भिकाजी कामा यांनी ऑगस्ट १९०७ मध्ये स्टुटगार्ट येथील आंतरराष्ट्रीय समाजवादी काँग्रेसपुढे भारतीय स्वातंत्र्याचा ध्वज फडकवला, १९४७ च्या चाळीस वर्षे आधी

ब्रिटानिका भिकाजी कामा यांना १९०७ मध्ये जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय समाजवादी काँग्रेसमध्ये भारतीय राष्ट्रध्वजाची पहिली आवृत्ती, एक तिरंगा, फडकवण्याचे श्रेय देते. त्या ४५ वर्षांच्या होत्या, मुंबईत जन्मलेल्या एक पारशी महिला, आणि स्वतंत्र भारताचा ध्वज स्वीकारला जाण्याच्या चाळीस वर्षे आधी त्यांनी हे केले. नेमका दिवस, ध्वज कसा दिसत होता आणि तो कोणी रेखाटला याबाबत स्रोत एकमेकांशी जुळत नाहीत, म्हणून हा लेख प्रत्येक वर्णन काय सांगते ते मांडतो.

मुंबईतील श्रीमंत कुटुंबापासून हाइड पार्कपर्यंत

ब्रिटानिका सांगते की त्यांचा जन्म २४ सप्टेंबर १८६१ रोजी एका श्रीमंत पारशी व्यापारी कुटुंबात झाला आणि १८८५ मध्ये त्यांनी वकील रुस्तमजी कामा यांच्याशी लग्न केले. वैवाहिक अडचणी आणि खराब प्रकृतीमुळे त्या लंडनला गेल्या. ब्रिटिश लायब्ररी आणि क्वीन मेरी युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन यांचा भागीदारीत समावेश असलेला साउथ एशियन ब्रिटन प्रकल्प सांगतो की १८९७ च्या मुंबईतील प्लेगच्या साथीत समाजसेविका म्हणून काम करताना आजारी पडल्यानंतर त्या १९०१ मध्ये ब्रिटनला गेल्या. एक टपाल-तिकीट सूची १९०२ देते.

लंडनमध्ये त्या दादाभाई नौरोजींना भेटल्या, आणि तोच प्रकल्प नोंदवतो की त्यांनी नौरोजींच्या लॅम्बेथ नॉर्थसाठीच्या १९०६ च्या अयशस्वी प्रचारात काम केले. ब्रिटानिका जोडते की त्या सावरकर, लाला हरदयाळ आणि श्यामजी कृष्णवर्मा यांना भेटल्या आणि हाइड पार्कमधील अनेक सभांत बोलल्या. प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोचा त्यांच्यावरील लेख सांगतो की १९०५ मध्ये लंडनमध्ये इंडियन होम रूल सोसायटी स्थापन करण्यास त्यांनी मदत केली. साउथ एशियन ब्रिटन त्यांच्या राजकारणाचे वर्णन नौरोजींच्या राजकारणापेक्षा त्या सोसायटीच्या जहालपणाच्या जवळचे असे करतो.

काँग्रेसमध्ये काय घडले

काँग्रेस १८ ते २४ ऑगस्ट १९०७ दरम्यान चालली, असे तिच्यासाठी छापलेल्या बर्लिनमधील पुस्तिकेच्या मुखपृष्ठावरून दिसते. आर. सी. मजुमदार, स्वातंत्र्य चळवळीच्या आपल्या इतिहासात, लिहितात की कामा आणि सरदारसिंह राणा “भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी निवडले गेले” आणि त्यांनी भारतातील ब्रिटिश राजवट देशाच्या हितांसाठी विनाशकारी असल्याचे म्हणणारा ठराव मांडला. सावरकरांचे चरित्रकार धनंजय कीर सांगतात की सावरकरांनी त्या दोघांना पाठवले होते. मला उघडता आलेल्या काँग्रेसच्या कागदपत्रांत दोघांपैकी कोणाचीही नोंद सापडली नाही, म्हणून तेथे त्यांचा दर्जा काय होता हा प्रश्न खुला आहे.

परिणामाबद्दल दोन्ही लेखक सहमत आहेत. ब्रिटिश प्रतिनिधींनी हरकत घेतली की ठराव आधी काँग्रेसच्या आंतरराष्ट्रीय ब्युरोकडे गेला नव्हता, आणि मजुमदार सांगतात की एच. एम. हिंडमन वगळता ब्रिटिश शिष्टमंडळाच्या प्रत्येक सदस्याने, रॅम्झी मॅकडोनाल्ड यांच्यासह, त्याला विरोध केला आणि ते खोली सोडून गेले. ठराव मतदानाला ठेवला गेला नाही. कामा यांना बोलण्याची आणि ध्वज फडकवण्याची परवानगी मिळाली, आणि काँग्रेसचे अध्यक्ष, ज्यांचे नाव कीर हेर सिंगर असे देतात, म्हणाले की ठरावाच्या भावनेला ब्युरोची मान्यता आहे.

