श्री अरविंद यांची ६ मे १९०९ रोजी अलीपूर बॉम्ब खटल्यात निर्दोष मुक्तता झाली, पुढची चार दशके ते पाँडिचेरीत राहिले जिथे त्यांनी द लाइफ डिव्हाइन लिहिले, आणि त्यांच्या शिकवणीवर १९६८ मध्ये ऑरोव्हिलची स्थापना झाली

श्री अरविंद यांना २ मे १९०८ रोजी पहाटे सुमारे ५ वाजता कलकत्त्यातील ४८ ग्रे स्ट्रीट येथे अटक झाली, आणि ६ मे १९०९ रोजी सत्र न्यायाधीशांनी त्यांना सम्राटाविरुद्ध युद्ध पुकारल्याच्या आरोपातून निर्दोष ठरवले. अकरा महिन्यांनी, ४ एप्रिल १९१० रोजी, ड्यूप्लेक्स या फ्रेंच जहाजाने त्यांना पाँडिचेरीत उतरवले, आणि तेथेच ५ डिसेंबर १९५० रोजी त्यांच्या निधनापर्यंत ते राहिले.

त्यांची आठवण एक राष्ट्रवादी संपादक म्हणून आणि तत्त्वज्ञ व योगाचे गुरू म्हणूनही केली जाते. हा लेख पहिल्या भागासाठी कागदपत्रांचा मागोवा घेतो, आणि दुसऱ्या भागाचे श्रेय श्री अरविंद आश्रम आणि ऑरोव्हिल यांना देतो, जे तो वारसा जपतात आणि शिकवतात. एखाद्या आकड्याबाबत स्रोत वेगळे सांगत असतील, तिथे लेख तसे सांगतो.

घोडेस्वारीची परीक्षा न देणारा शिष्यवृत्तीधारक

अरविंद घोष यांचा जन्म १५ ऑगस्ट १८७२ रोजी कलकत्ता येथे झाला. आश्रमाच्या आवृत्तीतील त्यांच्या ऑटोबायोग्राफिकल नोट्स मधील जीवनचित्राप्रमाणे, १८७९ मध्ये, वयाच्या सातव्या वर्षी, त्यांना दोन मोठ्या भावांसह इंग्लंडला नेण्यात आले आणि ते चौदा वर्षे तेथे राहिले, सुरुवातीला मँचेस्टरमधील एका इंग्रज कुटुंबासोबत. एका वरिष्ठ अभिजात भाषा शिष्यवृत्तीमुळे १८९० मध्ये ते केंब्रिजच्या किंग्ज कॉलेजात गेले. त्याच वर्षी त्यांनी राजच्या उच्चभ्रू प्रशासकीय सेवेची, म्हणजे इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसची, खुली स्पर्धा परीक्षाही उत्तीर्ण केली.

जीवनचित्र सांगते की दोन वर्षांच्या परिवीक्षेनंतर त्यांनी घोडेस्वारीची परीक्षा दिली नाही आणि त्यामुळे ते अपात्र ठरले. बडोदा या संस्थानाचे शासक गायकवाड यांच्यामार्फत त्यांना संस्थानात नोकरी मिळाली आणि १८९३ च्या सुरुवातीला ते इंग्लंड सोडून बडोद्याला गेले.

बडोद्यात तेरा वर्षे, मग कलकत्ता

१८९३ ते १९०६ पर्यंत त्यांनी बडोदा संस्थानाची सेवा केली, आधी महसूल आणि सचिवालयाच्या कामात, आणि मग बडोदा कॉलेजात इंग्रजीचे प्राध्यापक आणि उपप्राचार्य म्हणून. जीवनचित्राच्या कालगणनेनुसार राजकीय कार्य १९०२ पासून १९१० पर्यंत चालते, आणि त्यांनी १९०५ मध्ये योगसाधना सुरू केली.

त्यांचे धाकटे बंधू बरींद्र कुमार घोष १९०२ च्या अखेरीस बडोद्यात त्यांच्याजवळ राहिले, आणि अरविंद यांनी त्यांना क्रांतिकारी शपथ दिली. हा तपशील आश्रमाच्या स्वतःच्या बरींद्र यांच्यावरील चरित्रपानातून येतो, आणि त्यानंतर झालेल्या खटल्याच्या पार्श्वभूमीचा तो भाग आहे.

१९०५ मध्ये लॉर्ड कर्झन यांनी केलेल्या बंगालच्या फाळणीमुळे स्वदेशी बहिष्काराची ठिणगी पडली. अरविंद १९०६ मध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या बंगाल नॅशनल कॉलेजचे प्राचार्य म्हणून बडोदा सोडून कलकत्त्याला आले.

