रविशंकर यांनी सतार मैहरपासून मॉन्टेरे आणि वुडस्टॉकपर्यंत नेली, चार ग्रॅमी पुरस्कार जिंकले, १९७१ ची बांगलादेशासाठी मैफल आयोजित केली आणि १९९९ मध्ये भारतरत्न मिळवला

रविशंकर यांचा जन्म ७ एप्रिल १९२० रोजी वाराणसी येथे झाला, राजदरबार असलेल्या मैहर या छोट्या गावात त्यांनी सतार शिकली, सत्यजित राय यांच्या पहिल्या चित्रपटाचे संगीत दिले, आणि १ ऑगस्ट १९७१ रोजी न्यूयॉर्कमधील मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमध्ये बांगलादेशासाठी मैफल आयोजित केली. Grammy.com त्यांचे चार विजय नोंदवते, आणि गृह मंत्रालय त्यांचा भारतरत्न १९९९ खाली नोंदवते. एनपीआरच्या श्रद्धांजलीत म्हटले होते की भारतीय शास्त्रीय संगीत पाश्चात्त्य जगात लोकप्रिय करण्यास ते जबाबदार होते, आणि बीटल्स व व्हायोलिनवादक येहुदी मेनुहिन यांना त्यांच्या सहकाऱ्यांत नाव दिले होते. ११ डिसेंबर २०१२ रोजी वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

सतारवादक होण्यापूर्वी पॅरिसमधील नर्तक

ब्लूमबर्गची श्रद्धांजली, फिलाडेल्फिया इन्क्वायररने प्रसिद्ध केलेली, म्हणते की शंकर सात पुत्रांपैकी सर्वांत धाकटे होते. रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्रतिष्ठान नोंदवते की लहानपणी ते त्यांचे मोठे भाऊ उदय शंकर यांच्यासोबत पॅरिसला गेले, जे युरोपातील पहिला भारतीय नृत्य संघ उभारत होते. रवी त्या संघात नर्तक झाले, आणि प्रतिष्ठानच्या वर्णनानुसार वाटेत सतार, सरोद (पडदे नसलेले तंतुवाद्य), बांबूची बासरी आणि ढोल शिकले. पोलर म्युझिक पुरस्कार जोडतो की सुमारे दहाव्या वर्षापासून त्यांनी त्या संघासोबत युरोप आणि अमेरिकेचे दौरे केले. सतार, लांब दांड्याचे तंतुवाद्य, हे वाद्य त्यांनी आत्मसात करण्यासाठी निवडले.

मैहर आणि गुरूच्या अटी

ते गुरू म्हणजे अल्लाउद्दीन खान, सरोद उस्ताद आणि आताच्या मध्य प्रदेशातील मैहर या संस्थानाचे राजा ब्रिजनाथ सिंह यांचे दरबारी संगीतकार. गेलच्या कंटेम्पररी म्युझिशियन्स नोंदीनुसार उदय शंकर यांनी १९३५ मध्ये खान यांना संघाचे प्रमुख एकल वादक म्हणून दौऱ्यासाठी आमंत्रित केले, आणि शिष्य होण्याच्या आशेने रवी सुमारे वर्षभर त्यांचे दुभाषे आणि मार्गदर्शक होते. त्याच नोंदीनुसार, खान यांनी त्यांना सतार शिकवायला फक्त त्या अटीवर होकार दिला की त्यांनी पॅरिस सोडून मैहरला यावे.

बहुतेक स्रोत स्थलांतराची तारीख १९३८ देतात. पोलर म्युझिक पुरस्कार आणि रोलिंग स्टोन इंडिया दोन्ही १९३८ देतात, तर गेलची नोंद सुमारे १९३६ देते. पोलर म्युझिक पुरस्कार म्हणतो की त्यांनी १९४४ पर्यंत खान यांच्याकडे अभ्यास केला, आणि मॅगसेसे प्रतिष्ठान हा अभ्यास सुमारे साडेसात वर्षांचा सांगते. रोलिंग स्टोन इंडिया वीज आणि नळाच्या पाण्याशिवायच्या साध्या भाड्याच्या खोलीचे वर्णन करते, आणि गेल सांगते की ते दिवसाला सुमारे बारा तास रियाज करत. खान यांची मागणी काय होती याबाबत असोसिएटेड प्रेसने शंकर यांना उद्धृत केले: बाकी सर्व सोडून एकच गोष्ट नीट करावी.