प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरो भाषण २२ ऑगस्ट १९०७ चे असल्याचे सांगते. मुंबईचे नेहरू सेंटर त्याचा मजकूर १८ ऑगस्ट, काँग्रेस सुरू झाल्याच्या दिवसाच्या, तारखेखाली छापते. त्या मजकुरात त्या म्हणतात की त्या “हिंदुस्थानच्या मुक्या कोट्यवधींसाठी” बोलत आहेत, भारतातून इंग्लंडकडे दरवर्षी जाणाऱ्या पैशाचे वर्णन करतात आणि खटल्याशिवाय हद्दपार केलेल्या दोन माणसांची नावे घेतात, ज्यांना वृत्तपत्र लाला लजपत राय आणि अजित सिंग म्हणून ओळखते. त्या असे म्हणून समारोप करतात की “मी हा छोटा भारतीय राष्ट्रध्वज तुमच्यापुढे उलगडते”, आणि प्रतिनिधींना न्यायासाठी लढण्याचे आवाहन करतात. त्यांनी तेथे मांडलेला आर्थिक युक्तिवाद तोच आहे जो संपत्ती-निःसारणाचा लेख तपशीलवार अनुसरतो.

कीर वेगळी शब्दरचना छापतात आणि त्या परिच्छेदासाठी मजुमदार यांचा इतिहास आणि सावरकर-चरित्र नावाचे चरित्र उद्धृत करतात. त्यांच्या आवृत्तीत त्या ध्वजाला भारतीय स्वातंत्र्याचा म्हणतात, “पाहा, तो जन्मला आहे!” असे जोडतात आणि प्रतिनिधींना उभे राहून सलाम करण्यास सांगतात, जे त्यांनी केले, असे कीर सांगतात. दोन मजकूर जुळत नाहीत, आणि मूळ शब्दरचना कोठे नोंदली गेली हे दोन्हीपैकी कोणताही स्रोत सांगत नाही.

प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोचा २०२२ चा लेख जोडतो की सभागृहात ब्रिटिश ध्वज पाहून कामा यांनी तो काढून भारतीय ध्वज उंचावला. कीर किंवा मजुमदार दोघेही हे सांगत नाहीत.

ध्वज कसा दिसत होता

सर्वात नेमके वर्णन मजुमदार यांच्या सुधारित दुसऱ्या खंडातील एका तळटीपेतून येते. ते भारत सरकारच्या परराष्ट्र विभागाची १९११ ची एक गोपनीय नोंद (इंटरनल बी, कॉन्फिडेन्शियल, क्रमांक ६२) उद्धृत करतात. त्या नोंदीनुसार ध्वजाला तीन आडवे पट्टे होते. वरचा पट्टा हिरवा होता, ब्रिटिश भारतातील आठ प्रांतांसाठी आठ तारे असलेला. मधला पट्टा सोनेरी होता, ज्यावर देवनागरी लिपीत “वंदे मातरम” होते. खालचा पट्टा साधा लाल होता. मजुमदार जोडतात की कीर यांच्या पुस्तकातील एका छायाचित्रात सर्वात खालच्या पट्ट्यावर सूर्य आणि चंद्रकोर दिसते, आणि ते नोंदवतात की ध्वजाची वर्णने वेगवेगळी आहेत.

फ्लॅग्ज ऑफ द वर्ल्ड संकेतस्थळ रूपे गोळा करते. ते उद्धृत करत असलेला एक लेखक हिरव्या पट्ट्यावर आठ पांढरी कमळे मोजतो, दुसरा एक कमळ आणि सप्तर्षींसाठी, म्हणजे सात ऋषींसाठी, सात तारे. ते उद्धृत करते त्या अवर फ्लॅग नावाच्या पुस्तिकेत सूर्य फडक्याच्या टोकाला आणि चंद्रकोर दांड्याच्या टोकाला ठेवली आहे. संकेतस्थळ पट्ट्यांचा क्रम काही वर्णनांत हिरवा, केशरी, लाल आणि एकात लाल, केशरी, हिरवा असाही नोंदवते. ब्रिटानिका हिरवा, केशरी आणि लाल म्हणते. मजुमदार मधल्या पट्ट्याचे वर्णन सोनेरी असे करतात. काँग्रेस पक्षाची २०२२ ची आदरांजली ध्वजाला कलकत्त्याच्या ध्वजातील बदल म्हणते.

