दुसऱ्या पुलकेशीने ३० हून अधिक वर्षे दख्खनवर राज्य केले, नर्मदेवर हर्षाला रोखले, आणि आपल्या दरबारी कवीकडून ऐहोळे येथील मंदिराच्या भिंतीवर आपल्या विजयांची नोंद कोरवून घेतली

दुसरा पुलकेशी वातापी, आजचे कर्नाटकातील बदामी, येथून दख्खनच्या चालुक्य राज्यावर इ.स. ६१० किंवा ६११ पासून सुमारे ६४२ पर्यंत राज्य करत होता, असे त्याच्या कारकिर्दीच्या ईबीएससीओ संशोधन सारांशात म्हटले आहे. ६३४ किंवा ६३५ मध्ये कवी रविकीर्ती, जो पुलकेशीला आपला आश्रयदाता म्हणून नाव घेतो, याने ऐहोळे येथील एका मंदिरावर राजाच्या मोहिमांचा ३७ श्लोकांचा वृत्तांत कोरवून घेतला. तो चालुक्य सैन्यांना भीमा नदीपासून कावेरीपर्यंत नेतो आणि सांगतो की कन्नौजचा राजा हर्ष याचे हत्ती युद्धात पडल्यावर भीतीने त्याचा “हर्ष” हरपला.

चिनी यात्रेकरू ह्युएन त्संग, जो हर्षाचा पाहुणा होता, याने लिहिले की हर्षाने पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंतची राष्ट्रे जिंकली, पण एकट्या चालुक्य देशाच्या लोकांनी त्याला शरणागती दिली नाही. म्हणजे राजाचा स्वतःचा कवी आणि प्रतिस्पर्ध्याचा पाहुणा मुख्य मुद्द्यावर एकमत आहेत.

या कारकिर्दीबद्दल जवळजवळ सगळे तीन प्रकारच्या ग्रंथांतून येते: ऐहोळे काव्य, जे राजासाठी लिहिलेले स्तुतिकाव्य आहे; ह्युएन त्संगचा प्रवासवृत्तांत; आणि पल्लवांचे, कारकिर्दीचा अंत करणाऱ्या दक्षिणेकडील प्रतिस्पर्ध्यांचे, नंतरचे शिलालेख. खाली प्रत्येक दावा कोणाचा आवाज आहे ते सांगितले आहे.

सिंहासन घेणारा पुतण्या

पुलकेशी दुसऱ्याच्या आधीही चालुक्य घराणे एक सत्ता होते. बदामी ज्या कर्नाटक जिल्ह्यात आहे त्या बागलकोटचे जिल्हा प्रशासन पहिल्या पुलकेशीला शहराचा पाया घालण्याचे श्रेय देते आणि म्हणते की नंतरच्या मंगलेश राजाने त्याची लेणी मंदिरे पूर्ण केली.

पुलकेशी दुसऱ्याचे वडील कीर्तिवर्मन पहिला मरण पावले तेव्हा मुलगा अज्ञान होता, आणि कीर्तिवर्मनचा भाऊ मंगलेश याने सिंहासन घेतले, असे ईबीएससीओच्या सारांशात म्हटले आहे. सुमारे ६०९ किंवा ६१० मध्ये गृहयुद्ध सुरू झाले आणि मंगलेश मारला जाऊन संपले. काव्य पुलकेशीची बाजू मांडते: त्याचा काका त्याच्याबद्दल मत्सराने भरला होता, त्याने निर्वासित म्हणून भटकण्याचा निश्चय केला, आणि मंगलेशाने राज्य आणि प्राण दोन्ही गमावले.

भीमेपासून कावेरीपर्यंत, कवीच्या क्रमाने

रविकीर्ती विजय क्रमाने सांगतो, आणि एपिग्राफिया इंडिका या नियतकालिकाच्या सहाव्या खंडासाठी हे काव्य संपादित करणाऱ्या एफ. किलहॉर्न यांना आढळले की ठिकाणे एका मार्गावर एकामागून एक येतात. श्लोक १७ मध्ये दोन आक्रमक, अप्पायिक आणि गोविंद, भीमेच्या उत्तरेकडील भूमी घेण्यासाठी येतात. पुलकेशी एकाला परतवतो, आणि किलहॉर्न यांच्या वाचनात दुसऱ्याला मित्र म्हणून जिंकतो.

