सुमारे १४०० मध्ये तुंगभद्रेतून खडकात खोदलेला तुर्था कालवा हंपी येथे आजही वापरात आहे, आणि डोमिंगो पेसने नोंदवल्याप्रमाणे कृष्णदेवरायाच्या नागलापुरा जलाशयावर १५,००० ते २०,००० कामगार राबले

तुंगभद्रेवरील हंपीच्या सुमारे एक मैल पश्चिमेकडील दगडी बंधाऱ्यातून निघणारा एक कालवा विजयनगर राजधानीच्या अवशेषांतील शेतांपर्यंत आजही पाणी नेतो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे ए. एच. लाँगहर्स्ट यांनी आपल्या हंपी पुस्तिकेत त्याचे वर्णन असे केले आहे की तो मैलोन्मैल, अनेकदा घन खडकातून, टेकड्यांच्या पायथ्याने जातो. आशियाई विकास बँकेसाठी तयार केलेल्या २०१९ च्या पर्यावरणीय मूल्यमापनात विजयनगर व्यवस्थेच्या १६ कार्यरत कालव्यांत हाच कालवा, तेथे ‘तुर्था’ असे लिहिलेला, नोंदला आहे; हे कालवे ११,१५४ हेक्टर लाभक्षेत्राला (कालवे ज्या जमिनीला पाणी देऊ शकतात ती जमीन) सेवा देतात. राजधानी कोरड्या जमिनीवर वसली होती, आणि तिला पाणी कसे मिळाले याची नोंद १५२० च्या दशकातील एका पोर्तुगीज घोडे व्यापाऱ्याच्या टिपणांपासून २०१९ मध्ये कालव्यांच्या पुनर्वसनाची आखणी करणाऱ्या अभियंत्यांपर्यंत येते.

कोरड्या जमिनीवरील राजधानी

कॅथलीन मॉरिसन आणि कार्ला सिनोपोली यांच्या १९९२ च्या ‘वर्ल्ड आर्किऑलॉजी’मधील अभ्यासानुसार, विजयनगर अर्धशुष्क कर्नाटक उंचवट्यावर वसले होते, जेथे सरासरी वार्षिक पाऊस सुमारे ५०० मिमी होता आणि त्यातील बहुतेक जून ते सप्टेंबरमध्ये पडे. त्या खडकाळ भूभागाचे वर्णन करतात, जेथे तुंगभद्रेकाठच्या गाळाच्या अरुंद पट्ट्याशिवाय लागवडीयोग्य जमीन कमी होती. भात, ऊस, झाडांची पिके आणि भाज्यांना वर्षभर पाणी लागे, आणि त्यांच्या वर्णनानुसार ते मुख्यतः नदीतून येणाऱ्या कालव्यांतून आणि कालव्यांनी भरलेल्या तलावांतून (जलाशयांतून) मिळे. बाजरी, ज्वारी, तेलबिया आणि कापूस यांसारखी कोरडवाहू पिके पावसावर आणि विहिरी, लहान बंधारे, गच्चीची शेते आणि पावसाच्या वाहत्या पाण्याने भरणारे छोटे जलाशय यांवर अवलंबून होती.

इतिहासकार फर्नाओ नुनिझ, ज्याने रॉबर्ट सेवेल यांच्या कालनिर्णयानुसार सुमारे १५३५ ते १५३७ मध्ये लिहिले, म्हणतो की पाण्याअभावी हे शहर एकेकाळी “निरुपयोगी” होते. बागा आणि फळबागांसाठी दूरच्या स्रोताशिवाय पाणी नव्हते, आणि आसपासच्या प्रदेशाचे पाणी खारट होते, असे तो लिहितो. एका राजाने हे कसे सोडवले याचे वर्णन त्याचा वृत्तांत पुढे करतो.

