अल-बिरुनीचा 'भारत' हा ग्रंथ सुमारे १०३० मध्ये पूर्ण झाला, पंडितांसोबत वाचलेल्या संस्कृत ग्रंथांवर आधारित भारतीय खगोलशास्त्र आणि ज्योतिषाला त्याची निम्मी पाने दिली आहेत

अल-बिरुनीचा भारतावरील ग्रंथ सुमारे १०३० मध्ये पूर्ण झाला. अरबीत तो ‘किताब तहकीक मा लिल-हिंद’ या नावाने ओळखला जातो. त्याचा अर्थ साधारण असा लावता येतो: भारताकडे काय आहे, बुद्धीला ते पटते की नाही, याची चौकशी. ई. सी. सॅचाऊ यांनी १८८८ च्या आपल्या इंग्रजी भाषांतराला दिलेल्या शीर्षकाच्या शब्दांत सांगायचे तर, या ऐंशी प्रकरणांत “भारताचा धर्म, तत्त्वज्ञान, साहित्य, भूगोल, कालगणना, खगोलशास्त्र, रीतिरिवाज, कायदे आणि ज्योतिष” येते. त्या भाषांतरात लेखकाचे नाव ‘अल्बेरुनी’ असे लिहिले आहे.

‘डिक्शनरी ऑफ सायंटिफिक बायोग्राफी’मधील अल-बिरुनीवरचा लेख लिहिणारे ई. एस. केनेडी हा ग्रंथ सुमारे ७०० पानांचा (फोलिओ) मानतात, आणि लांबी ज्ञात असलेल्या त्याच्या सर्व कृतींत तो सर्वात मोठा आहे. नोमी वेर्दों आणि मिचिओ यानो यांनी २०२० मध्ये त्याच्या चौदाव्या प्रकरणाचे नवे इंग्रजी भाषांतर प्रकाशित केले. त्यांच्या मते ग्रंथाचा निम्मा भाग खगोलशास्त्र आणि ज्योतिषावर आहे. हा मजकूर भारतीय विज्ञानाच्या इतिहासकारांसाठी अत्यंत मोलाचा आहे, कारण संस्कृत साहित्यात जे ग्रंथ आणि लेखक आज उपलब्ध नाहीत किंवा अज्ञात आहेत, त्यांच्यावर तो प्रकाश टाकतो, असे ते म्हणतात.

खोरेझ्मचा विद्वान, जो गझनीला पोहोचला

अल-बिरुनीचा जन्म ९७३ मध्ये अरल समुद्राच्या दक्षिणेकडील खोरेझ्म प्रदेशात झाला. भारताकडे वळण्याआधीच तो खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ म्हणून प्रतिष्ठित होता. १०१७ मध्ये गझनीच्या सुलतान महमूदने खोरेझ्म जिंकले, आणि ज्यांना गझनीला नेण्यात आले त्यांत अल-बिरुनी होता, असे सॅचाऊ आपल्या प्रस्तावनेत लिहितात. केनेडी त्याच्या संस्कृतमधील रुचीचा संबंध या स्थलांतराशी जोडतात. १०१० पर्यंत महमूदच्या सैन्यांनी मुलतान आणि भटिंडा घेतले होते, आणि १०२६ मध्ये त्यांनी सोमनाथपर्यंत धडक मारली. केनेडींच्या वृत्तानुसार, अल-बिरुनीचा स्वतःचा प्रवास पंजाब आणि काश्मीरच्या सीमांपुरता मर्यादित होता, आणि त्याच्या भेटींच्या तारखा उपलब्ध नाहीत. ग्रंथात अकरा भारतीय शहरे अशी येतात की ज्यांचे अक्षांश त्याने स्वतः मोजले असे तो सांगतो.

या मोहिमांबद्दल त्याला काय वाटत होते हे त्याने लपवले नाही. सॅचाऊंच्या भाषांतरानुसार, ‘भारत’मध्ये म्हटले आहे की महमूदने देशाची समृद्धी उद्ध्वस्त केली आणि हिंदू “धुळीच्या कणांसारखे” विखुरले गेले. ग्रंथात सुलतानाचा उल्लेख थंडपणे केला आहे, यावरून अल-बिरुनीवर सुलतानाची मर्जी नव्हती असे सॅचाऊ मानतात. महमूदला मरून केवळ काही आठवडे झाले असताना, त्याच्या दोन मुलांत गादीसाठी झगडा सुरू असताना हा ग्रंथ लिहिला गेला, आणि म्हणूनच त्याला अर्पणपत्रिका नाही, असेही याच संपादकाचे मत होते. केनेडी आणि मॅकट्यूटर हेही असेच वाचन मांडतात. या सगळ्याबद्दल त्याचा निष्कर्ष असा होता की युद्धाच्या मध्यभागी हे “शांत, निष्पक्ष संशोधनाचे एक जादुई बेट” होते.