खान यांचे शिष्य आणि कुटुंब हे ज्याला संगीतकार मैहर घराणे म्हणतात, एका गुरूच्या परंपरेतून पुढे आलेली वादनशैली, त्याचा गाभा बनले. मृणाल पांडे यांच्या अन्नपूर्णा देवींवरील नॅशनल हेराल्डमधील श्रद्धांजलीत खान यांच्या शिष्यांमध्ये, शंकर यांच्याखेरीज, त्यांचे पुत्र सरोदवादक अली अकबर खान, त्यांची कन्या अन्नपूर्णा देवी, बासरीवादक पन्नालाल घोष आणि सतारवादक निखिल बॅनर्जी यांची नावे आहेत. मॅगसेसे प्रतिष्ठान नोंदवते की शंकर यांनी आपल्या गुरूच्या कन्येशी विवाह केला. रोलिंग स्टोन इंडिया जोडते की दुसऱ्या महायुद्धानंतर खान यांनी भारतीय वाद्यांचा वृंद, मैहर बँड, स्थापन केला. शंकर यांचे पहिले सार्वजनिक वादन १९३९ मध्ये झाले, असे पोलर म्युझिक पुरस्कार म्हणतो.

ऑल इंडिया रेडिओ आणि पथेर पांचालीचे संगीत

१९४९ ते १९५६ पर्यंत शंकर नवी दिल्लीतील ऑल इंडिया रेडिओचे संगीत दिग्दर्शक होते, असे पोलर म्युझिक पुरस्कार सांगतो. गेलची नोंद त्यांना त्या प्रसारकाकडील वाद्य वृंद या भारतीय चेंबर वाद्यवृंदाच्या स्थापनेचे आणि त्यासाठी सुमारे २०० रचनांचे श्रेय देते.

१९५५ मध्ये सत्यजित राय यांना ते हवे होते, असे सत्यजित राय फाउंडेशन सांगते. शंकर दौऱ्यावर होते, त्यांनी चित्रपटाचा फक्त अर्धा भाग पाहिला, आणि सुमारे अकरा तासांच्या एकाच सत्रात संगीत ध्वनिमुद्रित केले. फाउंडेशन राय यांची माय इयर्स विथ अपू मधील नंतरची आठवण उद्धृत करते: “ते एक मॅरेथॉन सत्र होते, त्याने आम्ही थकलो पण आनंदी झालो, कारण बहुतेक संगीत अप्रतिम वाजले.” काही प्रसंग शंकर यांच्या संगीताविना गेले, आणि राय यांचे छायाचित्रकार सुब्रत मित्र यांनी मिठाईवाल्याच्या प्रसंगाचे संगीत स्वतः योजले. मॅगसेसे प्रतिष्ठान त्यांच्या चित्रपट कामात राय यांच्या अपू त्रयीचे संगीत नमूद करते. चित्रपटाची स्वतःची कथा आणि राय यांचे सन्मान सत्यजित राय, ऑस्कर आणि भारतरत्न या tuput च्या लेखात आहेत.

शंकर यांनी पुढे रिचर्ड अॅटनबरो यांच्या गांधी या महात्मा गांधींच्या जीवनावरील चित्रपटाला संगीत दिले. अकादमीच्या नोंदी ११ एप्रिल १९८३ रोजी झालेल्या ५५ व्या अकादमी पुरस्कारांत मूळ संगीतासाठीच्या नामांकितांमध्ये “गांधी” साठी रविशंकर आणि जॉर्ज फेंटन यांना यादीत ठेवतात. पुरस्कार जॉन विल्यम्स यांना ई.टी. द एक्स्ट्रा-टेरेस्ट्रियल साठी गेला.

१९५६ मधील पाश्चात्त्य पदार्पण आणि मेनुहिनसोबत ग्रॅमी

शंकर यांनी १९५६ मध्ये पाश्चात्त्य एकल पदार्पण केले आणि त्याच वर्षी थ्री रागाज ध्वनिमुद्रित केले, असे पोलर म्युझिक पुरस्कार नोंदवतो. राग म्हणजे हिंदुस्थानी संगीतकार ज्यात सुधारणा करतो ती स्वरचौकट. गेलची नोंद त्यांचे अमेरिकी पदार्पण १९५६ मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये ठेवते आणि म्हणते की त्याला समीक्षकांची प्रशंसा मिळाली. मॅगसेसे प्रतिष्ठान नमूद करते की आपल्या सुधारणांत ते रागाच्या पारंपरिक चौकटीत राहिले, आणि नंतर त्यांनी मेनुहिन आणि बासरीवादक जॉं-पियर रामपाल यांच्यासह पाश्चात्त्य संगीतकारांसोबत वादन केले.

