जे. आर. डी. टाटा यांच्याकडे भारताचा वैमानिक परवाना क्रमांक १ होता, त्यांनी १५ ऑक्टोबर १९३२ रोजी कराचीहून मुंबईपर्यंत पहिले टाटा हवाई टपाल उडवले आणि २५ वर्षे एअर इंडियाचे अध्यक्षपद सांभाळले

१५ ऑक्टोबर १९३२ रोजी जे. आर. डी. टाटा यांनी कराचीहून एका सेकंडहँड पस मॉथ विमानातून, पुढे भारताची पहिली विमानसेवा ठरलेल्या सेवेचे पहिले टपाल घेऊन उड्डाण केले, आणि त्याच दिवशी मुंबईबाहेरील जुहू येथील चिखलाच्या सपाट भूभागावर उतरले. २८ व्या वर्षी ते तीन वर्षे आठ महिन्यांपासून भारताच्या वैमानिक परवाना क्रमांक १ चे धारक होते.

ती विमानसेवा पुढे एअर इंडिया बनली, जिने ८ जून १९४८ रोजी मुंबईहून लंडनला उड्डाण सुरू केले. २५ वर्षे तिचे अध्यक्ष राहिलेल्या टाटा यांना १९९२ मध्ये भारतरत्न मिळाले.

परवाना क्रमांक १, १० फेब्रुवारी १९२९ रोजी दिलेला

जहांगीर रतनजी दादाभॉय टाटा यांचा जन्म १९०४ मध्ये पॅरिसमध्ये झाला, आर. डी. टाटा आणि त्यांची फ्रेंच पत्नी सूनी यांच्या चार अपत्यांपैकी दुसरे, असे टाटा समूहाची वारसा पाने सांगतात. स्मिथसोनियनचे एअर अँड स्पेस मासिक वृत्त देते की ते १९२५ मध्ये मुंबईला आले आणि टाटा समूहात बिनपगारी शिकाऊ पदावर रुजू झाले.

मुंबईत फ्लाइंग क्लब सुरू झाला तेव्हा ते उडायला शिकले. एरो क्लब ऑफ इंडिया अँड बर्माने १० फेब्रुवारी १९२९ रोजी त्यांचे प्रमाणपत्र दिले, आणि एअर अँड स्पेस म्हणते की हवेत तीन तास ४५ मिनिटांनंतर ते पात्र ठरले. भारताचे नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय त्यांना वैमानिक परवाना धारण करणारे पहिले भारतीय, क्रमांक १, म्हणून नोंदवते. अनेक वर्षांनी त्यांनी आपले चरित्रकार आर. एम. लाला यांना सांगितले: “त्यावर क्रमांक १ असल्याने तो माझ्याकडे असल्याचा अभिमान वाढला.”

एका वर्षानंतर त्यांनी इंग्लंड आणि भारत यांच्यात एकट्याने उड्डाण करणाऱ्या पहिल्या भारतीयासाठी आगा खान यांच्या ५०० पौंडांच्या बक्षिसासाठी नाव दिले. एअर अँड स्पेस म्हणते की त्यांनी जिप्सी मॉथ विमान कराचीहून क्रॉयडनपर्यंत उडवले, आणि १८ वर्षांच्या अस्पी इंजिनिअरने, जो पुढे भारतीय हवाई दलाचा चीफ ऑफ स्टाफ झाला, शर्यत जिंकली.

सहा आठवड्यांनी, हवाई टपाल मार्गाचा प्रस्ताव

मार्च १९२९ मध्ये, परवान्यानंतर सहा आठवड्यांनी, टाटा सन्सने वसाहतवादी सरकारला आपला पहिला हवाई टपाल प्रस्ताव सादर केला. नेव्हिल व्हिन्सेंट, एक दक्षिण आफ्रिकी माजी रॉयल एअर फोर्स वैमानिक जो उपखंडावर सर्वेक्षक आणि हवाई कसरतपटू म्हणून उडत होता, भागीदार आणि मुख्य वैमानिक होता. ती कराचीहून, जिथे इम्पीरियल एअरवेज इंग्लंडहून टपाल आणत असे, मुंबई आणि मद्रासपर्यंतची साप्ताहिक सेवा होती. मुंबई सुमारे आठ तासांवर असते, रेल्वेने जवळपास ४५ तासांच्या तुलनेत, दोन विमानांसह आणि सरकारच्या १,००,००० ते १,२५,००० रुपयांच्या खर्चासह, पण सरकारने पैशाची टंचाई सांगितली.