पंडित, भाषांतरे आणि त्याला संस्कृत किती येत होते

पतंजलीच्या योगसूत्रांच्या आपल्या अरबी आवृत्तीत अल-बिरुनी म्हणतो की ज्ञानाच्या ग्रंथांकडे वळण्याआधी तो “गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञांची पुस्तके भारतीय भाषेतून भाषांतरित करत राहिला”, असे पाइन्स आणि गेल्ब्लम यांच्या भाषांतरात आहे. केनेडींच्या म्हणण्यानुसार, त्याचे संस्कृतवरील प्रभुत्व इतके वाढले होते की पंडितांच्या मदतीने तो अनेक भारतीय शास्त्रीय ग्रंथ अरबीत आणि अरबीतील ग्रंथ संस्कृतमध्ये अनुवादित करू शकत होता.

हे संस्कृत नेमके किती खोल होते याबद्दल अभ्यासकांत मतभेद आहेत. अल-बिरुनीने आपल्या पंडितांची पडताळणी “आपण जे काही संस्कृत शिकू शकलो होतो त्याच्या आधाराने” करण्याचा प्रयत्न केला, आणि त्या काळी ही भाषा पूर्ण अचूकतेने शिकणे जवळजवळ अशक्य होते असे त्याने मानले, असे सॅचाऊ म्हणतात. वेर्दों आणि यानो यांच्या मते तो संस्कृतज्ञ नव्हता, तरीही भारतीय ग्रंथ, लेखक आणि संकल्पना यांच्या त्याच्या अनेक ओळखी आजही वैध ठरतात. ग्रंथाचे पहिले प्रकरण ही अडचण त्याच्याच शब्दांत सांगते: प्रचंड व्याप्तीचा शब्दसंग्रह, बोलीचे आणि शास्त्रीय भाषेचे वेगळे रूप, अरबी अक्षरांत लिहिता न येणारी व्यंजने, निष्काळजी नकलाकार, आणि पाठ करण्यासाठी छंदात रचलेले शास्त्रीय ग्रंथ.

त्याची काही भाषांतरे दस्तऐवजांत नोंदलेली आहेत. ‘गुर्रत अल-झिजात’ ही वाराणसीच्या विजयनंदिन यांच्या ‘करणतिलक’ या संस्कृत हस्तपुस्तिकेची त्याची अरबी आवृत्ती आहे. करण म्हणजे ग्रहस्थिती आणि ग्रहणांची गणना करण्याच्या नियमांची संक्षिप्त पुस्तिका. संस्कृत मूळ प्रत उपलब्ध नाही, असे केनेडी म्हणतात, पण भाषांतराची एक हस्तलिखित प्रत अहमदाबादच्या एका ग्रंथालयात आहे, आणि शक कालगणनेतील तारखा रूपांतरित करणारी उदाहरणे जोडण्यापलीकडे आपण काहीही बदलले नाही असे अल-बिरुनी स्वतः सांगतो. एन. ए. बलोच यांनी १९७३ मध्ये ती संपादित करून अनुवादित केली, असे वेर्दों आणि यानो नोंदवतात. दुसरे नोंदलेले भाषांतर वराहमिहिराच्या जन्मकुंडलीवरील दोन ग्रंथांपैकी लहान ग्रंथाचे आहे, आणि पुलिश व ब्रह्मगुप्त यांच्या ग्रंथांचे तिसरे भाषांतर तो लिहीत असताना अजून अपूर्ण होते.

सॅचाऊंच्या मते पोहोचाइतकीच पद्धतीही महत्त्वाची होती. अल-बिरुनी संस्कृत स्रोतांकडे परत गेला, शक्य तेथे पंडितांची पडताळणी केली, नवी भाषांतरे केली आणि भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांचे आकडे गणिताने तपासले. बगदादच्या आधीच्या अनुवादकांच्या तुलनेत याला सॅचाऊ यांनी वैज्ञानिक पुनर्जागरण म्हटले.