तो कलकत्त्याचा ध्वज ७ ऑगस्ट १९०६ रोजी पारशी बागान चौकात लॉर्ड कर्झन यांच्या बंगाल फाळणीनंतर झालेल्या स्वदेशी आणि बहिष्कार आंदोलनादरम्यान फडकवला गेला. संस्कृती मंत्रालयाचे २०२२ चे तथ्यपत्रक १९०७ च्या ध्वजाला त्याच्यासारखा, “थोड्या बदलांसह” असे म्हणते.

त्याचा रचनाकार कोण

मला सापडलेले सर्वात जुने रचनाकाराचे श्रेय कीर यांच्या १९५० च्या चरित्रात आहे, जे सांगते की ध्वज सावरकरांनी रचला. त्या परिच्छेदासाठी ते सावरकर-चरित्र आणि मजुमदार यांचा इतिहास उद्धृत करतात आणि रचनेच्या श्रेयासाठी वेगळा स्रोत देत नाहीत. मजुमदार रचनाकाराचे नाव घेत नाहीत.

प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोचा २०२२ चा लेख सांगतो की सध्याचा ध्वज कामा यांनी रचलेल्या ध्वजाच्या आधारावर बनला, आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना उद्धृत करतो की आजच्या तिरंग्याची प्रेरणा कामा आणि श्यामजी कृष्ण वर्मा यांसारख्या स्वातंत्र्यसैनिकांनी रचलेला ध्वज होती. काँग्रेस संदेशची आदरांजली आणि लाइव्ह हिस्टरी इंडिया हेही कामा यांना श्रेय देतात, पहिली सहरचनाकार म्हणून, दुसऱ्याचे नाव न घेता. मी उघडलेले कोणतेही समकालीन कागदपत्र तो कोणी रेखाटला ते सांगत नाही, आणि मला सापडलेला कोणताही स्रोत हा प्रश्न मिटवत नाही.

आधुनिक ध्वजाबद्दल, संस्कृती मंत्रालयाचे तथ्यपत्रक त्याचे मूळ पिंगली वेंकय्या यांनी १९२१ मध्ये काँग्रेसच्या बेझवाडा अधिवेशनात गांधींना सादर केलेल्या रचनेशी लावते, ज्यात तीन पट्टे आणि चरखा होता. रामचंद्र गुहा, २६ सप्टेंबर २००४ रोजी द हिंदूमध्ये लिहिताना, युक्तिवाद करतात की १९०७ चा ध्वज त्यापेक्षा खूपच वेगळा होता, त्याचे वर्णन हिरवा, केशरी आणि लाल असे चंद्रकोर आणि सूर्यासह करतात, आणि तिरंग्याच्या कल्पनेचे श्रेय पी. वेंकय्या यांना देतात, असे ते नाव लिहितात. त्यांचा त्यांच्या कृतीबद्दलचा निकाल असा आहे: “धाडसी असली तरी, मादाम कामा यांच्या कृतीचा स्वातंत्र्य चळवळीवर फारसा परिणाम झाला नाही.” मजुमदार त्यांचे वेगळे मूल्यमापन करतात आणि लिहितात की त्यांनी “भारतीय क्रांतीची माता म्हणून अमर कीर्ती मिळवली”.

ध्वज कोठे गेला

प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोचा लेख आणि गुहा दोघे सांगतात की मूळ ध्वज पुण्यातील मराठा आणि केसरी ग्रंथालयात ठेवला आहे. कीर सांगतात की तो गजाननराव केतकर यांच्या प्रयत्नांनी भारतात आणला गेला आणि सावरकरांनी तो ऑक्टोबर १९३७ च्या शेवटच्या आठवड्यात पुण्यात फडकवला. फ्लॅग्ज ऑफ द वर्ल्ड संकेतस्थळ, कामत यांच्या चरित्राचा हवाला देत, सांगते की तो इंदुलाल याज्ञिक यांनी चोरून आणला. वर्णने दोन वेगवेगळ्या व्यक्तींची नावे देतात आणि मी त्यांचा मेळ घालू शकलो नाही.

