जमशेदजी टाटा १९०४ मध्ये निवर्तले, भारताचा पोलाद कारखाना, विज्ञान संस्था आणि जलविद्युत योजना आखून, आणि तिन्ही १९१५ पर्यंत चालू झाल्या

जमशेदजी नसरवानजी टाटा यांचे १९ मे १९०४ रोजी जर्मनीतील नौहाईम येथे वयाच्या ६५ व्या वर्षी निधन झाले. अकरा वर्षांच्या आत त्यांनी आपली शेवटची वर्षे ज्यांच्या तयारीत घालवली ते तीन प्रकल्प सेवेत आले होते. बंगळुरूतील भारतीय विज्ञान संस्था १९११ मध्ये २४ विद्यार्थ्यांसह सुरू झाली. साकची येथील टाटा पोलाद कारखान्याने १६ फेब्रुवारी १९१२ रोजी पहिला पोलाद पिंड रोल केला. मुंबईच्या गव्हर्नरने ११ फेब्रुवारी १९१५ रोजी शहराच्या गिरण्यांसाठी पश्चिम घाटातील जलविद्युत सुरू केली.

इतर दोन गोष्टी त्यांनी स्वतः पूर्ण केल्या: नागपूरमधील एम्प्रेस मिल्स (१ जानेवारी १८७७ रोजी सुरू) आणि मुंबईतील ताजमहाल हॉटेल (१६ डिसेंबर १९०३ रोजी सुरू). एफ. आर. हॅरिस यांचे १९२५ चे त्यांच्या जीवनाचे चरित्र त्यांची पत्रे उद्धृत करते, आणि तारखा टाटा अभिलेखागार, भारतीय विज्ञान संस्था आणि कंपन्या जपून ठेवतात. त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र दोराबजी यांनी पोलाद आणि वीज कंपन्या पुढे नेल्या, आणि संस्थेलाही म्हैसूर आणि भारत सरकारकडून जमीन आणि पैसा लागला. कुटुंबाच्या व्यवसायाचा नंतरचा एक अध्याय, १९३२ मध्ये पहिल्यांदा उडालेली विमानसेवा, जे. आर. डी. टाटा आणि पहिली भारतीय विमानसेवा या लेखात सांगितला आहे.

नागपूरची कापड गिरणी, जी १८८१ पर्यंत १६ टक्के देऊ लागली

१८६८ मध्ये, वयाच्या २९ व्या वर्षी, टाटांनी एका व्यापारी कंपनीने आणि २१,००० रुपयांनी सुरुवात केली. मुंबईच्या चिंचपोकळी येथील एक अयशस्वी तेल गिरणी १८६९ मध्ये त्यांची झाली; तिचे त्यांनी अलेक्झांड्रा कापड गिरणीत रूपांतर केले आणि दोन वर्षांनी नफ्यात विकली, असे टाटा समूहाची कंपनीबद्दलची स्वतःची कथा आणि हॅरिस सांगतात.

त्यांची पुढची गिरणी ५०० मैल आत गेली. मुंबईच्या गिरणी मालकांनी या कल्पनेला हसून उडवले, असे हॅरिस लिहितात. नागपूर चार कारणांनी जिंकले: जिल्ह्यात कापूस पिकत होता, ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे तिथे संपत होती, कोळसा वरोरा खाणींतून येत होता आणि जमीन स्वस्त होती. १८७४ मध्ये प्रवर्तित सेंट्रल इंडिया स्पिनिंग, वीव्हिंग अँड मॅन्युफॅक्चरिंग कंपनीकडे प्रत्येकी ५०० रुपयांच्या ३,००० समभागांत १५ लाख रुपये होते. ती १ जानेवारी १८७७ रोजी सुरू झाली, ज्या दिवशी राणी व्हिक्टोरियाला भारताची सम्राज्ञी घोषित करण्यात आले, आणि तिने एम्प्रेस मिल्स हे नाव घेतले. तिची सुरुवात १५,५५२ थ्रॉस्टल तकळ्या, १४,४०० म्यूल तकळ्या आणि ४५० मागांनी झाली.

हॅरिस एक महागडी सुरुवातीची चूक नोंदवतात: टाटांनी स्वस्त इंग्रजी यंत्रसामग्री घेतली, सूत खराब निघाले आणि समभाग दर्शनी मूल्याच्या निम्म्यावर आले. १८७८ मध्ये नव्याने सज्ज केल्यानंतर कंपनीने १८८१ मध्ये १६ टक्के लाभांश दिला. १८८३ पासून नागपूरमध्ये दोन रिंग-स्पिनिंग यंत्रे दीर्घ चाचणीतून गेली, तेव्हा हॅरिस म्हणतात की लँकेशायरमध्ये यंत्र अजून अप्रमाणित होते, आणि गिरण्यांचे उत्पादन जवळजवळ दुप्पट झाले. पहिल्या अठरा वार्षिक अहवालांत कंपनीचा सरासरी नफा २० टक्क्यांच्या जवळ होता.

