विजयपुरातील गोल गुंबज १,७०३.५६ चौरस मीटरच्या खांबविरहित सभागृहावर उभा आहे, आणि त्याचा ३७.९२ मीटरचा घुमट आठ एकमेकांना छेदणाऱ्या कमानींनी तोलला आहे

कर्नाटकातील विजयपुरा येथील गोल गुंबज हा एक विटांचा घुमट आहे, जो आत एकही खांब नसलेल्या चौकोनी सभागृहावर उभा आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने (एएसआय) घुमटाचा आतील व्यास ३७.९२ मीटर आणि त्याखालच्या जमिनीचे क्षेत्रफळ १,७०३.५६ चौरस मीटर नोंदवले आहे, आणि हे क्षेत्रफळ “जगातील कोणत्याही घुमटाकार इमारतीखालचे सर्वात मोठे” असल्याचे सर्वेक्षण म्हणते. ही इमारत मुहम्मद आदिल शाहची समाधी आहे. तो विजापूरच्या आदिल शाही घराण्याचा सातवा शासक होता, आणि विजयपुराचे पूर्वीचे नाव विजापूर होते.

काय मोजले गेले

एएसआयच्या धारवाड मंडळाने या समाधीचे वर्णन असे केले आहे: घनाकृती इमारत, तिच्यावर अर्धगोलाकार घुमट, आणि प्रत्येक कोपऱ्यावर सात मजली अष्टकोनी मनोरा. हेन्री कझिन्स या ब्रिटिश सर्वेक्षकाने १८८९ मध्ये शहराची प्रमाणभूत मार्गदर्शिका लिहिली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार प्रत्येक मनोऱ्याच्या प्रत्येक मजल्यावर सात खिडक्या आहेत.

कझिन्स यांनी सभागृह स्वतः मोजले. घुमट आतून जवळजवळ अर्धगोल असून त्याचा व्यास १२४ फूट ५ इंच आहे, म्हणजे ३७.९२ मीटर, आणि हे एएसआयच्या आकड्याशी जुळते. खालचे सभागृह १३५ फूट ५ इंच चौरस आहे (सुमारे ४१.३ मीटर). त्याची जमीन त्यांनी १८,३३७ चौरस फूट काढली, म्हणजे १,७०४ चौरस मीटर, आणि हाच आकडा आता एएसआय देते. आडव्या कमानींना आधार देणारे बाहेर आलेले स्तंभ वगळल्यावर १८,१०९ चौरस फूट (सुमारे १,६८२ चौरस मीटर) जमीन उरली, जिच्यावर काहीही उभे नाही.

त्यांनी तुलना रोममधील पँथिऑनशी केली. भिंतींच्या आतील त्याची जमीन त्यांनी १५,८३३ चौरस फूट (सुमारे १,४७१ चौरस मीटर) दिली. “एकाच घुमटाने झाकलेली ही जगातील सर्वात मोठी जागा आहे,” असे त्यांनी लिहिले. जेम्स फर्ग्युसन यांच्या हिस्ट्री ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर (१८९१ ची आवृत्ती) यातही हीच मापे आणि पँथिऑनशी हीच तुलना आहे.

घुमट जाड आहे. कझिन्स यांनी त्याचे कवच भिंतींपासून सुटण्याच्या जागी १० फूट आणि शिखराजवळ ९ फूट जाड सांगितले आहे, म्हणजे अंदाजे ३.० आणि २.७ मीटर. आतून घुमटाचा माथा जमिनीपासून १७८ फूट (सुमारे ५४ मीटर) उंच आहे. समाधी अशा जागी उभी आहे जिथे घट्ट खडक पृष्ठभागावर येतो, त्यामुळे बांधकाम करणाऱ्यांना असमान खचण्याची अडचण आली नाही, असे कझिन्स नमूद करतात.

खांबांऐवजी आठ कमानी

एएसआय या रचनेतील कल्पना दोन वाक्यांत सांगते. खांबांऐवजी हा प्रचंड विटांचा घुमट आठ एकमेकांना छेदणाऱ्या कमानींवर तोललेला आहे, आणि या कमानी एकमेकांत गुंफलेले पेंडेंटिव्ह तयार करतात. पेंडेंटिव्ह म्हणजे चौकोनी खोलीचे घुमटाला हवे असलेल्या वर्तुळात रूपांतर करणारे वक्र भिंतीचे पृष्ठभाग. घुमट अनेकदा चौकोनी पायावर उभे केले जातात, पण ही पद्धत असामान्य आहे, असेही एएसआय म्हणते.