Grammy.com नुसार मेनुहिनसोबतच्या त्यांच्या वेस्ट मीट्स ईस्ट अल्बमने १० व्या ग्रॅमी पुरस्कारांत सर्वोत्कृष्ट चेंबर संगीत सादरीकरण जिंकले. ब्लूमबर्गची श्रद्धांजली जोडते की त्यांनी १९६२ मध्ये मुंबईत किन्नर स्कूल ऑफ म्युझिक सुरू केली.

जॉर्ज हॅरिसन, मॉन्टेरे आणि वुडस्टॉक

जॉर्ज हॅरिसन यांनी बीटल्सच्या “नॉर्वेजियन वुड (दिस बर्ड हॅज फ्लोन)” मध्ये सतार वाजवली, ज्याने वाद्य रॉकमध्ये आणल्याचे ब्लूमबर्ग म्हणते, आणि मग शिक्षक म्हणून शंकर यांचा शोध घेतला. गेलची नोंद म्हणते की दोघे १९६६ मध्ये एका रात्रीच्या जेवणाच्या समारंभात भेटले. ब्लूमबर्ग वृत्त देते की हॅरिसन यांनी त्या वर्षी भारतात सहा आठवडे शंकर यांच्याकडे अभ्यास केला. असोसिएटेड प्रेस नमूद करते की हॅरिसन यांनी सार्जंट पेपर्स लोनली हार्ट्स क्लब बँडसाठी “विदिन यू विदाउट यू” ध्वनिमुद्रित केले, आणि त्यांनी शंकर यांना “जागतिक संगीताचे गॉडफादर” म्हटले.

शंकर यांनी १९६७ मध्ये मॉन्टेरे इंटरनॅशनल पॉप फेस्टिव्हलमध्ये वादन केले, जेथे मानधन मिळालेले ते एकमेव कलाकार होते असे ब्लूमबर्ग म्हणते, आणि १९६९ मध्ये वुडस्टॉकमध्ये, ज्या वर्षाची नोंद पोलर म्युझिक पुरस्कारही करतो.

१९७१ ची बांगलादेशासाठी मैफल

१९७१ मध्ये बंगाली कुटुंबातील शंकर पूर्व पाकिस्तानातून भारतातील छावण्यांत राहणाऱ्या निर्वासितांच्या बातम्यांनी हेलावले. ढाक्याचे द डेली स्टार वृत्त देते की त्यांनी आधी निर्वासित छावण्यांतील मुलांसाठी सुमारे २५,००० डॉलर उभे करण्याची आशा धरली होती, त्यांच्या जॉय बांग्ला अल्बमद्वारे आणि नंतरच्या धर्मादाय मैफलीद्वारे, आणि त्यांनी हॅरिसन यांची मदत मागितली. हॅरिसन म्हणाले, जसे बीटल्सचे अधिकृत संकेतस्थळ त्यांना उद्धृत करते, “खरे तर ती रविशंकर यांची कल्पना होती.” युद्धाबद्दल tuput च्या बांगलादेशाला जन्म देणारे १९७१ चे युद्ध या वृत्तांतात आहे.

मैफल १ ऑगस्ट १९७१ रोजी मॅडिसन स्क्वेअर गार्डनमध्ये झाली, पहिला खेळ चांगला विकला गेल्यानंतर दुसरा खेळ जोडण्यात आला. बीटल्सचे अधिकृत संकेतस्थळ कलाकारांमध्ये हॅरिसन, बॉब डिलन, शंकर, रिंगो स्टार, एरिक क्लॅप्टन, लिऑन रसेल, बिली प्रेस्टन आणि बॅडफिंगर बँड यांची यादी करते. असोसिएटेड प्रेसनुसार, सूर लावण्यालाच टाळ्या वाजवणाऱ्या प्रेक्षकांना शंकर म्हणाले की वादनाचा त्यांना आणखी जास्त आनंद मिळेल अशी त्यांना आशा आहे.

पैशांबद्दलचे वृत्तांत वेगळे आहेत. द डेली स्टार सुरुवातीची जमा सुमारे २,५०,००० डॉलर सांगतो, युनिसेफचे पान म्हणते की या प्रयत्नातून १० दशलक्ष डॉलर जमले, आणि गेलची नोंद म्हणते की थेट अल्बमने नंतर निर्वासितांसाठी सुमारे १५ दशलक्ष डॉलर मिळवून दिले. द कॉन्सर्ट फॉर बांगला देश या अल्बमने ३ मार्च १९७३ रोजी १५ व्या ग्रॅमी पुरस्कारांत अल्बम ऑफ द इयर जिंकला, आणि Grammy.com शंकर यांना त्याच्या श्रेय दिलेल्या विजेत्यांमध्ये यादीत ठेवते. Grammy.com चा पुनरावलोकन लेख त्याला पहिला मोठा मदत अल्बम म्हणतो.