हॅरिस यांच्या वृत्तांतात भविष्य निर्वाह योजना आणि निवृत्तिवेतन निधी जोडले आहेत, त्यांच्या मते कोणत्याही भारतीय गिरणीतील पहिल्या प्रकारचे, आणि भारतातील पहिली योग्य वायुविजन आणि हवा दमट करणारी उपकरणे. शिकाऊ पद्धतीमुळे तरुण कामगार कंपनीत वर चढू शकत असे.

ताज, १६ डिसेंबर १९०३ रोजी सुरू

बॉम्बे पोर्ट ट्रस्टकडून अपोलो बंदर येथील सुमारे १०,००० चौरस यार्ड भराव घातलेल्या जमिनीचा ९९ वर्षांचा भाडेपट्टा टाटांना जागा देऊन गेला, आणि हॉटेलचा पाया १८९८ मध्ये घातला गेला. २५ लाख रुपयांचे संपूर्ण भागभांडवल त्यांनी स्वतः घेतले, असे हॅरिस म्हणतात. १९०२ मध्ये लंडन, डसेलडॉर्फ, बर्लिन आणि पॅरिस येथून उपकरणे आली, त्यात विद्युत दिवे, उद्वाहक आणि इंजिने होती.

टाटा समूहाच्या वारसा पानांनुसार हॉटेल १६ डिसेंबर १९०३ रोजी सुरू झाले आणि विद्युतीकरण झालेली मुंबईतील पहिली इमारत होती. हॅरिस यांच्या सांगण्यात ते सुमारे वीस पाहुण्यांसह सुरू झाले, आणि टाटा सेंट्रल अभिलेखागारानुसार १७. हॅरिस खर्च जवळजवळ ३,००,००० पौंड देतात, आणि समूहाचा वृत्तकक्ष ३,००,००० पौंडांहून अधिक सांगतो. टाटांचे सहायक ए. जे. बिलिमोरिया यांच्या टिपणांनुसार, जी हॅरिस यांनी वापरली, टाटांना अद्ययावत हॉटेल “शहराच्या प्रगतीसाठीच्या आवश्यक अटींपैकी एक” वाटत होते.

एक संशोधन विद्यापीठ, १८९८ मध्ये वचन दिलेले

भारतीय विज्ञान संस्थेचा स्वतःचा इतिहास कल्पनेची तारीख १८८९ देतो, जेव्हा टाटांनी मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड रे यांचे मुंबई विद्यापीठाच्या दीक्षांत समारंभात भाषण ऐकले. सप्टेंबर १८९३ पर्यंत, जेव्हा ते जपानहून उत्तर अमेरिकेला जाणाऱ्या बोटीवर स्वामी विवेकानंदांना भेटले (ज्या प्रवासाने स्वामींना शिकागो येथे नेले), कल्पना चार वर्षांची झाली होती. स्वामींना लिहिलेले त्यांचे २३ नोव्हेंबर १८९८ चे पत्र, मुंबईतील एस्प्लनेड हाऊस येथून, तिची आठवण करून देते: “तुम्हाला मी जपानहून शिकागोपर्यंतच्या तुमच्या प्रवासातील सहप्रवासी म्हणून आठवत असेन अशी माझी खात्री आहे.” त्यांनी सुचवले की विवेकानंदांनी संशोधन संस्थेसाठी देश जागवणाऱ्या पुस्तिकेने सुरुवात करावी, आणि तिच्या प्रकाशनाचा खर्च देण्याची तयारी दर्शवली.

पैसा म्हणजे मालमत्ता होती. टाटा सेंट्रल अभिलेखागारानुसार, त्यांनी सप्टेंबर १८९८ मध्ये मुंबईतील चौदा इमारती आणि चार जमीन मालमत्ता बाजूला ठेवल्या, तेव्हा त्यांचे मूल्य ३० लाख रुपये (३ दशलक्ष रुपये) होते. हॅरिस जोडतात की प्रत्यक्ष देऊ केली ती वार्षिक सुमारे १.२५ लाख रुपये उत्पन्न देणारी मालमत्ता होती, जिचे लोकांनी भांडवलीकरण करून तिला ३० लाख रुपये म्हटले. वार्षिक आकड्यावर संस्थेचा स्वतःचा इतिहास सहमत आहे: टाटांच्या देणगीतून वर्षाला १.२५ लाख रुपये मिळत.