कझिन्स यांनी आपल्या मार्गदर्शिकेत याचा आराखडा काढला आहे. अष्टकोनाच्या कोपऱ्यांवर आठ स्तंभ भिंतींमध्ये बांधलेले आहेत, आणि प्रत्येक स्तंभापासून पुढच्या एक सोडून दुसऱ्या स्तंभापर्यंत कमान टाकलेली आहे. आराखड्यात या कमानी एकमेकांवर आलेले दोन चौरस तयार करतात, आणि आठही कमानींचे माथे घुमटाला धरणाऱ्या एका वर्तुळावर येतात. त्यांच्या वाचनानुसार घुमट काँक्रीटचे एकसंध कवच आहे (एएसआय त्याला विटांचा म्हणते), जे कमानींच्या माथ्यावर मृत वजन म्हणून बसते आणि त्यांच्यावर बाहेरची ढकल देत नाही.

फर्ग्युसन यांनी हे वेगळ्या प्रकारे समजावले. त्यांच्या मांडणीत पेंडेंटिव्हच्या कमानी एकमेकांना छेदून दगडी बांधकामाचा एक पुंजका तयार करतात, ज्याचे वजन आतल्या दिशेने काम करते आणि घुमटाच्या बाहेरच्या ढकलीला बांधणीच्या दोरखंडासारखे रोखते. अशा प्रकारचे जे काही कुठेही बांधण्याचा प्रयत्न झाला, त्यात हे सर्वात विलक्षण आणि गुंतागुंतीचे उदाहरण आहे, असे ते म्हणाले.

महेश वर्मा, आर. एस. जांगिड आणि व्ही. जी. अचवाल यांचा २००६ मधील एक अभियांत्रिकी शोधनिबंध तिसरे वर्णन देतो. नवी दिल्लीत ऐतिहासिक वास्तूंवरील परिषदेत तो सादर झाला होता. दगडी घुमट पायाशी बाहेरच्या दिशेने ढकलतात, आणि रोममधील तसेच युरोपात इतरत्रच्या घुमटांत ही ढकल कड्यांनी किंवा साखळ्यांनी रोखली जाते. गोल गुंबजात असे काहीही नाही. लेखक म्हणतात की त्याचा खालचा भाग रेखावृत्तांसह, म्हणजे वरून पायाकडे जाणाऱ्या रेषांसह, तडकलेला आहे, आणि आता तो घुमटाच्या माथ्याला समान कळस मानणाऱ्या कमानींच्या मालिकेसारखा वागतो. त्यांच्या मते कडे वापरण्यायोग्यतेसाठी लागते, स्थैर्यासाठी नाही, आणि हा घुमट कड्याशिवाय ३५० वर्षांहून अधिक काळ उभा आहे. हा शोधनिबंध असेही नोंदवतो की घुमटाची १९३६ ते १९३७ या काळात गनायटिंगने दुरुस्ती झाली, म्हणजे तडकलेले भाग बांधून ठेवण्यासाठी सिमेंट मोर्टार फवारले गेले. या दुरुस्तीची तारीख केवळ याच शोधनिबंधातून येते.

कुजबुज सज्जा आणि प्रतिध्वनींची मोजणी

घुमटाच्या आतून, जिथे तो भिंतींपासून उगवतो त्या पातळीवर, एक सज्जा गोल फिरतो. कझिन्स म्हणतात की तो भिंतींपासून सभागृहात बाहेर लोंबतो आणि सुमारे ११ फूट रुंद आहे, तर फर्ग्युसन त्याला १२ फुटांपेक्षा जास्त रुंद सांगतात. चार कोपऱ्यांतील मनोऱ्यांमधील गोलाकार जिने आणि घुमटाच्या जाडीतील मार्ग यांतून तिथे पोहोचता येते. कझिन्स यांच्या मापानुसार सज्जापासून जमिनीपर्यंतचे अंतर १०९ फूट ६ इंच आहे, म्हणजे सुमारे ३३ मीटर.

घुमटाचे ध्वनिविषयक गुणधर्म असे आहेत की सज्जाच्या एका टोकावरचा अगदी हलका आवाजही दुसऱ्या टोकाला स्पष्ट ऐकू येतो, असे एएसआय म्हणते. प्रतिध्वनींची संख्या स्रोत वेगवेगळी सांगतात. एएसआयचे स्मारक पान आणि कझिन्स दोघेही दहापट प्रतिध्वनी सांगतात. कझिन्स लिहितात की एका मोठ्या टाळीचा प्रतिध्वनी दहा वेळा उमटतो. विजयपुरा जिल्ह्याचे संकेतस्थळ म्हणते की मध्यवर्ती दालनातील प्रत्येक आवाजाचा प्रतिध्वनी सात वेळा येतो आणि कुजबुज ३७ मीटर पोहोचते.

