लान्स नायक अल्बर्ट एक्का यांनी ३ डिसेंबर १९७१ रोजी गंगासागर येथे दोन मशीनगन शांत केल्या, आणि १४ गार्ड्सने अखौऱ्याचा दक्षिणेकडील मार्ग बंद केला

गंगासागर हे आगरतळ्याच्या पश्चिमेला सुमारे सहा किलोमीटरवर, सीमेपलीकडे पूर्व पाकिस्तानात असलेले रेल्वे स्थानकावरील ठाणे होते, असे लष्कराचे सारांश आणि ThePrint सांगतात. ३ डिसेंबर १९७१ रोजी ब्रिगेड ऑफ द गार्ड्सच्या १४ व्या बटालियनने ते ताब्यात घेतले. संरक्षण मंत्रालयाचा १९७१ च्या युद्धाचा अधिकृत इतिहास सांगतो की या विजयाने अखौऱ्याकडे दक्षिणेकडून येणारा पाकिस्तानी मार्ग बंद झाला. त्या वेळी २८ वर्षांचे असलेले लान्स नायक अल्बर्ट एक्का डाव्या आघाडीच्या कंपनीत होते. हल्ल्यात त्यांनी दोन मशीनगन शांत केल्या आणि लक्ष्य ताब्यात आल्यानंतर जखमांमुळे त्यांचा मृत्यू झाला; त्यानंतर मरणोत्तर परमवीर चक्र जाहीर झाले.

अधिकृत इतिहासातील १९७१ च्या शौर्य पुरस्कारांच्या यादीत परमवीर चक्राचे, म्हणजे भारताच्या सर्वोच्च युद्धकालीन सन्मानाचे, चार मानकरी आहेत. त्यांपैकी पूर्व आघाडीसाठीचे एकमेव मानकरी एक्का आहेत, ज्या आघाडीला ती यादी ४ कोअरच्या क्षेत्रात ठेवते. बाकीचे तिघे, सेखों, खेतरपाल आणि होशियार सिंग, यांना पश्चिमेकडील लढायांसाठी परमवीर चक्र मिळाले, आणि बसंतर येथील रणगाड्यांची लढाई त्यांत येते. श्रीनगरच्या हवाई संरक्षणाचा विषय वेगळ्या लेखाचा आहे.

झरी गावापासून गार्ड्स बटालियनपर्यंत

अल्बर्ट एक्का यांचा जन्म २७ डिसेंबर १९४२ रोजी चैनपूर तहसीलमधील झरी या गावात झाला. अधिकृत इतिहास जिल्हा रांची, बिहार असा देतो; गुमला जिल्हा प्रशासन, ज्याचे त्यांच्याबद्दलचे पान येथील अधिकृत स्रोतांपैकी एक आहे, गुमला असे देते, जो आता झारखंड राज्यात आहे. द ट्रिब्यूनने नमूद केले आहे की हे गाव तेव्हा रांची जिल्ह्यात होते आणि आता गुमला जिल्ह्यात आहे. त्यांचे आईवडील ज्युलियस आणि मरियम एक्का होते, आणि सेंटर फॉर लँड वॉरफेअर स्टडीजच्या (CLAWS) Scholar Warrior या नियतकालिकात कुटुंब उरांव आदिवासी आणि ख्रिस्ती असे वर्णिले आहे.

निवृत्त तोफखाना अधिकारी लेफ्टनंट कर्नल दिलबाग सिंग डबास यांनी लिहिलेल्या द ट्रिब्यूनच्या वृत्तान्तानुसार, माग काढण्यात ते निपुण होते, धनुष्यबाणाने नेम अचूक साधत, आणि हॉकीत ते विलक्षण चांगले होते. त्यांच्या सांगण्यानुसार, ७ बिहारचे सुभेदार मेजर भगीरथ सोरेन यांनी त्यांना जिल्हा स्पर्धेत पाहिले आणि भरती करून घेतले. गुमला पान आणि भारत रक्षक या दोघांनीही त्यांच्या भरतीची तारीख २७ डिसेंबर १९६२ दिली आहे, म्हणजे त्यांचा विसावा वाढदिवस.

