उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांनी शहनाई वाराणसीच्या मंदिराच्या अंगणातून एडिनबर्ग महोत्सव, १९४७ चे स्वातंत्र्य समारंभ आणि २००१ च्या भारतरत्नापर्यंत नेली

बिस्मिल्ला खान यांनी शहनाई, मंदिरे आणि लग्नांत शतकानुशतके वाजवले जाणारे दुहेरी पात्याचे सुषिर वाद्य, मैफलीच्या व्यासपीठावर आणले, आणि भारत सरकारने त्यांना २००१ मध्ये आपला सर्वोच्च नागरी सन्मान, भारतरत्न, दिला. २००६ मध्ये त्यांच्या निधनानंतर संगीत, नृत्य आणि नाटक यांची राष्ट्रीय अकादमी असलेल्या संगीत नाटक अकादमीने आपल्या शोकप्रस्तावात म्हटले की त्यांनी “शहनाईला हिंदुस्थानी संगीतातील तिच्या सध्याच्या स्थानापर्यंत उंचावले.”

२१ मार्च १९१६ रोजी जन्मलेले ते २१ ऑगस्ट २००६ रोजी वाराणसी येथे, लहानपणापासून राहिलेल्या शहरात, निवर्तले. काही तारखांबाबत स्रोत वेगळे आहेत, त्यात मुख्य म्हणजे ऑगस्ट १९४७ चे लाल किल्ल्यावरील वादन, आणि हा लेख कुठे ते सांगतो.

दरबारी संगीतकारांचे कुटुंब

संगीत मासिक श्रुती सांगते की त्यांचा जन्म बिहारमधील दुमरांव येथे झाला, पैगंबर खान आणि मिठ्ठन बीबी यांचे दुसरे पुत्र. त्यांचे आजोबा रसूल बक्श खान यांनी बाळाकडे पाहिले आणि “बिस्मिल्ला” म्हटले, आणि तेच त्यांचे नाव झाले; जन्मनाव कमरुद्दीन होते. त्यांचे पणजोबा आणि आजोबा भोजपूरच्या राजाच्या दरबारात शहनाई वाजवत, आणि त्यांचे वडीलही दरबारी संगीतकार होते. ढाक्याचा द डेली स्टार त्यांच्या वडिलांना दुमराव राजवाड्यात ठेवतो.

सहाव्या वर्षी त्यांना बनारस (वाराणसी) येथे त्यांच्या मामा, अली बक्श “विलायती”, यांच्याकडे नेले गेले, जे विश्वनाथ मंदिरात वाजवत आणि बालाजी मंदिरात रियाज करत. श्रुती सांगते की मुलाने स्वतःच्या दैनंदिन सरावासाठी, ज्याला रियाज म्हणतात, मंदिराचा परिसर निवडला, आणि मामा १९४० मध्ये वारेपर्यंत संगीत परिषदांत त्यांच्यासोबत जात राहिला. द डेली स्टार जोडतो की त्यानंतर खान एकल वादक झाले.

मंदिरातून मैफलीच्या रंगमंचावर

श्रुती त्यांची पहिली मैफल १९३० च्या अलाहाबाद संगीत परिषदेत, ते १४ वर्षांचे असताना, ठेवते. निर्णायक टप्पा १९३७ मधील अखिल भारतीय संगीत परिषदेच्या कलकत्ता अधिवेशनात आला, जेथे, श्रुती म्हणते, त्यांनी शहनाईला लोकवाद्य न राहता शास्त्रीय संगीताचे वाद्य म्हणून प्रस्थापित केले. लखनऊ येथील ऑल इंडिया रेडिओ केंद्र सुरू झाल्यावर त्यांचे वादन हजारो श्रोत्यांपर्यंत पोचले.

क्रॉस-फिंगरिंगने (बोटांच्या विशिष्ट जुळणीने) गमक, भारतीय संगीतातील सरकते अलंकार, तयार करणे हे श्रुतीने त्यांना दिलेल्या नवकल्पनांपैकी एक आहे, तसेच वाद्याची विस्तारलेली स्वरश्रेणी. द ट्रिब्यूनची २००६ ची श्रद्धांजली ती श्रेणी दीड सप्तकावरून दोनपर्यंत वाढली असे सांगते आणि म्हणते की त्यांचे मानधन रात्रभराच्या वादनासाठी सुमारे एक रुपयावरून प्रत्येक वादनासाठी ५ लाख रुपये (५,००,००० रुपये) झाले.