खडकातून खोदलेला कालवा, सुमारे १४००

नुनिझ म्हणतो की दुसऱ्या हरिहराच्या उत्तराधिकाऱ्याने पाच लीग अंतरावरून एक मोठी नदी शहरात आणण्याचे ठरवले. त्याने मोठ्या शिळांनी तिला बांध घातला, पाणी शहरातून नेले आणि त्याभोवती बागा, फळबागा, उपवने, द्राक्षमळे आणि लिंबू, संत्री व गुलाबांच्या लागवडी केल्या. नुनिझच्या हिशेबानुसार पाण्यामुळे राजाचा महसूल ३,५०,००० पर्दावपेक्षा अधिक वाढला; पर्दाव हे सोन्याचे नाणे आहे ज्यात तो उत्पन्न मोजतो. आणि त्याच्या वृत्तानुसार राजाला वारशाने मिळालेला खजिना त्यात संपला. नुनिझचा ‘अजराव’ हा दोन राज्यकर्ते, दुसरा बुक्का आणि पहिला देवराय, असा सेवेल वाचतात. तो कालवा जर जुन्या शहराच्या जागेवरील शेतांना आजही पाणी देणारा तोच असेल, तर “हे एक अत्यंत असाधारण काम आहे”, जे टेकड्यांच्या पायथ्याशी अनेक मैल खडकातून कापले आहे, असे ते जोडतात.

पुढील लेखकांनी तो ओळखला. मद्रास सरकारचे बेल्लारी गॅझेटियर, ज्याची प्रस्तावना १९०४ ची आहे, त्याला उघडपणे तुरुत्तू कालवा म्हणते, ज्या नावाचे भाषांतर ते “वेगवान” असे करते, आणि त्याची लांबी १२ मैल (सुमारे १९ किमी) देते. लाँगहर्स्ट त्याला अत्यंत उल्लेखनीय काम म्हणतात आणि म्हणतात की तो कदाचित दुसऱ्या बुक्काने बांधला असावा. तारखेबाबत स्रोतांचा आत्मविश्वास वेगवेगळा आहे. गॅझेटियर म्हणते की अॅनिकट (नदीवरील कमी उंचीचा बंधारा) १३९९ ते १४०६ राज्य करणाऱ्या दुसऱ्या बुक्काचा असल्याचे दिसते. कर्नाटकातील दोन सिंचन अभियंते, एम. जी. शिवकुमार आणि आर. चेलुवराजू, १३९९ हे वर्ष थेट देतात आणि नोंदवतात की बंधारा नदीपात्रात आधीपासून असलेल्या खडकाळ बेटांना जोडतो.

नदीवर घातलेले दहा बंधारे

तुर्था बंधारा हा एका मालिकेतील आहे. बेल्लारी गॅझेटियर आपल्या जिल्ह्यात तुंगभद्रेवर दहा अॅनिकट मोजते, प्रत्येकातून एक कालवा निघतो, आणि आणखी तीन भग्न अवस्थेत आहेत. ते म्हणते की ते मोठ्या शिळा आणि चुना किंवा सिमेंटशिवाय रचलेल्या खडबडीत दगडांनी बनवलेले आहेत, आणि प्रत्येक कडा, बेट आणि शिळेचा उपयोग करण्यासाठी बहुतेक नदीवरून तिरके किंवा नागमोडी जातात. आशियाई विकास बँकेचे मूल्यमापन, ११५ वर्षांनंतर लिहिलेले, व्यवस्थेची मोजणी वेगळी करते: १७ अॅनिकट आणि मूळ १९ कालवे, त्यातील १८ कर्नाटकात आणि एक आंध्र प्रदेशाला पुरवठा करणारा.