पाच सिद्धांत, एका बाहेरच्या माणसाने मांडलेले

सिद्धांत म्हणजे गणितीय खगोलशास्त्रावरील संपूर्ण ग्रंथ. चौदाव्या प्रकरणात, वेर्दों आणि यानो यांच्या भाषांतरानुसार, अल-बिरुनी पाच सिद्धांतांची नावे देतो: सूर्य, जो लाट याचा सांगितला जातो; वसिष्ठ, विष्णुचंद्राचा; पुलिश; रोमक, श्रीषेणाचा; आणि ब्रह्म, जिष्णूचा पुत्र ब्रह्मगुप्ताचा, जो भिल्लमाल या, मुलतान आणि अनहिलवाडा यांच्या दरम्यान असल्याचे तो सांगतो, शहराचा होता. हे सर्व एका जुन्या ग्रंथावर, म्हणजे पैतामहावर, आधारलेले आहेत, असे तो म्हणतो. त्याच्या वृत्तानुसार पुलिश हे नाव अलेक्झांड्रिया समजल्या जाणाऱ्या शहरातील एका ग्रीकावरून पडले, आणि रोमक रोमन साम्राज्यावरून आले. अलेक्झांड्रिया हे नाव अनेक शहरांना होते, असे वेर्दों आणि यानो नोंदवतात.

वराहमिहिराचा ‘पंचसिद्धांतिका’ आपल्या नावाला जागत नाही, असे तो पुढे म्हणतो: तो त्या पाचांपेक्षा सरस नाही, आणि नाव केवळ त्यांची गणना करते. त्या ग्रंथाची माहिती या संकेतस्थळावरील वराहमिहिर लेखात आहे. त्या पाचांपैकी फक्त दोन, पुलिश आणि ब्रह्मगुप्ताचा, यांच्या प्रती त्याच्याकडे होत्या, आणि तो ब्रह्मगुप्ताच्या ग्रंथाच्या चोवीस प्रकरणांची शीर्षके देतो. वेर्दों आणि यानो यांनी ‘ब्राह्मस्फुटसिद्धांता’च्या विसाव्या शतकातील संस्कृत आवृत्तीशी केलेल्या तुलनेतून दिसते की त्याला ज्ञात असलेल्या मजकुराची मांडणी वेगळी होती: आकाश आणि पृथ्वीच्या आकारावरील प्रकरण त्यात पहिले येते, तर छापील संस्कृत मजकुरात ते एकविसावे आहे. या व्यक्तीबद्दल आणि शून्याच्या त्याच्या नियमांबद्दल ब्रह्मगुप्त लेख पाहा.

त्याच प्रकरणात लहान हस्तपुस्तिका आणि त्यांचे लेखक आढळतात: बलभद्र, विजयनंदिन, नागपूरचे वटेश्वर, काश्मीरचे उत्पल, मंजुल, आणि आर्यभटाचे ‘दशगीतिका’ व ‘आर्याष्टशत’, ज्यांना तो दोन वेगळ्या कृती मानतो. पिंग्री यांच्या ‘सेन्सस ऑफ द एक्झॅक्ट सायन्सेस इन संस्कृत’मध्ये वटेश्वराच्या ‘करणसार’ची नोंद नाही, आणि लोकानंद किंवा भट्टिल यांच्या ग्रंथांची काहीच माहिती नाही, आणि हे सर्व अल-बिरुनी नावाने सांगतो, असे वेर्दों आणि यानो नोंदवतात.

गोल पृथ्वी, भारतीयांच्याच शब्दांत मांडलेली

२६ व्या प्रकरणात जगाच्या आकाराबद्दल भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांनी जे लिहिले ते एकत्र केले आहे. पृथ्वी गोल नसती तर वेगवेगळ्या ठिकाणांचे अक्षांश आणि हिवाळ्यातील व उन्हाळ्यातील दिवसांतील फरक असू शकला नसता, असे पुलिश म्हणतो असे उद्धृत केले आहे. यमकोटीला दुपार असते तेव्हा रूमला मध्यरात्र आणि लंकेला पहाट असते, यावर आर्यभट, पुलिश, वसिष्ठ आणि लाट एकमत असल्याचे अल-बिरुनी नोंदवतो, आणि सॅचाऊंच्या भाषांतरानुसार हे “जग गोल नसेल तर शक्य नाही”. ब्रह्मगुप्त वेगवेगळ्या ठिकाणी एकाच ताऱ्याच्या विरुद्ध क्षितिजांवर उगवण्यावरून युक्तिवाद करतो, आणि वराहमिहिर मानतो की इंद्रियांना जाणवणाऱ्या सर्व गोष्टी गोल पृथ्वीची साक्ष देतात.