ऑगस्ट १९४७ आणि लाल किल्ला, आणि वृत्तांत का वेगळे आहेत

श्रुती सांगते की पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी त्यांना १५ ऑगस्ट १९४७ च्या पूर्वसंध्येला लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवर वादन करण्यास आमंत्रित केले, आणि त्यांनी २६ जानेवारी १९५० च्या पहिल्या प्रजासत्ताक दिन समारंभांची नांदी वाजवली. द प्रिंटचे प्रोफाइल १४ ऑगस्ट १९४७ देते आणि म्हणते की नेहरूंनी त्यांना स्वतः निवडले. बोल्डस्कायने पुनर्प्रकाशित केलेल्या संगीत नाटक अकादमीच्या शोकप्रस्तावात त्यांनी १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य साजरे करणाऱ्या समारंभांत, नेहरूंच्या भाषणापूर्वी, वादन केले, आणि पुन्हा १९९७ मध्ये स्वातंत्र्याच्या सुवर्णमहोत्सवासाठी.

इतर वृत्तांत इतर मांडणी देतात. द ट्रिब्यूनची श्रद्धांजली त्यांना १५ ऑगस्ट १९४७ रोजीच लाल किल्ल्यावर ठेवते. २०१६ चा द डेली स्टारचा लेख त्यांना त्या दिवशी अधिकृत समारंभासाठी आमंत्रित एकमेव संगीतकार म्हणतो. मेल अँड गार्डियनची २००६ ची श्रद्धांजली त्यांचे स्वातंत्र्य दिनाचे वादन १९४८ मध्ये ठेवते.

त्या दिवसाच्या नोंद असलेल्या घटना हा फरक समजण्यास मदत करतात. नेहरू स्मारक संग्रहालय आणि ग्रंथालयाचे गूगल आर्ट्स अँड कल्चरवरील प्रदर्शन नोंदवते की नेहरूंनी १४ ते १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेत “नियतीशी करार” हे भाषण दिले. तेथे त्यांचे ध्वजारोहण आणि लाल किल्ल्यावरील भाषण १६ ऑगस्ट रोजीचे आहे, आणि १५ ऑगस्ट रोजी ते इंडिया गेटवर मानवंदना स्वीकारतात. काँग्रेसच्या अभिलेख प्रसिद्धीबद्दल वृत्त देणारे नॅशनल हेराल्ड म्हणते की नेहरूंनी १५ ऑगस्ट रोजी ऑल इंडिया रेडिओवरून प्रसारण केले आणि १६ ऑगस्ट रोजी लाल किल्ल्यावरून आपले पहिले भाषण केले. दोन्ही स्रोतांपैकी कोणीही शहनाईचा उल्लेख करत नाही.

म्हणजे खान यांना नियतीशी कराराच्या भाषणाच्या अगदी आधी लाल किल्ल्यावर ठेवणारे वर्णन दोन ठिकाणे आणि दोन रात्री एकत्र जोडते. या लेखासाठी तपासलेल्या स्रोतांत त्यांच्या वादनाचे १९४७ चे कोणतेही वृत्तपत्र वृत्त किंवा छापील कार्यक्रमपत्रिका नाही. ते जे समर्थन करतात ते असे की नेहरूंच्या निमंत्रणावरून त्यांनी १९४७ च्या स्वातंत्र्य समारंभांत वादन केले; वेळ आणि ठिकाण निश्चित नाही.

वार्षिक प्रथा अधिक चांगल्या प्रकारे नोंदलेली आहे. द डेली स्टारची २००६ ची श्रद्धांजली म्हणते की भारताची राष्ट्रीय दूरचित्रवाणी प्रसारक दूरदर्शन दर १५ ऑगस्टला लाल किल्ल्यावरून पंतप्रधानांच्या भाषणानंतर त्यांचे थेट वादन प्रसारित करी.

१९६६ मधील एडिनबर्ग

खान यांना विमानप्रवासाची भीती होती, आणि त्यांची आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द उशिरा सुरू झाली. जी. एन. जोशी, एचएमव्ही स्टुडिओत त्यांच्यासोबत काम केलेले ध्वनिमुद्रण निर्माते, यांनी १९८४ च्या डाउन मेलडी लेन या पुस्तकात लिहिले की एडिनबर्ग महोत्सवाचे निमंत्रण भारत सरकारमार्फत आले, खान यांनी प्रथम ते संपवतील अशी आशा असलेल्या मागण्या केल्या, आणि शेवटी एक अट घातली: स्वतःसाठी आणि आपल्या चमूसाठी सरकारी खर्चाने मक्का आणि मदिना यात्रा. सरकारने मान्य केले, आणि ब्रिटनला विमानाने जाण्यापूर्वी त्यांनी हज पूर्ण केला. जोशी लिहितात की त्या वर्षी ते महोत्सवाचे प्रमुख आकर्षण होते आणि दुसऱ्या दिवशीच्या वृत्तपत्रांनी त्यांच्या वादनाची प्रशंसा केली. द डेली स्टारचा २०१६ चा लेख आणि फ्रंटलाइन दोन्ही १९६६ देतात.