ब्रिगेड ऑफ द गार्ड्सची उभारणी १ सप्टेंबर १९४९ रोजी जनरल के. एम. करिअप्पा यांच्या निर्णयावरून सुरू झाली, असे ट्रिब्यून सांगते, आणि जानेवारी १९६८ मध्ये ३२ वी गार्ड्स ही नवी बटालियन उभारण्यात आली. ट्रिब्यून म्हणते की तिने कुमाऊँ रेजिमेंट, शीख लाइट इन्फंट्री आणि बिहार रेजिमेंट यांच्याकडून जवान घेतले, आणि एक्का यांची ७ बिहारची कंपनी तिला देण्यात आली. एप्रिल १९७१ मध्ये तिचे नाव बदलून १४ वी बटालियन, ब्रिगेड ऑफ द गार्ड्स ठेवण्यात आले, तीच प्रशस्तिपत्रातील १४ गार्ड्स. CLAWS पुढे म्हणते की या तरुण बटालियनने युद्धाआधी बंगाली प्रतिकार दल असलेल्या मुक्ती वाहिनीला प्रशिक्षण दिले होते.

ऑपरेशन नट क्रॅकर

अधिकृत इतिहास योजनेचे वर्णन ऑपरेशन नट क्रॅकर असे करतो: कर्नेल बाजार, गंगासागर आणि अखौरा ताब्यात घेणे, आणि सिंगारबील धक्क्याचा वापर पाकिस्तानी बाजूला करता येऊ न देणे. त्यात ७३ माउंटन ब्रिगेड आणि ३११ माउंटन ब्रिगेड, तसेच बंगाली बटालियनांचा एस फोर्स, ही सैन्ये नेमलेली असल्याचे नमूद आहे, ढाक्याच्या पूर्वेकडील ४ कोअरच्या क्षेत्रात, त्रिपुरासमोर. CLAWS ७३ ब्रिगेडला ५७ माउंटन डिव्हिजनमध्ये ठेवते.

अधिकृत इतिहास सांगतो की ७३ ब्रिगेडने १ ते २ डिसेंबरच्या रात्री मोहीम सुरू केली, ज्यात १४ गार्ड्सने गंगासागरच्या दक्षिणेला आणि पश्चिमेला रस्ते रोखले, तर १९ पंजाब आणि रणगाड्यांच्या एका तुकडीने कर्नेल बाजार घेतले. त्याच इतिहासाने ३ डिसेंबरला शेवटच्या उजेडात, १७४० ते १७४५ वाजेच्या दरम्यान, अशी वेळ दिलेले भारतीय हवाई तळांवरील पाकिस्तानी हवाई हल्ले त्यानंतर झाले.

CLAWS, जी अधिकृत इतिहास आणि १४ गार्ड्स बटालियनचा डायजेस्ट व युद्ध डायरी आपल्या संदर्भांत गणते, गार्ड्सना काय सामोरे जावे लागणार होते त्याचे वर्णन करते. गंगासागर संकुलात रेल्वे स्थानक, मोगरा, गोल गंगैल आणि त्रिकोण नावाचा एक भाग होता. आजूबाजूचा प्रदेश दलदलीचा आणि सखल भातशेतीचा होता, त्यात रणगाडाविरोधी आणि सैनिकविरोधी सुरुंग आणि तारा होत्या. लष्करी गुप्तचरांनी त्या ठाण्यात एकच कंपनी असल्याचे सांगितले होते, आणि मुक्ती वाहिनीने बटालियन असल्याचे सांगितले. बटालियनला १२ फ्रंटियर फोर्सच्या सुमारे तीन कंपन्या, १२ आझाद काश्मीरची एक कंपनी आणि रझाकारांची एक कंपनी आढळली, असे लेख सांगतो. अधिकृत इतिहास आकड्यांबाबत मोघम आहे आणि संपूर्ण अखौरा परिसरात १२ फ्रंटियर फोर्सचे बटालियन मुख्यालय आणि सुमारे चार कंपन्या असल्याचे म्हणतो.