पुढचे श्लोक राजाला वनवासीला नेतात, ज्याला तो वेढा घालतो; गंग आणि आलुप सरदारांकडे, ज्यांना काव्य त्याच्या प्रतिष्ठेने नमवलेले म्हणते; कोकण किनाऱ्याकडे; आणि पुरी नावाच्या किनारी नगराकडे, ज्यावर तो शेकडो जहाजांनी हल्ला करतो असे म्हटले आहे. उत्तरेकडील लाट, मालव आणि गुर्जर त्याला शरण गेले, असे काव्य सांगते. किलहॉर्न नोंदवतात की श्लोक २२ ची शब्दरचना सुचवते की ते स्वतःहून आले, त्यांना मारून भाग पाडले गेले नाही. श्लोक २५ राजाला तीन महाराष्ट्रकांवर, ९९,००० गावांसह, सार्वभौमत्व देतो.

मग मार्ग पूर्व किनाऱ्याकडे वळतो. कलिंग आणि कोसल भीती दाखवतात (श्लोक २६), पिष्टपुराचा किल्ला पडतो (२७), आणि त्याचे सैन्य कुनालचे पाणी व्यापते, ज्याला किलहॉर्न गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांमधील कोल्लेरू सरोवर ओळखतात (२८). पल्लव राजाला कांचीपुरमच्या भिंतींआड ढकलले जाते (२९), आणि सैन्य कावेरी ओलांडते (३०).

ईबीएससीओच्या वृत्तांतात पुलकेशीने पूर्वेचा कारभार आपल्या धाकट्या भावाकडे सोडला, ज्यातून पूर्व चालुक्य वंश सुरू झाला, आणि त्याचे राज्य हिंदी महासागरापासून बंगालच्या उपसागरापर्यंत पसरले. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीसाठीच्या भारताच्या नोंदीत या घराण्याचा प्रदेश उत्तरेला नर्मदा आणि दक्षिणेला कावेरी यांनी मर्यादित केलेला असे वर्णन आहे.

नर्मदेवर हर्ष

श्लोक २३ हा हर्षाबद्दलची काव्याची ओळ आहे. किलहॉर्न यांच्या भाषांतरात, हर्षाचा “हर्ष (आनंद) भीतीने विरघळून गेला”, युद्धात पडलेल्या हत्तींच्या रांगांमुळे तो तिरस्करणीय ठरला. नावावरील श्लेष कवीचा आहे. श्लोक २४ म्हणतो की विंध्य टेकड्यांभोवतीचा प्रदेश आणि रेवा, म्हणजे नर्मदेचे नाव, हिच्या वाळूचे दंडे त्याच्या तेजाने अधिक झळकले. काव्य कोणत्याही रणभूमीचे नाव देत नाही, आणि हर्ष मारला गेला किंवा पकडला गेला असे म्हणत नाही.

सयंतनी पाल, ज्यांनी इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमासाठी हर्षावरील घटक लिहिला, दोन राजे का भेटले ते स्पष्ट करतात. त्यांची राज्ये नर्मदेवर एकमेकांना भिडत होती, मध्ये लाट, मालव आणि गुर्जर होते, आणि पुलकेशी तिन्हींना आपले मांडलिक सांगतो. हर्षाने वलभीचे मैत्रक राज्य व्यापल्यानंतर त्याचा राजा ध्रुवसेन दुसरा याने हर्षाच्या कन्येशी विवाह केला आणि तो त्याचा मित्र झाला. त्यामुळे ध्रुवसेन पुलकेशीच्या प्रभावापासून दूर गेला, असे पाल म्हणतात, आणि तेच संघर्षाचे कारण असू शकेल.

काव्य संघर्षाची तारीखही देत नाही. ईबीएससीओवरील चालुक्य युद्धांचा सारांश हर्षाला पुलकेशीने परतवल्याचे वर्ष ६३२ ठेवतो, काव्य लिहिण्याच्या दोन-तीन वर्षे आधी.

चालुक्यांचे नंतरचे शिलालेख रविकीर्तीपेक्षा पुढे जातात. पाल नोंदवतात की पुलकेशीच्या वारसांनी म्हटले की हर्षाला हरवून त्याने परमेश्वर, म्हणजे “सर्वोच्च स्वामी”, ही पदवी घेतली, ज्या हर्षाला त्यांनी सर्व उत्तर प्रदेशांचा स्वामी म्हटले. आर. सी. मजुमदार यांनी, त्या लिहितात, असे सुचवले की वारसांनी निकाल मोठा करून सांगितला. ह्युएन त्संगचा त्यांचा स्वतःचा अर्थ असा आहे की हर्षाने पुढाकार घेतला पण पुलकेशीविरुद्ध त्याला यश मिळाले नाही.