वास्तुकाराने ही इमारत ध्वनी घुमवणारे दालन म्हणून आखली होती असे कझिन्स यांना वाटले नाही. त्यांनी प्रतिध्वनीला घुमटाच्या आकाराचा नैसर्गिक परिणाम म्हटले, कारण विजापुरातील अनेक लहान घुमटांचा आकार हाच आहे, फक्त लहान प्रमाणात. त्यांना आढळले की हॉलमध्ये शिरताना पडलेल्या पावलाच्या आवाजाने मोठे प्रतिध्वनी उमटतात, आणि सज्जाच्या आत ते अधिक जोरदार होतात.

कोणी बांधला आणि कधी पूर्ण झाला

कझिन्स मुहम्मद आदिल शाहची कारकीर्द १६२७ पासून, म्हणजे त्याचे वडील दुसरे इब्राहीम मरण पावले त्या वर्षापासून, १६५६ पर्यंत मानतात. एएसआय ती १६२७ ते १६५७ अशी देते. एएसआयच्या स्मारक पानावर डाबूळचे कुशल बांधकामकार याकूत यांचे नाव बांधणारे म्हणून आहे. ही समाधी अशा राजधानीत उभी होती जिचे वर्णन एएसआय असे करते: गड, इब्राहीम रौजा आणि बारा कमान यांसारख्या समाध्या, मशिदी, राजवाडे आणि ताज बावडी व चांद बावडी यांसारखी पाणीपुरवठ्याची कामे यांनी सजलेली.

तारखेबाबत स्रोत एकमत नाहीत. एएसआयच्या स्मारक पानावर समाधी १६५७ मध्ये बांधली गेली असे आहे, तर त्याच स्थळाविषयीच्या दुसऱ्या पानावर १६५९ आहे. एएसआय म्हणते की दक्षिण दरवाजावरील तीन शिलालेख सुलतानाच्या मृत्यूची तारीख १६५७ अशी देतात. कझिन्स यांनी तिन्ही वाक्यांच्या अक्षरमूल्यांची गणना केली आणि हिजरी वर्ष १०६७ मिळवले, जे त्यांनी इसवी सन १६५६ मध्ये रूपांतरित केले. त्यापैकी एक असे वाचले जाते: “मुहम्मदचा अंत स्तुत्य झाला आहे.” कझिन्स मृत्यूची बातमी गोवळकोंड्याबाहेरच्या औरंगजेबाच्या छावणीत १६५६ मध्ये पोहोचल्याचेही नोंदवतात. वर्मा आणि त्यांचे सहलेखक बांधकामाचा कालावधी १६२७ ते १६५६ असा देतात, म्हणजे सुलतानाची कारकीर्द. पूर्ण होण्याचे वर्ष कोणतेही असो, स्रोत सुलतानाचा मृत्यू १६५६ किंवा १६५७ मध्ये ठेवतात. आग्र्यात त्याच दशकांत मुघल दरबार ताजमहाल पूर्ण करत होता.

घुमटाखाली एका चौथऱ्यावर सुलतानाच्या आणि त्याच्या कुटुंबातील सदस्यांच्या कबरी आहेत. त्यांच्या खऱ्या कबरी खालच्या तळघरात आहेत, असे एएसआय म्हणते आणि कझिन्सही सहमत आहेत. उत्तरेकडील एक लहान जोडबांधणी सुलतानाच्या आईच्या विश्रांतीस्थानासाठी होती, असे एएसआय म्हणते, पण ती नंतरची भर आहे आणि कधीच पूर्ण झाली नाही. पश्चिमेला मशीद आहे आणि दक्षिणेला नक्कारखाना, म्हणजे प्रवेशद्वाराचे दालन, जिथे ठरलेल्या वेळी संगीत वाजवले जाई, असे कझिन्स सांगतात. एएसआय म्हणते की १६८६ मध्ये विजापूरने औरंगजेबाच्या नेतृत्वाखालील मुघलांसमोर शरणागती पत्करली. वेढ्याची कथा औरंगजेबावरील लेखात आहे.