शिक्षणतज्ज्ञ बुर्जोरजी पदशा यांच्या नेतृत्वाखालील एका तात्पुरत्या समितीने आराखडा तयार केला. टाटांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने तो नवे व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन यांना ३१ डिसेंबर १८९८ रोजी सादर केला. कर्झन यांनी पुरेसे विद्यार्थी आणि नोकऱ्या असतील का असे विचारले, असे हॅरिस सांगतात, आणि टाटांनी त्या सावध उत्तराचा अर्थ नवे व्हाईसरॉय स्वतःला बांधून घेऊ इच्छित नाहीत असा लावला. ऑक्टोबर १८९९ मध्ये सिमला येथे सरकारी परिषदेने तत्त्वतः सहमती दिली. म्हैसूरचे दिवाण शेषाद्री अय्यर यांनी जमीन आणि पैसा देऊ केला. सर विल्यम रामसे यांच्या १९०१ च्या सुरुवातीच्या अहवालाने बंगळुरूची शिफारस केली.

टाटा हे पाहायला जगले नाहीत. भारत सरकारच्या निहित करणाऱ्या आदेशाने २७ मे १९०९ रोजी संस्था निर्माण केली. म्हैसूर दरबाराने ३७१ एकर, इमारतींसाठी ५ लाख रुपये आणि वर्षाला ५०,००० रुपये दिले, आणि सरकारने वर्षाला ८७,५०० रुपये जोडले. संस्थेने १९११ मध्ये २४ विद्यार्थ्यांसाठी दारे उघडली.

पोलाद: १८८२ पासून योग्य नियम, अभियंते आणि खनिजाची वाट पाहणारी योजना

जर्मन तज्ज्ञ रिटर फॉन श्वार्ज यांच्या चांदा जिल्ह्याबद्दलच्या सरकारी अहवालाने टाटांना १८८२ मध्ये प्रथम भारतीय लोखंडाकडे ओढले. त्यांची योजना वरोरा खाणीतील कोळशाने खनिज वितळवण्याची होती, आणि त्यासाठी सेवा देणाऱ्या शाखा रेल्वेचे नियंत्रण त्यांनी मागितले. सरकार कोळशाची खाण आणि रेल्वे खासगी कंपनीच्या हवाली करणार नव्हते, आणि त्यांनी योजना सोडली, असे हॅरिस लिहितात. भारताने फार पूर्वी उत्तम पोलाद बनवले होते, जसे वूट्झ ची कथा दाखवते. तो जुना उद्योग कधी आधुनिक पद्धतींकडे गेला नाही, असे हॅरिस म्हणतात.

१८९९ आणि १९०० मध्ये दोन गोष्टी बदलल्या. लॉर्ड कर्झन यांच्या सरकारने १८९९ मध्ये खाणकाम आणि शोधकामाचे नियम सुधारले. भारतमंत्री लॉर्ड जॉर्ज हॅमिल्टन यांनी १९०० च्या उन्हाळ्यात लंडनमध्ये टाटांची भेट घेतली. हॅमिल्टन यांनी त्यांना सांगितले की भारत सरकारला जो माणूस हवा होता तो सापडला आहे, असे हॅरिस सांगतात, आणि मदतीचे वचन दिले. टाटा सेंट्रल अभिलेखागार पाठिंब्याची तारीख १९०० सांगते.

सप्टेंबर १९०२ मध्ये टाटा अमेरिकेला निघाले. पिट्सबर्ग येथे ते अभियंते ज्युलियन केनेडी यांना भेटले, ज्यांनी सखोल सर्वेक्षणाचा सल्ला दिला आणि न्यूयॉर्कचे चार्ल्स पेज पेरिन यांची शिफारस केली. पेरिन यांचे सहकारी सी. एम. वेल्ड यांनी भारतात शोधकाम सुरू केले. सर्वेक्षणांत धल्ली आणि राजहरा येथे समृद्ध खनिज आणि झरिया क्षेत्रातून कोळसा सापडला. कोळसा आणि खनिजाचे नमुने जर्मनी आणि अमेरिकेला पाठवून तिथे वितळवले गेले, आणि अहवाल अतिशय समाधानकारक होते, असे हॅरिस म्हणतात. सर्वेक्षण शिबीर महानदीकडे हलले तोपर्यंत, हॅरिस म्हणतात, प्राथमिक कामावर ३०,००० पौंडांहून अधिक खर्च झाला होता.