एअर अँड स्पेस करार २४ एप्रिल १९३२ चा सांगते. करार दहा वर्षांचा होता, कंपनीला ब्रिटिश प्रजाजन कामावर ठेवणे आणि ब्रिटिश विमाने वापरणे आवश्यक होते, आणि वाहून नेलेल्या टपालाच्या प्रति पौंड फक्त थोडी रक्कम देत होता. टाटांच्या स्वतःच्या इतिहासानुसार कंपनीने लहान अनुदान मागितले, नकार मिळाला, आणि कराचीत इम्पीरियल एअरवेजशी जोडण्यासाठी पाठवणाऱ्यांनी भरलेल्या टपाल तिकीट अधिभारावर चालवण्याचे ठरवले. सुरुवातीची गुंतवणूक २,००,००० रुपये (२ लाख रुपये) होती, आणि टाटा सन्सचे अध्यक्ष सर दोराब टाटा सुरुवातीला “अजिबात उत्साही” नव्हते, असे तो इतिहास सांगतो.

नंतर त्या अटींवर पुढे का गेले असे विचारले असता, टाटा म्हणाले की त्यांना आणि व्हिन्सेंटला “विमान वाहतुकीच्या भविष्यावर विश्वास होता”.

१५ ऑक्टोबर १९३२ चे उड्डाण

उद्घाटन १५ सप्टेंबरला ठरले होते, पण पावसाळ्यातील पावसाने जुहू, तेव्हा मुंबईच्या उत्तरेला किनाऱ्यावरील कोरडा चिखलाचा सपाट भाग, उतरण्यासाठी खूपच मऊ केला. तो सुकायला एक महिना गेला. अखेर १५ ऑक्टोबर रोजी टाटा कराचीतील ड्रिग रोड विमानतळावर चष्मा आणि दिशादर्शनासाठी स्लाइड रूल घेऊन पस मॉथमध्ये बसले.

भाराबद्दलचे वृत्तांत वेगवेगळे आहेत. एअर अँड स्पेस म्हणते की त्यांनी १२० पौंड (सुमारे ५४ किलो) टपाल नेले. लाइव्ह हिस्ट्री इंडिया आणि द बेटर इंडिया ४ आणे तिकिटे लावलेली २५ किलो पत्रे देतात. सुमारे ६०० मैलांच्या मार्गाच्या मध्यावर असलेल्या अहमदाबादला इंधन बैलगाडीवरून दोन गॅलनच्या डब्यांत आले. एअर अँड स्पेसने उद्धृत केलेल्या टाटांच्या आठवणीत ते २० मिनिटांनंतर पुन्हा निघाले, “एक लिंबूपाणी आणि पत्रकारांशी थोडे बोलून”.

त्यांच्या स्वतःच्या वृत्तांतात पस मॉथ ताशी “थक्क करणाऱ्या” शंभर मैल वेगाने गुणगुणत जात होते. “रेडिओ नव्हता, कोणत्याही प्रकारचे दिशादर्शक किंवा उतरण्याचे मार्गदर्शक नव्हते,” असे त्यांनी आठवले, आणि मुंबईत एरोड्रोम नव्हता.

मद्रासचे टपाल व्हिन्सेंट चालवत असलेल्या दुसऱ्या पस मॉथमधून पुढे गेले, ज्यांनी रात्र बेल्लारी येथे घालवली. मद्रास म्युझिंग्ज मद्रासमधील आगमन १७ ऑक्टोबर १९३२ चे देते.

१०० टक्के वक्तशीरपणाचे एक वर्ष

भारताच्या नागरी विमान वाहतूक संचालनालयाने १९३३ ते १९३४ च्या अहवालात ही सेवा १० ऑक्टोबर १९३३ पर्यंतचे वर्ष, पावसाळ्यासह, १०० टक्के वक्तशीरपणासह पूर्ण केल्याबद्दल प्रशंसली. एअर अँड स्पेस नोंदवते की पहिल्या पूर्ण वर्षात विमानसेवेने २३,८०० पौंड टपाल आणि माल आणि १५५ प्रवाशांसह १,६०,००० मैल उड्डाण केले.