संपूर्ण स्वातंत्र्य मागणारे दैनिक

वंदे मातरम् हे इंग्रजी दैनिक १९०६ मध्ये बिपिनचंद्र पाल यांनी सुरू केले. त्यांनी ५०० रुपयांनी सुरुवात केली आणि अरविंद यांना सामील होण्यास सांगितले. आश्रमाच्या या वृत्तपत्राविषयीच्या पानानुसार, त्याला पैसे पुरवण्यासाठी त्याच वर्षी ५०,००० रुपये भांडवलाची कंपनी स्थापन झाली, आणि अरविंद त्याचे प्रमुख प्रेरक बनले आणि त्यांनी त्याचे धोरण ठरवले. त्याच्या स्तंभांत निष्क्रिय प्रतिकार, स्वदेशी (भारतात बनलेल्या वस्तूंचा वापर), ब्रिटिश मालावर बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षण यांचा पुरस्कार केला जाई.

आश्रम असेही म्हणतो की राजकीय कृतीचे उद्दिष्ट म्हणून संपूर्ण स्वातंत्र्य उघडपणे जाहीर करणारे ते पहिले भारतीय राजकारणी होते. हा आश्रमाचा अग्रक्रमाचा दावा आहे, आणि त्याच्या पानावर त्यासाठी दुसरा कोणताही स्रोत दिलेला नाही.

सरकारने त्यांच्यावर वृत्तपत्राचे संपादक म्हणून खटला भरला. १६ ऑगस्ट १९०७ रोजी भारतीय दंड संहितेच्या कलम १२४अ अन्वये, म्हणजे राजद्रोहाच्या कलमाखाली, पोलिसांनी त्यांना अटक केली, ते त्या रात्री गुप्तहेर पोलीस कार्यालयात स्वतः हजर झाल्यानंतर, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्यांची जामिनावर सुटका झाली. मुख्य प्रेसिडेन्सी दंडाधिकारी डग्लस किंग्जफर्ड यांनी २३ सप्टेंबर १९०७ रोजी त्यांना निर्दोष ठरवले. छापखानदार अपूर्व कृष्ण बसू यांना तीन महिने सश्रम कारावास मिळाला.

त्या डिसेंबरमध्ये सुरतच्या काँग्रेस अधिवेशनात पक्षात फूट पडली, एका बाजूला मवाळ आणि दुसऱ्या बाजूला बाळ गंगाधर टिळक यांच्याभोवतीचे जहाल राष्ट्रवादी. आश्रमाच्या कथनानुसार, जहालांनी २४ डिसेंबर १९०७ रोजी स्वतःची परिषद घेतली, ज्याचे अध्यक्षपद अरविंद घोष यांनी भूषवले असे एका पोलीस अहवालात नोंदलेले आहे.

पहाटे पाच वाजता अटक

३० एप्रिल १९०८ रोजी बिहारमधील मुझफ्फरपूर येथे फेकलेल्या बॉम्बने दोन युरोपीय महिलांचा बळी घेतला. २ मे रोजी पहाटे सुमारे ५ वाजता क्रेगन नावाचे एक पोलीस अधीक्षक ४८ ग्रे स्ट्रीट येथे आले आणि त्यांनी विचारले की ते अरविंद घोष आहेत का. “होय. मी अरविंद घोष आहे,” असे त्यांनी उत्तर दिले, श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशनच्या म्हणण्यानुसार. हातकड्या चढल्या, आणि कमरेला दोर बांधला गेला.

त्याच सकाळी पोलिसांनी कलकत्त्याच्या माणिकतला भागातील ३२ मुरारीपुकुर रोड येथील बागेतल्या घरावर धाड टाकली. तेथे त्यांना बॉम्बचा कारखाना, शस्त्रे, दारूगोळा आणि क्रांतिकारी साहित्य सापडले, आणि चौदा रहिवाशांना त्यांनी ताब्यात घेतले, ज्यांत बरींद्र कुमार घोष आणि स्फोटके बनवायला शिकलेले उल्लासकर दत्त होते. मे महिन्यातील धाडींनी अटक झालेल्यांची एकूण संख्या सुमारे चाळीसवर नेली.

आरोप भारतीय दंड संहितेच्या कलम १२१ अन्वये सम्राटाविरुद्ध युद्ध पुकारण्याच्या कटाचा होता, हा असा गुन्हा ज्यात फाशीची शिक्षा होऊ शकत होती.