त्याच वर्षी, १९०२ मध्ये, त्यांनी आपला मुलगा दोराबजी यांना कारखान्याला लागणाऱ्या शहराबद्दल लिहिले: “रुंद रस्ते नक्की आखा आणि त्यावर सावलीची झाडे लावा, त्यातील प्रत्येक दुसरे झपाट्याने वाढणारे असावे.” २४ फेब्रुवारी १९०४ रोजी भूवैज्ञानिक प्रमथनाथ बोस यांनी मयूरभंजच्या गोरूमहिसानी टेकड्यांतील लोहखनिजाबद्दल टाटांना पत्र लिहिले, जे पत्र साकची येथील कारखान्याकडे नेले, असे टाटा स्टीलचे बोस यांचे प्रोफाइल सांगते.

तीन महिन्यांनी टाटा निवर्तले. टाटा स्टीलचा वार्षिक अहवाल १९०७ चा समभाग विक्रम नोंदवतो: तीन आठवड्यांत सुमारे ८,००० लोकांकडून जवळजवळ २३२ लाख रुपये उभे झाले, दोराबजींच्या शब्दांत “स्वदेशी पैशाने उभारलेला आणि स्वदेशी बुद्धीने चालवलेला स्वदेशी उद्योग.” टाटा इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन समभाग विक्रीची तारीख २६ ऑगस्ट १९०७, संशोधकांचे साकची येथील आगमन डिसेंबर १९०७ आणि जमिनीत पहिला खुंटा २७ फेब्रुवारी १९०८ सांगते. लोखंड तयार करणे डिसेंबर १९११ पर्यंत सुरू झाले होते, असे हॅरिस म्हणतात, आणि पहिला पोलाद पिंड १६ फेब्रुवारी १९१२ रोजी रोल केला गेला. व्हाईसरॉय लॉर्ड चेम्सफोर्ड यांनी २ जानेवारी १९१९ रोजी शहराचे नाव जमशेदपूर आणि त्याच्या स्थानकाचे नाव टाटानगर ठेवले.

रेल्वे अधिकारी सर फ्रेडरिक अपकॉट यांनी टाटा बनवण्यात यशस्वी होतील तो “प्रत्येक पौंड पोलादी रूळ खाण्याचे” वचन दिले होते, असे समूहाचा वृत्तकक्ष जोडतो.

घाटांतील पाणी मुंबईच्या गिरण्यांसाठी

जलशक्तीत टाटांना १८७५ पासून रस होता, जेव्हा त्यांनी नर्मदेवरील जबलपूर धबधब्याजवळील जमिनीसाठी वाटाघाटी केल्या आणि चर्चा फिस्कटली. रॉबर्ट मिलर या मुंबईच्या व्यापाऱ्याने १८९७ मध्ये दूधसागर धबधब्याचा पर्याय त्यांच्याकडे आणला, आणि टाटांनी अभियंता डेव्हिड गॉस्टलिंग यांना त्याचे मूल्यमापन करायला पाठवले. गॉस्टलिंग यांनी वेगळी रचना सुचवली: मुंबईपासून सुमारे २,००० फूट उंचीवरील लोणावळ्याजवळ तलावांत पावसाळा साठवा, आणि पाणी खोपोली येथील वीजगृहात सोडा. पाणलोटातील एका टेकडीवर एका पावसाळ्यात ५४६ इंच पाऊस नोंदला गेला होता, असे हॅरिस नमूद करतात.

हॅमिल्टन यांना टाटांकडून योजना मिळाली आणि त्यांनी पत्रव्यवहार मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड नॉर्थकोट यांच्याकडे पाठवला. १९०२ मध्ये पिट्सबर्ग येथे ते जॉर्ज वेस्टिंगहाउस यांनाही भेटले आणि वेस्टिंगहाउस यांच्या मार्गदर्शनानुसार तेथील यंत्रसामग्री पाहण्यासाठी नायगाराला खास प्रवास केला. विजेचे त्यांना आकर्षण वाटले, हॅरिस म्हणतात, कारण त्यामुळे मुंबईचा उद्योग महागड्या कोळशावर कमी अवलंबून राहील आणि शहराची हवा स्वच्छ होईल. पोलाद आणि जलविद्युत योजनांविषयी एकत्रितपणे हॅरिस लिहितात की त्यांतील एकानेही त्यांच्या हयातीत एक पैसा दिला नाही आणि सर्व प्राथमिक चौकशांसाठी त्यांनी स्वतः पैसा दिला.