पावसाळ्यात जुहू अजूनही बंद होई, म्हणून टाटांच्या वृत्तांतानुसार दरवर्षी कंपनी दोन विमाने, तीन वैमानिक आणि तीन यांत्रिकी पुण्याच्या एका मैदानावर हलवत असे. १९३६ नंतर महसूल वाढला, जेव्हा ब्रिटिश एम्पायर मेल सेवेने अधिभार न घेता प्रथम श्रेणीचे टपाल हवाई मार्गे नेण्यास सुरुवात केली. मोठी विमाने, एक वैमानिक प्रशिक्षण केंद्र आणि १९३७ मध्ये मुंबई ते दिल्ली सेवा पुढे आली. नंतर भारत सरकारने दुसऱ्या महायुद्धासाठी विमानसेवेच्या सेवा ताब्यात घेतल्या, आणि व्हिन्सेंट ज्या आरएएफ हडसन विमानातून प्रवास करत होते ते फ्रान्सच्या किनाऱ्याजवळ पाडले गेल्याचे वृत्त आल्यावर ते मरण पावले, असे टाटांचा इतिहास सांगतो.

टाटा एअर लाइन्सपासून एअर इंडिया इंटरनॅशनलपर्यंत

१९४६ मध्ये टाटा एअर लाइन्स, तोवर टाटा सन्सचा एक विभाग, एअर-इंडिया नावाची संयुक्त भांडवल कंपनी झाली. फाळणीनंतरच्या गोंधळात ऑक्टोबर १९४७ मध्ये टाटांनी युरोपसाठी सेवेचा प्रस्ताव मांडला, आणि सरकारने संमती देण्यापूर्वीच तीन लॉकहीड कॉन्स्टेलेशन विमानांची मागणी नोंदवली. त्यांच्या योजनेत सरकारला ४९ टक्के, टाटांना २५ टक्के आणि जनतेला उर्वरित वाटा होता, तसेच सरकारला आणखी २ टक्के खरेदी करण्याचा पर्याय. मंजुरी काही आठवड्यांत आली, असे टाटा सांगतात.

८ जून १९४८ रोजी एअर-इंडिया इंटरनॅशनलने आपली युरोप सेवा सुरू केली. तिचे पहिले विमान, मलबार प्रिन्सेस नावाचे लॉकहीड कॉन्स्टेलेशन, कैरो आणि जिनिव्हामार्गे मुंबईहून लंडनला ३५ प्रवाशांसह उडाले. टाटा विमानात होते, पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंकडून ब्रिटन, इजिप्त आणि स्वित्झर्लंडच्या नेत्यांसाठी सदिच्छा संदेश घेऊन, असे एअरवेज मॅगझिन सांगते. ३ जून १९४८ च्या टाइम्स ऑफ इंडियातील जाहिरातीत तिकिटाची किंमत १,७२० रुपये होती.

अध्यक्षपदावर पंचवीस वर्षे

१९५३ मध्ये सरकारने खासगी विमानसेवा एका सरकारी महामंडळात विलीन करण्याचा निर्णय घेतला. टाटांचा सल्ला, जो स्वीकारला गेला, दोन महामंडळांचा होता, एक देशांतर्गत आणि एक आंतरराष्ट्रीय. २८ मे १९५३ पासून अंमलात असलेल्या हवाई महामंडळ कायद्यांतर्गत इंडियन एअरलाइन्स आणि एअर इंडिया इंटरनॅशनल स्थापन झाल्या, आणि टाटा एअर-इंडियाचे अध्यक्ष आणि इंडियन एअरलाइन्सचे संचालक झाले. ते बिनपगारी होते, असे खलीज टाइम्स वृत्त देते.

एअर-इंडियाचे पहिले जेट, बोइंग ७०७, फेब्रुवारी १९६० मध्ये आले, असे एअर इंडिया कलेक्टर वेळापत्रक अभिलेखागार सांगते. आर. ई. जी. डेव्हिस, नॅशनल एअर अँड स्पेस म्युझियमचे माजी हवाई वाहतूक क्युरेटर, यांनी एअर अँड स्पेसमध्ये म्हटले की “एअर-इंडियाचा ताफा नेहमी आधुनिक आणि स्पर्धात्मक होता”. नियमित व्यावसायिक उड्डाणासाठीचा १९७९ चा टोनी जॅनस पुरस्कार टाटांना मिळाला, तो घेणारे पहिले आशियाई, अशी टाटा सेंट्रल अभिलेखागाराची नोंद आहे. टाटांच्या कंपनी इतिहासात ४६ वर्षांची विमानसेवेची कारकीर्द दोन आसनी पस मॉथपासून बोइंग ७४७ पर्यंत चालली.