शिवकुमार आणि चेलुवराजू आखणीकडे लक्ष वेधतात. एक कालवा इतर कालव्यांना दगडी जलवाहिन्यांवरून ओलांडतो, म्हणजे तो उंची गमावत नाही आणि त्यामुळे लाभक्षेत्र गमावत नाही. राया कालवा, ज्याला गॅझेटियर संपूर्ण मालिकेतील सर्वात महत्त्वाचा म्हणते आणि जो २० मैलांसह तिच्या तक्त्यातील सर्वात लांब आहे, कमी टेकड्यांच्या कडेने अशा उंचीवर जातो की तो त्याच्या टोकावरील तलावाच्या तळाच्या वर राहतो. गॅझेटियर मेजर हेंडरसन यांचा १८६२ चा अहवाल उद्धृत करते: “मार्गाच्या निवडीत महान विज्ञान आणि कल्पकता दिसते.” काही भाग घन खडकात कापलेले आहेत आणि काही भाग दगडाचे भराव असून त्यावर चुन्याचा लेप आणि मागे मातीचा आधार आहे.

इतरांच्या तारखा कमी स्पष्ट आहेत. बसवण्णा कालव्याला पाणी देणारा वल्लभपुरम बंधारा कृष्णदेवरायाच्या काळात “निःसंशय” बांधला गेला, असे गॅझेटियर म्हणते, कारण जवळच्या बांधावरील शिलालेख १५२१ चा आहे. हंपीच्या सुमारे ३० किमी पश्चिमेकडील एका बंधाऱ्यासाठीही शिवकुमार आणि चेलुवराजू १५२१ देतात. मुद्दा नावाच्या एका अधिकाऱ्याने कृष्णदेवरायाच्या काळात संपूर्ण मालिका बांधली अशी स्थानिक परंपरा गॅझेटियर नोंदवते, आणि इतरांबद्दल निश्चित काही ज्ञात नाही असे जोडते.

कमलापुरम तलाव आणि राजेशाही आवार

राया कालवा कमलापुरम तलावात संपतो, जो लाँगहर्स्ट यांना माशांनी भरलेला आढळला, आणि कमलापूरकडे जाणारा रस्ता त्याच्या बांधावरून जातो. त्यांच्या काळात तो सुमारे ४५० एकर भात आणि ऊसाला पाणी देई आणि तुरुत्तू कालव्याचा पुरवठा भरून काढी. शिवकुमार आणि चेलुवराजू जोडतात की कमलापुरा गाव राजधानीचा भाग होते आणि तलावाचे पाणी त्यातील घरांना मिळे, नदीवरील एका उंच ठिकाणाहून गुरुत्वाकर्षणाने येणारे. ‘आर्किऑलॉजी’ नियतकालिक, २००९ मध्ये मॉरिसन यांच्या क्षेत्रकामाचे वृत्त देताना, त्याला १४ व्या शतकातील जलाशय म्हणते; येथे वापरलेले इतर स्रोत तलावाची स्थापनेची तारीख देत नाहीत.

राजेशाही आवारात पाणी दगडातून वाहून नेले जाई. १४४३ मध्ये राजधानीत असलेल्या अब्दुर रझाकने राजवाड्याच्या परिसरात “घडवलेल्या दगडांनी बनलेले असंख्य वाहते ओढे आणि कालवे” नोंदवले. लाँगहर्स्ट यांनी बालेकिल्ल्यातील लहान तलाव आणि स्नानगृहांना पाणी देणाऱ्या दगडी जलवाहिन्या, कालवे आणि मातीच्या नळ्यांचा मागोवा घेतला, आणि नदीचा कालवा त्याला पुरवठा करण्यासाठी खूपच खाली होता, म्हणून पाणी बहुधा विहिरींतून उपसले जात असावे, असे त्यांनी तर्क केले. युनेस्कोचे हंपीचे वर्णन स्थळावरील १,६०० हून अधिक टिकलेल्या अवशेषांत जलरचनांचा समावेश करते आणि मंदिर नगरांमध्ये, ज्यांना ते अद्वितीय जलतांत्रिक तंत्रज्ञान म्हणते, त्यांनी बांधलेले तलाव होते असे सांगते. विठ्ठल मंदिरात ते मध्यभागी मंडप असलेला मोठा पायऱ्यांचा तलाव, विहिरी आणि जलवाहिन्यांचे जाळे यांची नावे देते. tuput वरील जागतिक वारसा स्थळ म्हणून हंपी या मार्गदर्शकात त्या वास्तूंचा आढावा आहे.