दोराबजींनी पैसा भारतात उभा केला. टाटा हायड्रो-इलेक्ट्रिक सप्लाय कंपनीची नोंदणी ७ नोव्हेंबर १९१० रोजी २ कोटी रुपये (२० दशलक्ष रुपये) नाममात्र भांडवलासह झाली, आणि दोराबजींनी समभाग विकण्यासाठी संस्थानांचा दौरा केला. लॉर्ड सिडनहॅम यांनी ८ फेब्रुवारी १९११ रोजी लोणावळा धरणाची कोनशिला बसवली. लॉर्ड विलिंग्डन यांनी ११ फेब्रुवारी १९१५ रोजी स्वागत केंद्रात विद्युत प्रवाह सोडला आणि सिम्प्लेक्स मिलची यंत्रे सुरू केली. हॅरिस यांच्या गणनेनुसार तलावांनी नऊ चौरस मैल व्यापले आणि वीज मुंबईच्या एक तृतीयांशाहून अधिक गिरण्या चालवू शकत होती. १९२२ मध्ये भिवपुरी आणि १९२७ मध्ये भिरा ही पुढची जलविद्युत केंद्रे झाली, असे टाटा पॉवरचा इतिहास सांगतो.

जिथे नोंदी वेगळ्या सांगतात

ताजच्या मागचा हेतू हा सर्वात प्रसिद्ध वाद आहे. एका लोकप्रिय कथेनुसार टाटा भारतीय असल्यामुळे वॉटसन्स हॉटेलमध्ये त्यांना प्रवेश नाकारला गेला. हरीश भट, स्क्रोल.इनमध्ये लिहिताना, ती जवळजवळ नक्कीच असत्य म्हणतात आणि इतिहासकार शारदा द्विवेदी आणि चार्ल्स अॅलन यांचा हवाला देतात, ज्यांना ते त्यांच्या दर्जाच्या माणसासाठी फारच क्षुद्र कारण वाटले. भट टाटांच्या मुंबई सुधारण्याच्या आणि पर्यटक आकर्षित करण्याच्या इच्छेला प्राधान्य देतात, जे हॅरिस यांच्यातील बिलिमोरिया टिपणांशी जुळते. खर्चाचे आकडेही वेगळे आहेत: भट एकूण २६ लाख रुपये गुंतवल्याचे सांगतात, हॅरिस जवळजवळ ३,००,००० पौंड, आणि जमशेदजींचे टाटा समूहाचे प्रोफाइल ४.२१ कोटी रुपये. कोणताही स्रोत त्यांचा मेळ घालत नाही.

कंपनी नोंदींमध्ये लहान तफावती आहेत. समूहाचे वारसा पान एम्प्रेस मिल्सचे बीज भांडवल १.५ लाख रुपये देते, तर हॅरिस १५ लाख रुपये देतात. टाटा सेंट्रल अभिलेखागार सेंट्रल इंडिया कंपनीच्या उभारणीची तारीख १८८४ देते आणि हॅरिस १८७४; समूहाची कालरेषा नागपूर गिरणीसाठी १८७४ देते.

कंपनीची हाँगकाँग शाखा, डिसेंबर १८५९ मध्ये सुरू, जिथे चीनमधील घर उभे करण्यासाठी जमशेदजींना पाठवले गेले, ती मुख्यत्वे कापूस आणि अफूचा व्यवहार करत असे, असे हॅरिस नोंदवतात. मिर्सिया रायानू यांच्या टाटा कुटुंबाच्या इतिहासावरील अक्षी सिंग यांचे लंडन रिव्ह्यू ऑफ बुक्समधील परीक्षण नमूद करते की कुटुंबाच्या चीनकडे अफू व्यापारातील सहभागावर वारंवार टीका झाली आहे.

आज काय उभे आहे

पत्र सूचना कार्यालयाने ४ सप्टेंबर २०२५ रोजी वृत्त दिले की आयआयएससी, संस्था याच नावाने ओळखली जाते, इंडिया रँकिंग्जमध्ये विद्यापीठांमध्ये सलग दहाव्या वर्षी (२०१६ ते २०२५) पहिल्या क्रमांकावर आणि संशोधन संस्थांमध्ये पाचव्या वर्षी पहिल्या क्रमांकावर राहिली. आपल्या २०२४-२५ च्या एकात्मिक अहवालात टाटा स्टील आपले भारतातील कामकाज वर्षाला २६.६ दशलक्ष टन सांगते, ४० दशलक्ष टन प्रतिवर्ष या सांगितलेल्या लक्ष्याच्या तुलनेत.