दुसऱ्या क्रमांकाचा दावा आणि त्यामागचे स्रोत

चार अधिकृत मजकुरांत हा दुसरा सर्वात मोठा घुमट म्हटला आहे. एएसआयचे स्मारक पान तसे म्हणते आणि ३७.९ मीटरची तुलना रोममधील सेंट पीटरच्या ४२.४ आणि लंडनमधील सेंट पॉलच्या ३२.९ मीटरशी करते. कर्नाटक पर्यटन म्हणते की या स्मारकात जगातील दुसरा सर्वात मोठा घुमट आहे. विजयपुरा जिल्ह्याचे संकेतस्थळ म्हणते की आजवर बांधलेला हा दुसरा सर्वात मोठा घुमट आहे, आकारात सेंट पीटरच्या खालोखाल. भारताने युनेस्कोकडे सादर केलेल्या तात्पुरत्या यादीच्या मजकुरात गोल गुंबज “जागतिक इतिहासातील दुसरा सर्वात मोठा घुमट” म्हणून उभा आहे.

या चारपैकी कोणीही त्याची पँथिऑनशी तुलना करत नाही, आणि स्रोत एकमेकांशी सुसंगतही नाहीत. एएसआयचे याच स्मारकाचे नवे वर्णन फक्त एवढेच म्हणते की हा घुमट जगातील सर्वात मोठ्या घुमटांपैकी एक आहे. २००६ मधील अभियांत्रिकी शोधनिबंधाने पँथिऑन ४४ मीटर, सेंट पीटर ४१.६ आणि गोल गुंबज ३७ अशा सारणीत मांडले आहेत, आणि वेगवेगळ्या संदर्भांत वेगवेगळी मूल्ये आढळतात अशी टीप दिली आहे. या आकड्यांनुसार सारणीतील घुमटांमध्ये गोल गुंबज तिसरा येतो. अधिक भक्कम पायावरचा दावा जमिनीच्या क्षेत्रफळाचा आहे, जो कझिन्स आणि फर्ग्युसन यांनी मोजला आणि एएसआय पुन्हा सांगते. तिथे घुमटाची क्रमवारी तो किती जागा झाकतो यावर ठरते, कवचाच्या रुंदीवर नाही. सर्व मोठ्या घुमटांची जमिनीच्या क्षेत्रफळानुसार क्रमवारी लावणारे कोणतेही आधुनिक सर्वेक्षण tuput ला सापडले नाही, म्हणून हा दावा एएसआय आणि १८८० च्या दशकातील मोजमापांच्या नावावरच ठेवला आहे.

दख्खनच्या स्मारकांमध्ये त्याचे स्थान

युनेस्कोची तात्पुरती यादी, म्हणजे जागतिक वारसा यादीसाठी नामांकन करण्यापूर्वीचा पहिला टप्पा, यात “दख्खन सुलतानशाहीची स्मारके आणि किल्ले” समाविष्ट आहेत. भारताने ती १५ एप्रिल २०१४ रोजी निकष (ii) आणि (iii) अंतर्गत सादर केली. या मालिकेत गुलबर्गा, बिदर, विजापूर आणि हैदराबाद येतात. मजकुरात विजापुरातील आदिल शाही स्मारकांचे वर्णन ८० लहान-मोठ्या स्मारकांचा समूह असे केले आहे, जो तटबंदीच्या दोन वलयांत आहे, आणि बाहेरची भिंत सहा मैलांहून अधिक पसरलेली आहे. २३ नोव्हेंबर २०२३ रोजी हॅन्स इंडियाने वृत्त दिले की कर्नाटकचे पर्यटन मंत्री एच. के. पाटील यांनी या स्मारकासाठी युनेस्को यादीच्या मागणीकडे लक्ष देण्याचे अधिकाऱ्यांना निर्देश दिले आणि एएसआयसह सविस्तर अहवाल तयार करण्यासाठी एक संस्था नेमली जाईल अशी घोषणा केली.

कर्नाटक पर्यटन विजयपुरा बंगळुरूपासून ५३० किमी असल्याचे नोंदवते, मुंबई आणि हैदराबाद यांना जोडणाऱ्या मार्गांवर रेल्वे स्थानक आहे, आणि बहुतेक स्मारके सायंकाळी ६ पर्यंत बंद होतात असे सांगते (६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासले). एएसआयच्या धारवाड मंडळाच्या संकेतस्थळावर समाधीचे इंग्रजी आणि कन्नड ध्वनिवर्णन आणि एक व्हिडिओ माहितीपट आहे.