प्रकरणाच्या शेवटी अल-बिरुनी म्हणतो की या कल्पना टॉलेमीच्या ‘आल्माजेस्ट’च्या पहिल्या प्रकरणात मांडलेली खगोलशास्त्राची मूलतत्त्वे आहेत, मात्र त्यांची त्याच वैज्ञानिक रूपात मांडणी केलेली नाही.

पृथ्वी फिरते का? त्याने काय नोंदवले

याच प्रकरणाच्या शेवटी अल-बिरुनी पृथ्वी हलते का या प्रश्नाकडे वळतो. आर्यभटाच्या अनुयायांच्या मताबद्दल, म्हणजे पृथ्वी फिरते आणि आकाश स्थिर आहे, तसेच त्यावर घेतल्या गेलेल्या आक्षेपाबद्दल, म्हणजे दगड आणि झाडे खाली पडतील, ब्रह्मगुप्ताला उद्धृत केले आहे. पृथ्वी दैनंदिन गती करते असे म्हणणाऱ्यांना वराहमिहिराचे उत्तर ब्रह्मगुप्ताने जसे दिले तसे नोंदवले आहे: घरट्यातून पश्चिमेकडे उडालेला पक्षी कधीच परत येऊ शकणार नाही. या वादाची भारतीय बाजू या संकेतस्थळावरील आर्यभटाच्या फिरत्या पृथ्वीवरील लेखात मांडली आहे.

त्याची स्वतःची टिप्पणी सावध आहे. पृथ्वी फिरते हे मान्य केल्याने खगोलशास्त्राचे मोल कमी होत नाही, असे तो लिहितो, कारण प्रत्येक खगोलीय दृश्य दुसऱ्या सिद्धांताइतकेच या सिद्धांतावरही स्पष्ट करता येते, पण इतर कारणांमुळे ते अशक्य ठरते. त्याच्या शब्दांत, हा प्रश्न सोडवणे अत्यंत अवघड आहे, आणि यावर आपण ‘खगोलशास्त्राची किल्ली’ हे पुस्तक लिहिले असे तो सांगतो. हा उतारा काही ठिकाणी गोंधळलेला असू शकतो, कदाचित भाषांतरकाराच्या चुकीमुळे, असे सॅचाऊ जोडतात.

अठरा संख्यानामे आणि त्याने प्रशंसलेली चिन्हे

१६ व्या प्रकरणात अल-बिरुनी नोंदवतो की त्याने अनेक भाषांच्या लोकांना संख्यांच्या स्थानांची नावे विचारली आणि त्याला आढळले की अरबांसह कोणतेही राष्ट्र हजाराच्या पुढे गेलेले नाही. हिंदू, तो लिहितो, व्याकरणकारांच्या मदतीने एकापासून परार्धापर्यंत अठरा स्थानांना नावे देतात. त्याच्या यादीत लाख सहावे स्थान आणि कोटी, म्हणजे क्रोर, आठवे स्थान आहे. काही हिंदू एकोणिसावे, भूरी, जोडतात, आणि काही कोटीवरच थांबतात, असे तो नमूद करतो. कुसुमपुरच्या आर्यभटाचा उल्लेख नावांच्या एका संचासाठी केला आहे.

चिन्हांबद्दल तो, सॅचाऊंच्या मांडणीत, लिहितो की “आपण वापरतो” ते अंक हिंदू चिन्हांच्या उत्तम रूपांतून आलेले आहेत. मॅकट्यूटर याच वाक्याची दुसरी इंग्रजी आवृत्ती देते: भारतात आढळणाऱ्या सर्वोत्तम आणि सर्वात नियमित आकृत्यांची निवड. अक्षरांप्रमाणेच अंकांचे आकारही प्रदेशानुसार वेगळे असतात, असे तो जोडतो, आणि काश्मीरमधील लोक आपल्या पुस्तकांची पाने अशा चिन्हांनी क्रमांकित करत, जी त्याला चित्रांसारखी किंवा चिनी अक्षरांसारखी दिसली. मॅकट्यूटर नोंदवते की इतिहासकार भारतीय अंकांचे मूळ इसवी सनपूर्व तिसऱ्या शतकाच्या मध्याच्या सुमाराच्या ब्राह्मी अंकांपर्यंत नेतात, आणि अल-बिरुनीने पाहिलेली नागरी रूपे सुमारे इसवी सनाच्या सातव्या शतकापासून गुप्त रूपांतून विकसित झाली. त्यामागील स्थानमूल्य पद्धतीचा शून्यावरील लेखात आढावा घेतला आहे.