रेल्वे मार्गाने झालेला हल्ला

CLAWS च्या वृत्तानुसार, १४ गार्ड्स सुमारे पाच तास मैदानातून चालत गेली आणि गंगासागरच्या अगदी दक्षिणेला पोहोचली. गस्ती तुकड्यांनी पाकिस्तानी सैनिकांना रेल्वे रुळांवरून मोकळेपणाने फिरताना पाहिले आणि रुळांवर सुरुंग नसावेत असा निष्कर्ष काढला. म्हणून हल्ला रुळांच्या दुतर्फा, एकामागून एक रांगेत, रेल्वे मार्गानेच करण्यात आला. CLAWS ने उद्धृत केलेले प्रशस्तिपत्र याच कारणाने ही कृती लष्कराच्या इतिहासात अतुलनीय असल्याचे म्हणते.

ठाण्यापासून सुमारे १०० यार्डांवर असताना बचावकर्त्यांनी जोरदार स्वयंचलित गोळीबार सुरू केला. सुरुंग आणि तारांनी बळी घेतले, असे CLAWS लिहिते, आणि जे वाचले त्यांनी बंकरांना भिडून हल्ला केला. त्यानंतर हातघाईची लढाई झाली, खिडक्यांतून ग्रेनेड फेकले गेले आणि संगिनी वापरली गेली. एका बंकरमधील हलकी मशीनगन एक्का यांच्या कंपनीला रोखून धरत होती.

परमवीर चक्राच्या प्रशस्तिपत्राच्या सर्व उपलब्ध मजकुरांत पुढे त्यांनी काय केले याबाबत एकमत आहे. त्यांनी बंकरवर धाव घेतली, गंभीर जखमी झाले, तोफ चालवणाऱ्या दोघांना संगिनीने भोसकले आणि ती तोफ शांत केली. त्यांनी स्वतःला बाजूला नेऊ दिले नाही आणि बंकरमागून बंकर साफ करत पुढे लढत राहिले. लक्ष्याच्या उत्तर टोकाला एका इमारतीच्या दुसऱ्या मजल्यावरील मध्यम मशीनगनने आगेकूच थांबवली आणि मोठी जीवितहानी केली. एक्का रांगत इमारतीपर्यंत गेले आणि बंकरच्या खिडकीतून ग्रेनेड फेकला, ज्याने एकाचा मृत्यू झाला आणि दुसरा जखमी झाला. तोफ गोळीबार करतच राहिली. त्यांनी बाजूच्या भिंतीवर चढून बंकरमध्ये प्रवेश केला आणि तोफेवर उरलेल्या माणसाला संगिनीने भोसकले.

प्रशस्तिपत्राच्या Honourpoint वरील प्रतीत त्यांच्या कृतीचा सारांश “अत्यंत ठळक शौर्य आणि निर्धार” असा केला आहे. लक्ष्य ताब्यात आल्यानंतर जखमांमुळे त्यांचा मृत्यू झाला, अशी नोंद त्यात आहे. अधिकृत इतिहासाची स्वतःची पुरस्कार यादी म्हणते की त्यांनी ३ डिसेंबर १९७१ रोजी गंगासागर येथे पाकिस्तानी मशीनगन ठाण्यावर केलेल्या चढाईत प्राणार्पण केले.

