शिल्पफलकांवरील शिलालेख आणि एका संतांचे स्तोत्र.
नीती आयोगाने सर्व ३६ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांसाठी भारत विज्ञान आणि तंत्रज्ञान स्कोअरबोर्ड सुरू केला, ज्यात संशोधन निबंध आणि पेटंट अर्जांत तमिळनाडू पहिले आहे
संशोधन निबंध, उद्धरणे, पेटंट, संस्था आणि स्टार्टअपमध्ये प्रत्येक राज्य कुठे उभे आहे, हे चार वर्षांच्या आकडेवारीसह आणि शेजारी शेजारी तुलना करण्याच्या साधनासह एका सार्वजनिक डॅशबोर्डवर.
अरविंद आय केअर मदुराईतील ११ खाटांवरून १९७६ मध्ये सुरू होऊन मार्च २०२६ च्या वर्षात ८०२,००३ शस्त्रक्रिया, लेझर प्रक्रिया आणि इंजेक्शनांपर्यंत पोहोचले, त्यातील ४८ टक्के मोफत किंवा अनुदानित, आणि स्वतःचा लेन्स कारखाना
वयाच्या ५८ व्या वर्षी सरकारी सेवेतून निवृत्त झालेल्या एका शल्यचिकित्सकाने असा रुग्णालय समूह उभा केला जिथे पैसे देणारे रुग्ण मोफत उपचार घेणाऱ्यांचा खर्च भागवतात. अरविंदचे स्वतःचे अहवाल, समीक्षित शोधनिबंध आणि २००८ च्या गेट्स पुरस्काराचे भाषण हे आकडे कसे चालतात ते दाखवतात.
← सर्व लेख