देशात आणि परदेशात सन्मान

शंकर १९८६ ते १९९२ पर्यंत राज्यसभेत नामनिर्देशित सदस्य होते, राजीव गांधी यांनी नामनिर्देशित केल्यानंतर, असे पोलर म्युझिक पुरस्कार सांगतो. १९९२ मध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्रतिष्ठानने त्यांचा पत्रकारिता, साहित्य आणि सर्जनशील संवाद कला या वर्गात सन्मान केला, “सतारवरील आपल्या उदात्त प्रभुत्वाने भारताला आणि जगाला समृद्ध केल्याबद्दल” त्यांचा उल्लेख करून. १९९८ चा पोलर म्युझिक पुरस्कार एक कलाकार आणि आपल्या देशाच्या कलासंगीताचा शोध घेणारा म्हणून जवळपास सहा दशकांच्या कामाचा उल्लेख करतो. हॉलिवूड बाउलचे प्रोफाइल पद्मविभूषण आणि २००० मध्ये फ्रान्सचा कमांडर ऑफ द लीजन ऑफ ऑनर यांची नोंद करते.

गृह मंत्रालयाची भारतरत्न प्राप्तकर्त्यांची यादी पंडित रविशंकर (१९२० ते २०१२) यांना १९९९ खाली दाखवते, त्या वर्षीच्या चार जणांपैकी एक, जयप्रकाश नारायण, अमर्त्य सेन आणि गोपीनाथ बोरदोलोई यांच्यासोबत. त्याच यादीत गायिका लता मंगेशकर यांना २००१ मध्ये हा सन्मान मिळाल्याचे दिसते, ज्याची कथा tuput च्या लता मंगेशकर लेखात आहे.

Grammy.com चे कलाकार पान चार विजय नोंदवते: वेस्ट मीट्स ईस्ट साठी १० व्या ग्रॅमी पुरस्कारांत सर्वोत्कृष्ट चेंबर संगीत सादरीकरण, बांगलादेश अल्बमसाठी १५ व्या पुरस्कारांत अल्बम ऑफ द इयर, आणि फुल सर्कल: कार्नेगी हॉल २००० साठी ४४ व्या पुरस्कारांत आणि द लिव्हिंग रूम सेशन्स पार्ट १ साठी ५५ व्या पुरस्कारांत सर्वोत्कृष्ट वर्ल्ड म्युझिक अल्बम. ५५ वा समारंभ १० फेब्रुवारी २०१३ रोजी, त्यांच्या निधनानंतर दोन महिन्यांनी, झाला. अल्टिमेट क्लासिक रॉक वृत्त देते की रेकॉर्डिंग अकादमीने १२ डिसेंबर २०१२ रोजी त्यांच्यासाठी जीवनगौरव पुरस्काराची घोषणा केली, तो ९ फेब्रुवारी २०१३ रोजी प्रदान केला जाणार होता, आणि तिचे अध्यक्ष नील पोर्टनो यांनी आदल्या आठवड्यात शंकर यांना त्याबद्दल सांगितले होते. त्यांची कन्या अनुष्का शंकर त्याच वर्षी त्याच वर्ल्ड म्युझिक वर्गात ट्रॅव्हलर साठी नामांकित झाल्या होत्या. २०१३ चा निकाल लागण्यापूर्वी लिहिलेली असोसिएटेड प्रेसची श्रद्धांजली म्हणते की त्यांनी तीन ग्रॅमी पुरस्कार जिंकले होते; Grammy.com चे कलाकार पान, ज्यात मरणोत्तर विजय समाविष्ट आहे, एकूण चार विजय आणि दहा नामांकने देते.

असोसिएटेड प्रेसनुसार, आठवडाभर आधी हृदयाच्या झडपेच्या बदलाच्या शस्त्रक्रियेनंतर, पत्नी आणि एका कन्येच्या उपस्थितीत सॅन डिएगो परिसरातील आपल्या घराजवळ शंकर यांचे निधन झाले. पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांच्या अधिकृत ट्विटर खात्याने त्यांचे वर्णन राष्ट्रीय ठेवा आणि भारताच्या सांस्कृतिक वारशाचे जागतिक राजदूत असे केले, असे एनपीआरने ११ डिसेंबर २०१२ रोजी वृत्त दिले.