श्रुती सांगते की त्यांचा पहिला परदेश प्रवास अफगाणिस्तानला झाला, जेथे राजा झहीर शाह यांनी त्यांना इराणी गालिचे दिले, तर फ्रंटलाइन एडिनबर्गला त्यांनी प्रथम आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वादन केलेले ठिकाण म्हणते; काबूलसाठी कोणीही वर्ष देत नाही. श्रुती जी देशांची यादी देते ती अमेरिका, कॅनडा, मध्य पूर्व, युरोप, सोव्हिएत संघ आणि जपान अशी आहे, मॉन्ट्रियलमधील जागतिक प्रदर्शन, कान कला महोत्सव आणि ओसाका व्यापार मेळा हे त्यांतील रंगमंच. श्रुती आणि सपन न्यूज लेख दोन्ही म्हणतात की न्यूयॉर्कमधील लिंकन सेंटरला आमंत्रित झालेले ते पहिले भारतीय होते. जिनिव्हातील भारत महोत्सवात व्हायोलिनवादक एल. सुब्रमण्यम यांच्यासोबतची १९८७ ची जुगलबंदी श्रुतीच्या वृत्तांतातही आहे, तसेच न्यूयॉर्कमधील वर्ल्ड म्युझिक इन्स्टिट्यूटने केलेला त्यांच्या ८० व्या वाढदिवसाचा सोहळाही. नोव्हेंबर १९९३ मध्ये लंडनच्या क्वीन एलिझाबेथ हॉलमध्ये, फ्रंटलाइन नोंदवते, त्यांनी प्रेक्षकांना म्हटले, “संगीतात सात सूर आहेत. जगात कोणीही मला आठवा सूर दाखवून द्यावा, हे माझे आव्हान आहे!”

वाराणसी न सोडणारा माणूस

काशी विश्वनाथ मंदिरात दररोज सकाळी वादन करणे हा, श्रुती लिहिते, खान यांना आपला सर्वात मोठा सन्मान वाटे, आणि त्यांनी अमेरिकेत स्थायिक होण्याचा प्रस्ताव नाकारला. द डेली स्टारचा २०१६ चा लेख म्हणतो की गंगा सोबत आणता आली नाही तर त्यांनी एका आघाडीच्या अमेरिकी विद्यापीठातील संगीतकार-निवासी पद नाकारले. फ्रंटलाइन त्या संवादाच्या दोन आवृत्त्या देते. त्यांचे नातू नासिर अब्बास म्हणतात की खान यांनी विचारले की मां गंगा अमेरिकेतूनही वाहते का. गौतम घोष दिग्दर्शित १९८९ च्या मीटिंग अ माइलस्टोन या माहितीपटात खान स्वतः म्हणतात की त्यांनी त्या माणसाला “आधी मला अमेरिकेत एक बनारस बनवून द्या” असे सांगितले.

त्याच चित्रपटात, फ्रंटलाइन वृत्त देते, ते आपल्या तारुण्याची आठवण सांगतात: “मी गंगेत स्नान करायचो आणि मग नमाज अदा करायला धावत जायचो.” श्रुतीनुसार ते श्रद्धावान शिया मुसलमान होते, दिवसातून पाच वेळा नमाज पढत आणि विद्या आणि कलांची देवी सरस्वतीचे भक्त होते, आणि द डेली स्टारची श्रद्धांजली त्यांचे वर्णन धार्मिक सलोख्याचे प्रतीक असे करते. दोन्हींनुसार त्यांच्याकडे कधी मोटार नव्हती आणि वाराणसीत ते सायकल रिक्षाने फिरत. ते ज्या शहरात राहिले त्याबद्दल tuput चे वाराणसीच्या घाटांचे मार्गदर्शन नदीकाठ आणि काशी विश्वनाथ धाम यांची मांडणी करते.

पडद्यावर आणि चित्रपटांत

श्रुतीची त्यांच्या पडद्यावरील कामाची यादी कन्नड चित्रपट सनादी अप्पन्ना मध्ये राजकुमार यांनी साकारलेल्या शीर्षक भूमिकेसाठी वाजवलेल्या शहनाईपासून सुरू होते. त्यांनी गूंज उठी शहनाई मध्ये राजेंद्र कुमार यांच्यासाठीही वादन केले आणि त्या चित्रपटासाठी गाणी रचली, आणि ते सत्यजित राय यांच्या जलसाघर (संगीत कक्ष) मध्ये दिसतात. सत्यजित राय यांचे tuput चे प्रोफाइल राय यांचे स्वतःचे सन्मान सांगते. दोन माहितीपटांचीही नावे आहेत: घोष यांचा ९० मिनिटांचा संगे मील से मुलाकात (मीटिंग अ माइलस्टोन) आणि नसरीन मुन्नी कबीर यांचा ५० मिनिटांचा बिस्मिल्ला ऑफ बनारस, जो त्यांनी २००२ मध्ये बीबीसीसाठी बनवला असे फ्रंटलाइन म्हणते.