सरकारच्या स्वतःच्या साहित्यातच आणखी एक विसंगती आहे. संस्कृती मंत्रालयाचे जुलै २०२२ चे तथ्यपत्रक १९०७ चा ध्वज पॅरिसमध्ये ठेवते आणि सांगते की तो बर्लिनमधील एका समाजवादी परिषदेतही प्रदर्शित केला गेला, म्हणून तो बर्लिन कमिटी ध्वज म्हणून ओळखला जाऊ लागला. प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोचा ऑगस्ट २०२२ चा लेख स्टुटगार्ट सांगतो, तसेच ब्रिटानिका, मजुमदार आणि कीर सांगतात.

पॅरिस, एक वृत्तपत्र आणि एक सरकारी अहवाल

ब्रिटानिका आणि साउथ एशियन ब्रिटन सांगतात की इंग्लंडमधून हद्दपार होण्याच्या अफवांनंतर त्या १९०९ मध्ये पॅरिसमध्ये स्थायिक झाल्या. काँग्रेस संदेशची आदरांजली सांगते की त्या १९०५ मध्ये तेथे गेल्या आणि एस. आर. राणा आणि मंचेरशा बुर्जोरजी गोदरेज यांच्यासोबत पॅरिस इंडियन सोसायटी सह-स्थापन केली. १९१८ चा राजद्रोह समितीचा अहवाल राणा यांना “पॅरिसचे” म्हणतो आणि सांगतो की कृष्णवर्मा १९०७ मध्ये लंडन सोडल्यानंतर तेथे स्थायिक झाले, त्यामुळे सोसायटीची तारीख आणि त्यांच्या स्वतःच्या स्थलांतराची तारीख हे दोन वेगळे प्रश्न आहेत.

त्यांचे पॅरिसमधील घर निर्वासितांचे भेटीचे ठिकाण झाले. राजद्रोह समिती, एक ब्रिटिश भारतीय सरकारी संस्था, पॅरिसमध्ये प्रकाशित होणाऱ्या “मादाम कामा यांच्या वंदे मातरम नावाच्या वृत्तपत्राबद्दल” लिहिते. ती वृत्तपत्राच्या एप्रिल १९११ च्या अंकाला उद्धृत करते, ज्यात म्हटले आहे की “इंग्रजांना ठार मारले पाहिजे”, सांगते की तो उतारा या प्रकारच्या गुन्ह्याचा विचार सुरू असल्याचे सूचित करतो, आणि तो जून १९११ मधील तिनेवेल्लीचे जिल्हा दंडाधिकारी श्री. अॅश यांच्या गोळीबाराशी जोडते. ती त्यांच्या जुलै १९११ च्या लेखालाही उद्धृत करते, ज्यात अलीकडील हत्या भगवद्गीतेशी सुसंगत असल्याचे दाखवण्याचा प्रयत्न होता. अहवाल हा सरकारी दस्तावेज आहे, जो ज्या वृत्तपत्रावर बंदी घालावी असे लेखकांना वाटत होते त्याबद्दल लिहिलेला आहे, आणि मी मूळ अंक पाहिलेले नाहीत. त्यांच्यावरील प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोचा लेख त्याचा उल्लेख करत नाही.

मजुमदार लिहितात की फ्रेंच अधिकाऱ्यांनी त्यांचे वंदे मातरम जून १९१४ मध्ये बंद केले. युद्ध सुरू झाल्यानंतर, मजुमदार यांनी उद्धृत केलेल्या ब्रिटिश नोंदींनुसार, राणा आणि कामा यांनी फ्रान्समध्ये येणाऱ्या भारतीय सैनिकांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न केला, आणि फ्रेंच सरकारने दोघांना इंग्लंडला हद्दपार करण्याऐवजी फ्रेंच हद्दीतच स्थानबद्ध केले. ब्रिटानिका म्हणते की त्या तीन वर्षे स्थानबद्ध होत्या. लाइव्ह हिस्टरी इंडिया म्हणते की त्यांची सुटका नोव्हेंबर १९१७ मध्ये झाली. साउथ एशियन ब्रिटन म्हणते की त्या नोव्हेंबर १९३५ मध्ये मुंबईला परतल्या, आणि ब्रिटानिका त्यांचा मृत्यू १३ ऑगस्ट १९३६ रोजी झाल्याचे देते.

१९६२ चे तिकीट

भारताने २६ जानेवारी १९६२ रोजी, प्रजासत्ताक दिनी, त्यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त त्यांचे चित्र असलेले १५ नये पैशांचे तिकीट काढले. दोन टपाल-तिकीट सूची छपाई २.५ दशलक्ष असल्याचे सांगतात, आणि एक जोडते की इंडिया सिक्युरिटी प्रेसच्या एका कर्मचारी कलाकाराने ते रचले.