गंगासागर पडल्याने काय बदलले

अधिकृत इतिहासाच्या हिशेबानुसार, ३ डिसेंबर रोजी १३०० वाजेपर्यंत १४ गार्ड्स आणि १९ पंजाबने गंगासागर येथील पाकिस्तानी तुकडीला पांगवले होते. CLAWS संपूर्ण संकुल ताब्यात आल्याची वेळ १००० वाजता देते. त्यानंतर ब्रिगेड ब्राह्मणबारिया ते कोमिल्ला या मुख्य रस्त्याकडे सरकली. त्याच लढाईसाठी १४ गार्ड्सचे मेजर अशोक कुमार तारा यांना वीर चक्र मिळाल्याचेही इतिहास नमूद करतो. ThePrint च्या २०२१ च्या वृत्तात निवृत्त कर्नल तारा यांचा उल्लेख आहे, जे एक्का यांच्यासोबत गंगासागरला लढलेले जुने सैनिक आहेत.

अधिकृत इतिहास म्हणतो की ७३ ब्रिगेडने गंगासागर ताब्यात घेतल्याने अखौऱ्याकडे दक्षिणेकडून येणारा पाकिस्तानी मार्ग बंद झाला. अखौऱ्यावरचा हल्ला त्याच रात्री दक्षिणेकडून झाला: ३११ ब्रिगेडच्या १८ राजपूतचा मुख्य हल्ला ४ ते ५ डिसेंबरच्या रात्री २२०० वाजता सुरू झाला, आणि अधिकृत इतिहास नोंदवतो की या तुकडीने ५ डिसेंबरच्या सकाळी तितास नदीवरील रेल्वे पूल सुस्थितीत ताब्यात घेतला आणि त्याच दिवशी अखौरा पडले. त्यानंतर ४ कोअरने ५७ माउंटन डिव्हिजनला ब्राह्मणबारिया आणि आशुगंजकडे वळवले, सिल्हेट येथील पाकिस्तानी तळाच्या माघारीचे मार्ग तोडण्यासाठी. इतिहासाच्या नोंदीनुसार, १६ डिसेंबर रोजी ढाक्यात शरणागती झाली, जेव्हा भारतीय वेळेनुसार १६३१ वाजता शरणागतीच्या दस्तऐवजावर स्वाक्षरी झाली.

नोंदींमध्ये कुठे फरक आहे

एका मजकुरातून दुसऱ्यात अनेक तपशील बदलतात, आणि तारखा सर्वात महत्त्वाच्या आहेत. अधिकृत इतिहास, CLAWS आणि गुमला पानावरील कारवाईची तारीख, तिन्ही ३ डिसेंबर १९७१ देतात. हल्ल्याची वेळ द ट्रिब्यूनमध्ये पहाटे २ वाजता, CLAWS च्या वर्णनात ०४००, CLAWS ने उद्धृत केलेल्या प्रशस्तिपत्राच्या मजकुरात ०४१५, आणि गुमला पानावरील तसेच भारत रक्षकवरील लष्करी सारांशात ४ डिसेंबरला ०४०० अशी दिली आहे. हा लेख ३ डिसेंबर वापरतो, ज्याला अधिकृत इतिहासाची पुरस्कार यादी आणि त्याचा लष्करी वृत्तान्त आधार देतात.

लक्ष्याची खोली द ट्रिब्यूनच्या मजकुरात अर्धा किलोमीटर, Honourpoint आणि CLAWS च्या मजकुरांत एक मैल आणि गुमला व भारत रक्षकच्या सारांशांत १.५ किलोमीटर आहे. त्या सारांशांत असेही म्हटले आहे की गंगासागर पडल्याने शत्रूला अखौरा सोडावे लागले. अधिकृत इतिहास ४ ते ५ डिसेंबर रोजी अखौऱ्यासाठी वेगळी लढाई झाल्याचे सांगतो, म्हणून अखौऱ्यावरील परिणाम येथे त्याच्या शब्दांत मांडला आहे. CLAWS गंगासागर अखौऱ्याच्या सुमारे चार किलोमीटर दक्षिणेला ठेवते, तर लष्करी सारांश आगरतळ्याच्या सुमारे सहा किलोमीटर पश्चिमेला म्हणतात, आणि सीमेच्या त्या कोनातील ठाण्याबाबत दोन्ही खरे असू शकते. काही लोकप्रिय पाने त्यांचा मृत्यू हिली येथील लढाईत झाल्याचे सांगतात. अधिकृत इतिहास आणि प्रत्येक प्रशस्तिपत्राचा मजकूर गंगासागर असे नाव देतात.