टाटांनी राष्ट्रीयीकरणाला विरोध केला होता. नेहरूंना १९५३ च्या एका तारेत त्यांनी म्हटले की “राष्ट्रीयीकरण योजना योग्य नाही आणि त्यातून कार्यक्षम आणि स्वावलंबी हवाई वाहतूक व्यवस्था निर्माण होणार नाही”. नेहरूंनी एका पत्रात त्यांची “स्पष्ट व्यथा” नोंदवली. अध्यक्षपद १९७८ च्या सुरुवातीला संपले. खलीज टाइम्स म्हणते की मोरारजी देसाई सरकारने त्यांना १ फेब्रुवारी १९७८ रोजी हटवले; टाटा समूहाची स्वतःची पाने एका ठिकाणी १९७८ आणि दुसऱ्या ठिकाणी १९७७ देतात.

सन्मान, आणि ७८ व्या वर्षीचे एक उड्डाण

पद्मविभूषण प्रथम आले: २६ जानेवारी १९५५ चे भारत सरकारचे राजपत्र त्यांना पुरस्कारप्राप्तांमध्ये नोंदवते. टाटा सन्सचे अध्यक्षपद १९३८ मध्ये, वयाच्या ३४ व्या वर्षी, आले होते, आणि १९९१ मध्ये त्यांनी पद सोडले, रतन एन. टाटा यांच्याकडे सोपवून.

भारतरत्न १९९२ मध्ये मिळाले. गृह मंत्रालयाच्या नोंदी त्या वर्षी तीन पुरस्कार दाखवतात, मौलाना अबुल कलाम आझाद (मरणोत्तर), टाटा आणि सत्यजित राय यांना. राष्ट्रपती आर. वेंकटरामन यांनी तो राष्ट्रपती भवनात मार्च १९९२ मध्ये प्रदान केला, असे टाटा सेंट्रल अभिलेखागार नोंदवते. टाटा समूहाचे प्रोफाइल उद्धृत करते त्याप्रमाणे त्यांची प्रतिक्रिया होती “मीच का? मी त्याला पात्र नाही.” संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या पुरस्कार १७ सप्टेंबर १९९२ रोजी न्यूयॉर्कमध्ये त्यांच्यापर्यंत पोहोचला. टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, जिची स्थापना होमी भाभा आणि अणुकार्यक्रम या कथेत सांगितली आहे, हिलाही त्यांचा पाठिंबा होता. २९ नोव्हेंबर १९९३ रोजी जिनिव्हा येथे त्यांचे निधन झाले.

पहिल्या उड्डाणानंतर ठीक पन्नास वर्षांनी, १५ ऑक्टोबर १९८२ रोजी, टाटांनी वयाच्या ७८ व्या वर्षी कराचीहून मुंबईपर्यंत लेपर्ड मॉथ विमान उडवले, कारण योग्य पस मॉथ सापडले नाही. जुहू येथे, जिथे ते उतरले, सुमारे १,५०० पाहुण्यांचा जमाव वाट पाहत होता. ते का केले असे विचारल्यावर ते म्हणाले की या उड्डाणाने तरुणांमध्ये “उत्साहाची ठिणगी पुन्हा पेटेल” अशी आशा होती. १९८२ मध्ये भारतातील नागरी विमान वाहतुकीच्या सुवर्णमहोत्सवानिमित्त स्मरणार्थ टपाल तिकीट काढण्यात आले.

त्यानंतर

टाटा सेंट्रल अभिलेखागारात १९३२ च्या उद्घाटन उड्डाणाचे एक छायाचित्र आहे, जे टाटांच्या चाहत्या असलेल्या अंतराळवीर कल्पना चावला यांनी आपल्या पहिल्या अवकाश मोहिमेवर नेले. आजच्या विमानतळांसाठी, भारताच्या विमानतळ भरभराटीवरील लेख पाहा.

टाटा सन्सला ८ ऑक्टोबर २०२१ रोजी विजेती बोलीदार म्हणून घोषित करण्यात आले. हस्तांतरण २७ जानेवारी २०२२ रोजी झाले, जेव्हा सरकारने एअर इंडिया टाटा समूहाच्या होल्डिंग कंपनीची उपकंपनी टॅलेस प्रायव्हेट लिमिटेडला नवी दिल्लीतील विमानसेवेच्या मुख्यालयात दिली. किंमत १८,००० कोटी रुपये होती, ज्यात रोख २,७०० कोटी रुपये आणि खरेदीदाराने स्वीकारलेले १५,३०० कोटी रुपयांचे कर्ज होते. टाटा सन्सचे अध्यक्ष एन. चंद्रशेखरन यांनी कर्मचाऱ्यांना लिहिले: “इतक्या वर्षांनंतर एअर इंडियाचे टाटा कुटुंबात परत स्वागत करताना आम्हाला अभिमान वाटतो.”