अलीपूर तुरुंगातले वर्ष आणि ६ मे १९०९ चा निकाल

अरविंद यांना अलीपूर येथील प्रेसिडेन्सी तुरुंगात खटल्याधीन कैदी म्हणून एकांतवासात ठेवण्यात आले. पिंजऱ्यातील प्राण्यासारखी वागणूक मिळाल्याचे त्यांनी वर्णन केले, असे आश्रमाचे पान सांगते. बर्ली नावाच्या दंडाधिकाऱ्यांसमोरच्या प्राथमिक सुनावण्यांत २२२ साक्षीदार तपासले गेले. चार्ल्स पोर्टन बीचक्रॉफ्ट यांच्यासमोर सत्र खटला ऑक्टोबर १९०८ मध्ये सुरू झाला आणि त्यात २०६ साक्षीदार तपासले गेले. अर्डली नॉर्टन यांनी सरकारी पक्षाचे नेतृत्व केले, आणि चित्तरंजन दास यांनी बचावाची सूत्रे हाती घेतली आणि आठ दिवस युक्तिवाद केला.

माफीचा साक्षीदार नरेन गोस्वामी याने साक्ष दिली होती की अरविंद हे गुप्त संघटनेचे प्रमुख नेते होते. त्यानंतर सहआरोपी कन्हाईलाल दत्त आणि सत्येंद्रनाथ बसू यांनी तुरुंगाच्या रुग्णालयातच त्याला गोळ्या घालून ठार केले. त्यामुळे त्याची साक्ष सत्र न्यायालयात अग्राह्य ठरली, असे आश्रमाचे पान सांगते.

बीचक्रॉफ्ट यांनी ६ मे १९०९ रोजी निकाल दिला. अरविंद यांच्याबद्दल, आश्रमाचे पान बीचक्रॉफ्ट यांचे म्हणणे उद्धृत करते की इतक्या गंभीर आरोपावर दोषसिद्धी देणे समर्थनीय ठरेल अशा “सिद्धतेपेक्षा पुरावा कमी पडतो”. लॅरी सायडलिट्झ, निकालाचे परीक्षण करताना, लिहितात की न्यायाधीशांनी हेही नोंदवले की अरविंद यांचे लेखन हिंसेचा पुरस्कार करत नव्हते. बरींद्र कुमार घोष आणि उल्लासकर दत्त यांना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली, आणि अपिलावर त्या शिक्षा जन्मठेपेच्या काळ्या पाण्याच्या शिक्षेत बदलल्या गेल्या, असे आश्रम सांगतो.

खटल्यात ३६ किंवा ३७ जण होते असे स्रोत मोजतात, आणि ते कमी शिक्षा वेगवेगळ्या प्रकारे सांगतात, म्हणून हा लेख दोषसिद्ध झालेल्यांची कोणतीही बेरीज देत नाही. कायदेशीरदृष्ट्या निर्दोष मुक्ततेने प्रश्न मिटवला. १९०२ ची शपथ आणि निर्दोष मुक्तता, दोन्ही आश्रमाच्या स्वतःच्या पानांत आहेत.

३० मे १९०९ रोजी बंगालमधील उत्तरपाडा येथे त्यांनी तुरुंगातील आपल्या महिन्यांचे वर्णन करणारे भाषण दिले. आवारात फिरत असताना, ते म्हणाले, त्यांना वाटले की “मी आता उंच भिंतींनी बंदिस्त राहिलो नव्हतो.” वासुदेव, कृष्णाचे एक नाव, त्यांच्या कथनानुसार त्यांना कोठडीबाहेरच्या झाडात, गजांत आणि कैद्यांमध्ये दिसले. ते भाषण म्हणजे त्यांनी जे अनुभवले त्याचे त्यांचे स्वतःचे कथन आहे.

चंदननगर, मग पाँडिचेरीला जाणारे फ्रेंच जहाज

सुटकेनंतर त्यांनी कर्मयोगिन् हे इंग्रजी साप्ताहिक सुरू केले, आणि धर्म हे त्याचे बंगाली भगिनी वृत्तपत्र. फेब्रुवारी १९१० मध्ये, ४ श्यामपुकुर लेन येथील कर्मयोगिन् कार्यालयात, त्यांना कळले की पोलीस दुसऱ्या दिवशी जागेची झडती घेऊन त्यांना अटक करण्याच्या तयारीत आहेत. “चंदननगरला जा,” असा आतला आवाज त्यांना म्हणाला, असे आश्रमाचे पान सांगते, आणि ते लगेच निघाले. ते प्रस्थानाची तारीख १५, १६, १७ किंवा १८ फेब्रुवारी १९१० अशी देते, जी वृत्तपत्रीय वृत्तांतांवरून काढलेला निष्कर्ष आहे, निश्चित झालेली तारीख नाही.