त्यांचे स्मरण कसे केले जाते

इंडिया पोस्टने जानेवारी २००० मध्ये त्यांच्यासाठी टपाल तिकीट काढले, ५० इयर्स ऑफ द रिपब्लिक ऑफ इंडिया गॅलंट्री अवॉर्ड विनर्स या शीर्षकाच्या पाच तिकिटांच्या संचातील एक म्हणून; या संचात करम सिंग, अब्दुल हमीद, एन. जे. एस. सेखों आणि एम. एन. मुल्ला हेही आहेत. सूचीपत्रात संचाशेजारी २८ जानेवारी २००० अशी तारीख दिसते, तर IANS चा एक वृत्तान्त तिकिटाची तारीख २६ जानेवारी, म्हणजे पन्नासावा प्रजासत्ताक दिन, अशी देतो. रांचीत एका मोठ्या चौकाचे नाव अल्बर्ट एक्का चौक आहे आणि तेथे त्यांचा पुतळा आहे. गुमला जिल्ह्यात त्यांच्या नावाचे एक प्रशासकीय मंडळ आहे, ज्याला IANS परमवीर चक्र अल्बर्ट एक्का ब्लॉक म्हणते. द ट्रिब्यूनने नमूद केले आहे की ४ कोअर आपल्या तेजपूर येथील मुख्यालयाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ त्यांचा अर्धपुतळा ठेवते.

बांगलादेशानेही त्यांचा सन्मान केला. IANS ने वृत्त दिले की बांगलादेश सरकारने त्यांना “परदेशी म्हणून १९७१ च्या युद्धाला दिलेल्या उत्कृष्ट साथीबद्दल आणि बलिदानाबद्दल” फ्रेंड्स ऑफ लिबरेशन वॉर हा सन्मान दिला. ThePrint मध्ये कर्नल तारा सांगतात की ते आणि एक्का यांची विधवा बालामदिना यांना तो स्वीकारण्यासाठी ऑक्टोबर २०१२ मध्ये ढाक्याला आमंत्रित करण्यात आले होते. २१ ऑक्टोबर २०१२ रोजी त्यांना गंगासागरच्या रणभूमीवर नेण्यात आले, जेथे, त्यांच्या आठवणीनुसार, तिने प्रार्थना केली आणि पतीला आदरांजली वाहिली.

IANS च्या वृत्तानुसार, एक्का यांना आगरतळ्यापासून १५ किमीवरील दुकली येथील श्रीपल्ली गावात इतर दहा सैनिकांसोबत पुरण्यात आले. भुवन दास यांच्या नेतृत्वाखालील गावकऱ्यांनी तेथे एक लहान स्मारक उभारले आणि, दास यांनी २०१६ मध्ये IANS ला सांगितल्याप्रमाणे, १९७१ पासून प्रत्येक विजय दिवसाला त्यावर हार घातला आहे. डिसेंबर २०१५ मध्ये दफनस्थळाच्या मातीची कलश गुमला येथे कुटुंबाकडे सोपवण्यात आली. जानेवारी २०१६ मध्ये बालामदिना, त्यांचा मुलगा व्हिन्सेंट आणि झारखंडमधील एक गट कलशातील मातीबद्दल कुटुंबाने उपस्थित केलेला प्रश्न मिटवण्यासाठी श्रीपल्लीला गेले आणि तेथील माती गोळा केली, जी झरीतील स्मारकासाठी वापरायची आहे असे तिने सांगितले. बालामदिना एक्का यांचे १६ एप्रिल २०२१ रोजी निधन झाले आणि त्यांना जारी गावात पुरण्यात आले, असे ThePrint ने वृत्त दिले, त्यांच्या पश्चात व्हिन्सेंट, त्याची पत्नी आणि चार नातवंडे आहेत.