ह्युएन त्संगने महाराष्ट्रात काय पाहिले

ह्युएन त्संग हर्षाचा पाहुणा होता, पुलकेशीचा नाही, आणि ईबीएससीओचा सारांश म्हणतो की त्याने ६४१ मध्ये चालुक्य देशाला भेट दिली. सॅम्युअल बील यांच्या इंग्रजी भाषांतरात तो देश सुमारे ५,००० ली (चिनी अंतरमापक) भोवतालचा आहे, समृद्ध आणि सुपीक जमीन आणि उष्ण हवामान असलेला. लोक, बील यांनी मांडलेल्या ह्युएन त्संगच्या शब्दांत, प्रामाणिक आणि साधे, उंच, आणि कठोर व सूडाळू स्वभावाचे होते.

ह्युएन त्संग मग युद्धाची संहिता वर्णन करतो. सूड घेऊ इच्छिणारा माणूस आधी शत्रूला ताकीद देत असे, आणि योद्धा पडलेल्या प्रतिस्पर्ध्याला मारत नसे. लढाई हरलेल्या सेनापतीला स्त्रियांचे कपडे दिले जात आणि तो स्वतः मृत्यू शोधायला प्रवृत्त होत असे. राज्याने ठेवलेले अनेक शेकडो वीर लढाईपूर्वी मद्य पीत, आणि हत्तींनाही मद्य दिले जाई. राजा, बील यांच्या स्पेलिंगमध्ये पुलकेसी नावाचा क्षत्रिय, या वीरांमुळे आणि हत्तींमुळे आपल्या शेजाऱ्यांना तुच्छ लेखत असे. ह्युएन त्संग जोडतो की त्याच्या योजना दूरवर पसरलेल्या होत्या आणि त्याच्या उपकारक कृत्यांचा प्रभाव फार दूरवर जाणवत होता.

त्या देशात सुमारे १०० बौद्ध विहार होते, सुमारे ५,००० भिक्षूंसह, जे महायान आणि हीनयान या बौद्ध धर्माच्या दोन मुख्य शाखांचे अनुयायी होते, आणि देवांची सुमारे १०० मंदिरे. पूर्व सीमेवरील एका पर्वतीय खोऱ्यातील खडकात कोरलेल्या विहाराचेही वर्णन आहे. बील यांची टीप त्याला अजिंठा येथील लेणी मानते, ज्या स्थळाबद्दल अजिंठा आणि एलोरा: खडकातून कोरलेले मध्ये आहे.

हर्षाशी झालेल्या युद्धाबद्दल ह्युएन त्संग स्पष्ट आहे. हर्षाने भारताच्या पाच प्रदेशांतून सैन्य गोळा केले आणि तो सैन्याच्या अग्रभागी गेला, “पण त्याने अजून त्यांचे सैन्य जिंकलेले नाही.” हर्षाची बाजू, ह्युएन त्संगच्या कन्नौजच्या स्वतःच्या भेटीसह, हर्षवर्धन, शेवटचा महान उत्तरेकडील राजा मध्ये आहे.

पल्लवांशी युद्ध आणि कारकिर्दीचा अंत

काव्याचा श्लोक २९ म्हणतो की पुलकेशीने पल्लव राज्यकर्त्याला कांचीपुरमच्या भिंतींआड ढकलले. ईबीएससीओच्या सारांशात राजा दक्षिणेकडे महेंद्रवर्मन पहिल्याच्या दिशेने वळला आणि त्याला त्याच्या राजधानीत मागे रेटले, पण पुढे काय घडले याची नोंद स्पष्ट नाही, आणि पुलकेशी पल्लव भूमी न जिंकता वातापीला परतला. बदामीबद्दलचे बागलकोट पान म्हणते की त्याने महेंद्रवर्मनचा पराभव केला आणि पल्लवांनी नंतर सूड म्हणून बदामी पकडून नष्ट केली.

उत्तर महेंद्रवर्मनच्या मुलाकडून, नरसिंहवर्मन पहिला याच्याकडून, आले. त्याच्या कारकिर्दीच्या ईबीएससीओ सारांशानुसार, त्याने कांचीपुरमच्या सुमारे २० मैल (३० किमी) पूर्वेला मणिमंगलम येथे आणि इतर अनेक लढायांत पुलकेशीचा पराभव केला, आणि वातापिकोंड, “वातापीचा विजेता”, ही पदवी घेतली. बदामीतील मल्लिकार्जुनदेव मंदिरातील ६४२ ची तारीख असलेला शिलालेख नोंदवतो की त्याच्या तेराव्या राज्यवर्षात त्याने शहर काबीज केल्यानंतर तेथे विजयस्तंभ उभारला. हा पल्लवांचा दावा आहे, पल्लवांच्या स्वतःच्या आवाजात केलेला.