त्याने काय गौरवले आणि कशावर टीका केली

भारतीय कामात जे चांगले आढळले, ते त्याने तसे म्हटले. पवित्र स्नानस्थळी तलाव बांधणाऱ्यांनी कलेची अशी पातळी गाठली होती की ते पाहणारे मुसलमान चकित होत आणि त्यांचे वर्णन करू शकत नसत, तसे बांधणे तर दूरच, हे त्याचे उद्गार सॅचाऊ उद्धृत करतात.

मतभेदालाही त्याच सरळपणाने सामोरे जाई. ब्रह्मगुप्ताने आर्यभटाला अन्यायाने आणि उद्धटपणे वागवले, वराहमिहिरातील काही वाक्ये त्याला वेड्याच्या बडबडीसारखी वाटली, जरी त्यामागे गूढ अर्थ असू शकेल, आणि भारतीयांचा किमयेचा नाद किंवा पद्य लिहिणाऱ्यांचा शब्दबंबाळपणा त्याला सहन होत नसे, अशा त्याच्या तक्रारींची यादी सॅचाऊ देतात. एखाद्या भारतीय रीतीवर टीका करताना तो सहसा तशाच एखाद्या अरब रीतीशी तुलना करण्याकडे वळे, असे सॅचाऊ जोडतात. सॅचाऊंच्या प्रस्तावनेत अल-बिरुनीची भारतावरील सुमारे वीस पुस्तके मोजली आहेत, तर मॅकट्यूटर सत्तावीस मोजते, म्हणजे गणना कशाचा समावेश केला यावर अवलंबून आहे.

इतिहासकार आजही तो का वाचतात

१८८८ मध्ये सॅचाऊंनी अल-बिरुनीचे कालगणना आणि खगोलशास्त्राचे वर्णन त्याआधी दिलेल्या कोणत्याही वर्णनापेक्षा अधिक पूर्ण आणि अचूक ठरवले, आणि अल-बिरुनीच्या मृत्यूनंतर या क्षेत्रात त्याहून अधिक मौलिक काम त्यांना आढळले नाही. हा सॅचाऊंचा निर्णय होता. वेर्दों आणि यानो, २०२० मध्ये लिहिताना, अधिक नेमक्या गोष्टीवर भर देतात: विशिष्ट भारतीय ग्रंथ आणि लेखकांविषयी ग्रंथाची साक्ष. आणखी एक तपशील केनेडींकडून येतो: ‘गुर्रत अल-झिजात’ मध्ययुगीन भारतीय खगोलशास्त्रात सामान्य असलेल्या पद्धती वापरते, पण असे परिमाण वापरते जे टिकलेल्या कोणत्याही संस्कृत दस्तऐवजाशी जुळत नाहीत.

त्याच्या मृत्यूची तारीख निश्चित नाही. सॅचाऊ आणि मॅकट्यूटर १०४८ देतात, तर केनेडी आणि बॉसवर्थ तो १०५० नंतर मानतात, कारण त्याच्या शेवटच्या पुस्तकात त्याने ऐंशी वर्षे ओलांडल्याचे म्हटले आहे. सॅचाऊंची ‘भारत’ची अरबी आवृत्ती १८८७ मध्ये आणि इंग्रजी भाषांतर १८८८ मध्ये प्रकाशित झाले, १९१० मध्ये नवी आवृत्ती निघाली, आणि सुधारित अरबी आवृत्ती १९५८ मध्ये हैदराबाद येथे प्रकाशित झाली. वेर्दों आणि यानो यांनी आपले २०२० चे चौदाव्या प्रकरणाचे भाषांतर त्या हैदराबादी मजकुरावर आधारले आणि पिंग्री यांच्या सेन्ससच्या मदतीने सॅचाऊंच्या शब्दयोजनेत काही ठिकाणी सुधारणा केली.