चंदननगर हा फ्रेंच प्रदेश होता. तेथे मोतीलाल रॉय यांच्या यजमानपदाखाली सुमारे सहा आठवडे लपून गेले आणि, आश्रमाच्या कथनानुसार, त्यांना दुसरी आंतरिक आज्ञा मिळाली: “पाँडिचेरीला जा.” ड्यूप्लेक्स १ एप्रिल १९१० रोजी कलकत्त्याहून निघाले आणि ४ एप्रिल रोजी पाँडिचेरीला पोहोचले.

चाळीसहून अधिक वर्षे, एक मासिक आणि एक दीर्घ ग्रंथ

तात्त्विक मासिक आर्य त्यांनी १९१४ मध्ये प्रकाशित करायला सुरुवात केली, आणि ते १९२१ पर्यंत चालले. द लाइफ डिव्हाइन ऑगस्ट १९१४ ते जानेवारी १९१९ पर्यंत त्यात क्रमशः प्रकाशित झाले. १९३९ आणि १९४० मध्ये त्याची सुधारित आवृत्ती आली, आणि पहिला खंड नोव्हेंबर १९३९ मध्ये आणि दुसरा जुलै १९४० मध्ये पुस्तक रूपाने बाहेर आला.

आश्रम त्याचे वर्णन त्यांचा तत्त्वज्ञान आणि अध्यात्मशास्त्रावरील प्रमुख ग्रंथ असे करतो. त्याच्या सारांशानुसार, हा ग्रंथ एक आध्यात्मिक उत्क्रांती मांडतो, जिचा शेवट माणसांचे मानसिक अवस्थेतून अतिमानस अवस्थेत रूपांतर होण्यात आणि पृथ्वीवरील दिव्य जीवनात होतो. हे आश्रमाने केलेले त्यांच्या शिकवणीचे वर्णन आहे. त्याचे संकेतस्थळ त्यांची इतर पुस्तके सांगते, त्यांत द सिंथेसिस ऑफ योगा, द सीक्रेट ऑफ द वेद, द ह्यूमन सायकल, सावित्री हे महाकाव्य आणि त्यांचे गीतेवरील निबंध आहेत. ऑरोव्हिलचे संकेतस्थळ म्हणते की इंटिग्रल योग त्यांनी आणि श्रीमाता यांनी मिळून विकसित केला. त्या मिर्रा अल्फासा, त्यांच्या आध्यात्मिक सहकारी होत्या.

आश्रमाची “स्थापना झाली किंवा तो स्वतःच स्थापन झाला” असे आश्रम १९२६ बद्दल म्हणतो, ज्या वर्षी त्यांनी बाह्य कामाची जबाबदारी श्रीमाता यांच्याकडे दिली जेणेकरून त्यांना एकाग्रतेत माघार घेता यावी. आश्रम ही श्रीमाता यांची निर्मिती आहे आणि त्यांच्याशिवाय तो अस्तित्वात आला नसता, असे त्यांनी लिहिले.

१४ ऑगस्ट १९४७ रोजी ऑल इंडिया रेडिओने स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येसाठी त्यांनी लिहिलेला संदेश प्रसारित केला. त्यात पाच स्वप्ने मांडली होती: मुक्त आणि एकसंध भारत, आशियाचे पुनरुत्थान, जगाचे एकत्रीकरण, भारताची इतरांना आध्यात्मिक देणगी, आणि मानवी उत्क्रांतीतील उच्च चेतनेकडे जाणारे पाऊल. स्वातंत्र्यदिन, १५ ऑगस्ट, हा त्यांचाही वाढदिवस होता. ओपन मासिक त्यांनी या योगायोगाला “दिव्य शक्तीची मान्यता आणि मुद्रा” म्हटल्याचे उद्धृत करते.

५ डिसेंबर १९५० रोजी पहाटे १:२६ वाजता त्यांचे निधन झाले. त्यांचा देह ९ डिसेंबर रोजी आश्रमाच्या अंगणात एका सर्व्हिस ट्रीखाली दफन करण्यात आला, असे आश्रमाचे कथन सांगते.