तपशिलांवर स्रोतांत मतभेद आहेत. एक ईबीएससीओ सारांश राजधानी पडल्याची तारीख सुमारे ६४१ ठेवतो आणि सांगतो की पुलकेशी तिचे रक्षण करताना मारला गेला. दुसरा पल्लव आक्रमणाची तारीख ६४२ देतो आणि त्याला उत्तर कर्नाटकातून धावत दक्षिणेला येताना आणि लढाईत मरताना दाखवतो. ईबीएससीओ आणि बागलकोट पान दोन्ही त्याची कारकीर्द ६४२ मध्ये संपवतात.

घराणे सावरले. पुलकेशीचा मुलगा विक्रमादित्य पहिला याने ६७४ मध्ये पल्लव देशावर स्वारी केली आणि आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा सूड घेतला, असे चालुक्य युद्धांचा सारांश सांगतो.

मंदिराच्या भिंतीवरचा कवी

किलहॉर्न यांच्या काव्य वाचनात रविकीर्तीने जैन आचार्य जिनेंद्र यांचे मंदिर स्थापन केले, ज्यावर शिलालेख कोरला गेला, आणि श्लोक ३६ मध्ये तो स्वतःला त्याचा रचनाकार आणि संस्थापक दोन्ही म्हणतो. ऐहोळेबद्दलचे बागलकोट पान त्या इमारतीला मेगुती मंदिर म्हणते, सांगते की ती इ.स. ६३४ मध्ये एका लहान टेकडीच्या माथ्यावर बांधली गेली आणि तिला ऐहोळेतील एकमेव दिनांकित स्मारक म्हणते. त्याच पानावर रविकीर्तीचे वर्णन पुलकेशीचा सेनापती आणि मंत्री असे केले आहे, किलहॉर्न यांच्या वर्णनापेक्षा वेगळे.

काव्य स्वतःची तारीख दोनदा देते. श्लोक ३३ भारतीय युद्धापासून ३,७३५ वर्षे मोजतो, आणि श्लोक ३४ शक राजांची ५५६ वर्षे. किलहॉर्न दोन्ही इ.स. ६३४ किंवा ६३५ मध्ये बदलतात. श्लोक ३७ रविकीर्तीला विजयाची शुभेच्छा देतो आणि म्हणतो की त्याच्या कौशल्याने त्याला कालिदास आणि भारवी यांची कीर्ती मिळवून दिली आहे. किलहॉर्न यांना तो दावा अतिशयोक्ती वाटला पण त्यांनी रविकीर्तीला दरबारी कवींच्या अग्रभागी ठेवले. कालिदास, शाकुंतलाचा कवी हा लेख इतिहासकार त्या श्लोकाचा कालिदासाची तारीख ठरवण्यासाठी कसा वापर करतात हे सांगतो.

ऐहोळे, बदामी आणि पट्टदकल

चालुक्यांनी काव्यापेक्षा दगडात मोठी नोंद मागे ठेवली. ऐहोळेत २२ गटांमध्ये सुमारे १२५ मंदिरे आहेत, असे बागलकोट पान सांगते. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीसाठीची भारताची नोंद सांगते की स्वतंत्र उभ्या मंदिरांचे १६ प्रकार आणि खडकात कोरलेल्या देवळांचे चार प्रकार यांचे आद्यरूप ऐहोळे आणि बदामी येथे विकसित झाले, आणि पट्टदकल येथे परिपक्व स्वरूपात पोहोचले.

पुरातत्त्व सर्वेक्षण आणि युनेस्को ज्या पट्टदकल मंदिरांचे श्रेय नाव दिलेल्या आश्रयदात्याला देतात, ती पुलकेशीच्या मृत्यूनंतर बांधली गेली. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विजयादित्य (६९७ ते ७३३) याने बांधलेले संगमेश्वर मंदिर तेथील सर्वांत जुने सांगते, आणि म्हणते की विरूपाक्ष विक्रमादित्य दुसरा (७३३ ते ७४६) याच्या एका राणीने बांधले. युनेस्को विरूपाक्षाची तारीख सुमारे ७४० ठेवते आणि म्हणते की राणी लोकमहादेवीने ते आपल्या पतीच्या दक्षिणेकडील राजांवरील विजयाच्या स्मरणार्थ बांधले. सर्वेक्षण जोडते की राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला याने एलोरा येथे कैलास मंदिर कोरले तेव्हा विरूपाक्ष त्याचा आदर्श ठरले.

युनेस्कोने १९८७ मध्ये निकष (iii) आणि (iv) अंतर्गत पट्टदकलला जागतिक वारसा यादीत नोंदवले, आणि त्याचे वर्णन नऊ हिंदू मंदिरे आणि एका जैन देवळाबद्दल बोलते. भारताने ९ फेब्रुवारी २०१५ रोजी तात्पुरत्या यादीची नोंद सादर केली, जेणेकरून स्थळ ऐहोळे आणि बदामी येथील गटांपर्यंत वाढवता येईल.