नागलापुरा येथील कृष्णदेवरायाचा जलाशय

डोमिंगो पेस, ज्याचा वृत्तांत सेवेल सुमारे १५२२ चा ठरवतात, राजाने नागलापुरा येथे केलेल्या तलावाचे वर्णन करतो; नागलापुरा म्हणजे आजचे होस्पेट, जे राजाने नवे नगर म्हणून वसवले. तलाव दोन टेकड्यांच्या मुखाशी होता जेणेकरून दोन्ही बाजूंनी वाहणारे पाणी तेथे साठे, आणि तीन लीगपेक्षा जास्त अंतरावरील एका सरोवरातून नळांमधून आणखी पाणी येई. तलावावरील तीन मोठे कोरीव खांब बागा आणि भातशेतांना पाणी देणाऱ्या नळांना जोडत, आणि त्यासाठी जागा करण्यास राजाने एक टेकडी फोडवली. “मी इतके लोक कामावर पाहिले,” पेसने लिहिले, की तेथे “मुंग्यांसारखे दिसणारे पंधरा किंवा वीस हजार लोक” असावेत. राजाने तलाव आपल्या सरदारांत वाटला, आणि प्रत्येकजण आपल्या लोकांनी खोदलेला वाटा पूर्ण करण्यास जबाबदार होता. पेसने त्याची रुंदी ‘फाल्कनच्या गोळीचा पल्ला’ इतकी दिली; हे माप जुन्या तोफेवरून घेतले असे सेवेल स्पष्ट करतात.

नुनिझ अभियांत्रिकीची भर घालतो. तो म्हणतो की राजाने गोव्यातील पोर्तुगीज गव्हर्नरकडे गवंडी मागितले आणि त्याला जोआओ देल्ला पोंते नावाचा दगडकामगार मिळाला. परिणाम म्हणजे दरीच्या मध्यभागी आडवा बांध, धनुष्यबाणाच्या पल्ल्याइतका लांब आणि रुंद, ज्याच्या खाली उघडे आणि नळ होते ज्यातून पाणी सोडता आणि बंद करता येई. त्यातील पाण्याने भातशेते आणि बागांकडे कालवे चालत. नुनिझ म्हणतो की लोकांनी सुधारणा करावी म्हणून राजाने त्यांना सिंचित जमिनी “नऊ वर्षे मोफत” दिल्या, आणि त्यांचा महसूल आधीच २०,००० पर्दावपर्यंत पोहोचला होता.

सेवेल यांनी हे सरोवर होस्पेटच्या नैऋत्येकडील टेकड्यांतील दरीच्या मुखाशी ठरवले, जेथे दक्षिणेकडील जिल्ह्यांकडे जाणारा मुख्य रस्ता आता त्याच्या बांधावरून जातो, आणि लाँगहर्स्ट ती ओळख वादाशिवाय उद्धृत करतात. बांध टिकावा म्हणून तेथे बळी म्हणून माणसांना ठार मारले गेले, असेही पेस आणि नुनिझ दोघे नोंदवतात. ही नोंद केवळ त्या दोन प्रवाशांवर आधारित आहे, आणि कृष्णदेवरायावरील अधिक सविस्तर लेख ती मांडतो.

पाण्याचा खर्च कोणी केला

असे प्रकल्प कसे अर्थसाहाय्यित होत याचे स्पष्टीकरण मॉरिसन आणि सिनोपोली देतात. राजधानीच्या प्रदेशातील कालवे आणि अनेक मोठे जलाशय विजयनगर राज्यकर्त्यांनी मंदिरांतील गुंतवणुकीद्वारे उभे केले. सिंचन प्रकल्प बांधणाऱ्या व्यक्ती किंवा संस्थेला वाढलेल्या पिकातील वाटा मिळण्याचा हक्क होता, सहसा एक चतुर्थांश, असे त्या लिहितात, आणि तो वाटा मंदिराला जाई. आवश्यक श्रम इतके मोठे होते की त्यातून विशेषज्ञ अभियंते निर्माण झाले, आणि, पूर्वीच्या अभ्यासकांचा संदर्भ देत त्या नोंदवतात, जलाशय खोदणाऱ्यांची एक जातही. सिंचन प्रकल्प बांधणे हे मंदिरे बांधण्याच्या खालोखाल धार्मिक पुण्य मानले जाई, असे शिवकुमार आणि चेलुवराजू लिहितात.

सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला हा कार्यक्रम वाढला. मॉरिसन आणि सिनोपोली म्हणतात की तेव्हा राजाच्या पुढाकाराने कालवा व्यवस्थेच्या विस्तारामुळे अनेक लहान जलाशय अनावश्यक झाले. ‘आर्किऑलॉजी’ नियतकालिक नोंदवते की नागरी केंद्रापासून सुमारे १० मैल दक्षिणेकडील दरोजी खोऱ्याच्या मॉरिसन यांच्या सर्वेक्षणात शेकडो बंधारे आणि जलाशय आढळले, आणि १५०० च्या सुरुवातीला जलाशय बांधणीचा स्फोट झाला, कारण राजधानीची लोकसंख्या तिच्या कालव्यांनी पाणी मिळणाऱ्या शेतांच्या पलीकडे गेली. तेथील जवळजवळ निम्मी जमीन जलाशयांना किंवा त्यांनी पाणी दिलेल्या शेतांना दिली गेली. तुलनेसाठी, तमिळनाडूतील वीरनाम तलाव एका महान बांधलेल्या जलाशयाची जुनी चोल पद्धत दाखवतो.

काय चालले, आणि नोंदी काय भर घालतात

नागलापुरा बंधाऱ्याचा इतिहास संमिश्र होता. बांधकामादरम्यान तो दोन-तीनदा फुटला, असे पेस म्हणतो. १५३० च्या दशकात लिहिणारा नुनिझ म्हणतो की तो वापरात होता आणि महसूल देत होता. लाँगहर्स्ट यांनी लिहिले की ते काम अनेक वर्षे निरुपयोगी होते. पेसने पाहिलेला बंधारा बहुधा दरोजी खोऱ्यातील रायकेरे बंधारा असावा असे ‘आर्किऑलॉजी’ नियतकालिक नमूद करते: ९१ फूट उंच, १३० फूट जाड, अर्ध्या मैलापेक्षा जास्त लांब आणि लाल दगडाने मढवलेला. नियतकालिकाच्या वृत्तानुसार त्यात कधीच पाणी टिकले नाही, बहुधा जमीन खूपच सच्छिद्र असल्यामुळे.

नदीवरील बंधाऱ्यांची कामगिरी चांगली झाली. बेल्लारी गॅझेटियर नोंदवते की गाळाने खालचे भाग बुजल्यामुळे त्यातून अपेक्षेपेक्षा कमी गळती होते, आणि १९०४ मध्ये त्यांनी होस्पेट तालुक्यात सुमारे १३,२०० एकर (सुमारे ५,३४० हेक्टर), बेल्लारीत २,३०० आणि अडोनीत ९०० एकरला पाणी दिले. २०१९ चे मूल्यमापन म्हणते की शिळांच्या बंधाऱ्यांतून अजूनही गळती होते आणि कालवे पुनर्वसन प्रकल्पाचा विषय आहेत. जुन्या बंधाऱ्यांपैकी दोन, वल्लभपूर आणि होसकोट, आता तुंगभद्रा धरणाच्या बॅकवॉटरखाली आहेत, म्हणून बसवण्णा आणि राया कालव्यांना त्या धरणातील एका दरवाजातून पाणी मिळते. त्याच दस्तऐवजात हंपी जागतिक वारसा क्षेत्रातील कालव्यांलगत किमान १२ संरक्षित स्मारके आढळतात, त्यापैकी नऊ तुर्था कालव्यावर, आणि कालव्याचा १९.३ किमी भाग त्याच्या मुख्य क्षेत्रात असल्याची नोंद आहे.