ऑरोव्हिल, उद्घाटन २८ फेब्रुवारी १९६८

१७ मार्च २०२५ रोजी द ऑरोव्हिल फाउंडेशन विरुद्ध नताशा स्टोरी मधील सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल नोंदवतो की श्रीमाता यांनी १९६५ मध्ये ऑरोव्हिलची कल्पना मानवी ऐक्यासाठीचे आंतरराष्ट्रीय शहर म्हणून केली आणि २८ फेब्रुवारी १९६८ रोजी त्याचे उद्घाटन झाले. ऑरोव्हिलचे स्वतःचे पान म्हणते की सुमारे ५,००० लोक उपस्थित होते, त्यांत १२४ राष्ट्रांचे प्रतिनिधी होते. ऑरोव्हिल श्रीमाता यांना आपली संस्थापक म्हणून नाव देते, आणि त्याचे संकेतस्थळ सांगते की श्री अरविंद यांच्या दृष्टीला रूप देण्याचे काम त्यांच्याकडे सोपवले गेले होते.

श्रीमाता यांनी ऑरोव्हिलला चार मुद्द्यांची सनद दिली. तिचा पहिला मुद्दा, आश्रमाच्या पानाने मांडल्याप्रमाणे, असा की ऑरोव्हिल कोणा एका व्यक्तीचे नसून संपूर्ण मानवतेचे आहे.

युनेस्को नोंदीत दोनदा येते. ऑरोव्हिल सांगते की युनेस्कोने १९६६ मध्ये एकमताने ठराव संमत करून त्याला मानवतेच्या भविष्यासाठी महत्त्वाचा प्रकल्प म्हणून मान्यता दिली. १९८८ च्या ऑरोव्हिल फाउंडेशन कायद्यातील उद्दिष्टे व कारणांचे निवेदन म्हणते की युनेस्कोच्या चार सर्वसाधारण परिषदांमध्ये भारत सरकारने ठराव पुरस्कृत केले. त्याची प्रस्तावना सांगते की ठरावांनी नोंदवले की “ऑरोव्हिल प्रकल्प आंतरराष्ट्रीय समजूत आणि शांततेच्या संवर्धनाला हातभार लावत आहे.” ठरावांची संख्या आणि वर्षे ऑरोव्हिलच्या कागदपत्रांत वेगवेगळी आहेत, म्हणून हा लेख फक्त कायद्यातील चार हा आकडा देतो.

१९७३ मध्ये श्रीमाता यांच्या निधनानंतर, कायद्याचे निवेदन सांगते, व्यवस्थापनातील अडचणींमुळे केंद्र सरकारने ऑरोव्हिल (आणीबाणी तरतुदी) कायदा, १९८० अन्वये ऑरोव्हिल तात्पुरते ताब्यात घेतले. संसदेने २९ सप्टेंबर १९८८ रोजी ऑरोव्हिल फाउंडेशन कायदा संमत केला, ज्याने त्याचे उपक्रम एका वैधानिक फाउंडेशनकडे सोपवले. ऑरोव्हिलचे संकेतस्थळ नियोजित लोकसंख्या ५०,००० आणि सध्याची ३,३०० सांगते, ६० राष्ट्रीयतांमधून.

सर्वोच्च न्यायालयाच्या २०२५ च्या निकालाने ठरवले की फाउंडेशनचे गव्हर्निंग बोर्ड ऑरोव्हिल टाउन डेव्हलपमेंट कौन्सिलची पुनर्रचना करू शकते, आणि रहिवासी सभेची कायद्याच्या कलम १९ अन्वये सल्लागार भूमिका आहे.

एक चरित्र, जप्तीचा आदेश आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे खंडपीठ

पीटर हीज यांनी द लाइव्ह्ज ऑफ श्री अरविंद कोलंबिया युनिव्हर्सिटी प्रेसकडून २००८ मध्ये प्रकाशित केले. त्यांचे संकेतस्थळ इतिहासकार रामचंद्र गुहा आणि अभ्यासक प्रताप भानू मेहता यांनी त्याची केलेली प्रशंसा उद्धृत करते. लीगली इंडिया वृत्त देते की ओडिशा सरकारने फौजदारी प्रक्रिया संहितेच्या कलम ९५ अन्वये हे पुस्तक जप्त करण्याचा आदेश दिला, ते भारतीय दंड संहितेच्या कलम २९५अ अन्वये शिक्षापात्र असलेली रचना मानून, जे धार्मिक श्रद्धांचा जाणूनबुजून अपमान करण्याशी संबंधित आहे.

जानेवारी २०१६ मध्ये न्यायमूर्ती मदन बी. लोकूर आणि एस. ए. बोबडे यांच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाने पुस्तकावरील सौम्य प्रतिक्रियेबद्दल आश्रमाच्या विश्वस्तांना हटवण्यास नकार दिला. लीगली इंडिया वृत्त देते की न्यायालयाने पुस्तकावर बंदी घालावी की नाही हे ठरवले नाही, आणि जप्तीच्या आदेशाची वैधता तेव्हा ओरिसा उच्च न्यायालयासमोर होती.