सन्मान, नोंदीनुसार

पद्मश्री या शीर्षकाखाली २६ जानेवारी १९६१ चे भारताचे राजपत्र “श्री बिस्मिल्ला खान, संगीतकार, वाराणसी, उत्तर प्रदेश” यांची यादी देते. अकादमीचा शोकप्रस्ताव पद्मश्री १९६२ मध्ये दिल्याचे सांगतो; राजपत्र हा प्राथमिक अभिलेख आहे. त्याच शोकप्रस्तावात त्यांचा स्वतःचा संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार १९५६ चा आणि पद्मभूषण १९६८ चे आहे. २६ जानेवारी १९८० च्या राजपत्र अधिसूचनेत ते पद्मविभूषण पुरस्कारांमध्ये “प्रख्यात शास्त्रीय संगीतकार (हिंदुस्थानी), उत्तर प्रदेश” असे दिसतात. अकादमीने त्यांना १९९४ मध्ये फेलो (रत्न सदस्य) म्हणून निवडले. श्रुती १९९४ मधील राजीव गांधी राष्ट्रीय सद्भावना पुरस्कार आणि मध्य प्रदेश सरकारचा तानसेन पुरस्कार जोडते, आणि अकादमी बनारस हिंदू विद्यापीठाच्या मानद डॉक्टरेट आणि रवींद्रनाथ टागोर यांनी स्थापन केलेल्या विश्वभारती विद्यापीठाची देशिकोत्तम पदवी यांची यादी करते, ज्यांची स्वतःची कथा tuput च्या टागोर आणि नोबेल या लेखात आहे.

२६ जानेवारी २००१ ची राष्ट्रपतींची अधिसूचना भारतरत्न “उस्ताद बिस्मिल्ला खान” यांना प्रदान करते, आणि राजपत्रात ती ४ मे २००१ रोजी छापली गेली. द ट्रिब्यूनने २१ मार्च २००१ रोजी नवी दिल्लीहून वृत्त दिले की राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांनी त्या दिवशी त्यांना आणि लता मंगेशकर यांना तो प्रदान केला, हा समारंभ tuput च्या लता मंगेशकर लेखातही नोंदलेला आहे. श्रुती नमूद करते की एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांना १९९८ मध्ये आणि रविशंकर यांना १९९९ मध्ये भारतरत्न मिळाला होता.

ऑगस्ट २००६

खान यांचे निधन वाराणसीतील हेरिटेज रुग्णालयात २१ ऑगस्ट २००६ रोजी पहाटे २:२० वाजता झाले, असे मेल अँड गार्डियनने रुग्णालयाचे डॉ. पी. एस. आर. अय्यर यांचा हवाला देऊन वृत्त दिले. १९१६ च्या जन्मतारखेनुसार ते ९० वर्षांचे होते, असे द ट्रिब्यून आणि मेल अँड गार्डियन म्हणतात; द डेली स्टारने ९१ दिले. भारत सरकारने राष्ट्रीय शोक दिन जाहीर केला, आणि द ट्रिब्यून वृत्त देते की उत्तर प्रदेशने त्या दिवशी शाळा, महाविद्यालये आणि कार्यालये बंद ठेवली आणि वाराणसीच्या बाजारपेठा बंद राहिल्या.

त्याच संध्याकाळी त्यांना शासकीय सन्मानांसह फातमान दफनभूमीत एका कडुनिंबाच्या झाडाशेजारी दफन करण्यात आले, असे द ट्रिब्यून सांगते. श्रुती भारतीय लष्कराकडून २१ तोफांच्या सलामीचे आणि पत्नीच्या निधनानंतर त्यांनी “बेगम” म्हटलेली त्यांची शहनाई त्यांच्यासोबत दफन केली गेल्याचे वृत्त देते.

श्रुतीनुसार संगीत नाटक अकादमीने २००७ मध्ये तरुण कलाकारांसाठी उस्ताद बिस्मिल्ला खान युवा पुरस्कार सुरू केला. इंडिया पोस्टने २१ ऑगस्ट २००८ रोजी, त्यांच्या निधनाच्या दुसऱ्या स्मृतिदिनी, त्यांच्यावर पाच रुपयांचे स्मरणार्थ तिकीट काढले; इंडिया पोस्टच्या पुस्तिकेत छपाई ०.४ दशलक्ष दिली आहे.