नाशिकच्या पांडवलेणी लेण्यांमध्ये सहा नद्यांवरील मोफत नावांच्या तराफ्यांची उषवदाताची नोंद आणि राणी गोतमी बलश्रीने आपला मुलगा गौतमीपुत्र सातकर्णी याने क्षहरात वंशाचा उच्छेद केल्याची केलेली नोंद दोन्ही कोरलेली आहेत

नाशिकपासून सुमारे पाच मैलांवरील एका टेकडीवर दोन दीर्घ प्राकृत शिलालेख आहेत, जे सत्तांतराची एकच घटना दोन विरुद्ध बाजूंनी नोंदवतात. लेणे क्रमांक १० मध्ये, क्षत्रप (प्रांतशासक) नहपानाचा जावई उषवदात, त्याने कशासाठी खर्च केला त्याची यादी देतो: चार नगरांतील धर्मशाळा, विहिरी, तलाव आणि बागा, आणि सहा नद्यांवरील मोफत नावांचे तराफे. लेणे क्रमांक ३ मध्ये सातवाहन राजमाता गोतमी बलश्री आपला मुलगा राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी याची स्तुती करवते, कारण त्याने क्षहरात कुळाचा, म्हणजे नहपान ज्या वंशाचा होता त्याचा, नाश केला.

प्राकृत ही त्या काळाची रोजची बोली होती, आणि दोन्ही नोंदी ब्राह्मी लिपीत कोरलेल्या आहेत. पॅरिसच्या ई. सेनार यांनी त्या १९०५ ते १९०६ मध्ये एपिग्राफिया इंडिका खंड ८ मध्ये संपादित केल्या. स्थानिक भाषेत ही लेणी पांडू लेना, म्हणजेच पांडवलेणी, अशी ओळखली जातात. शिलालेखांत टेकडीचे नाव तिरन्हु असे आहे, जे सेनार यांनी संस्कृत त्रिरश्मी असे मानले.

शिलालेखांनी तिरन्हु म्हटलेली टेकडी

१८८३ मध्ये मुंबई गॅझेटियरने नाशिकच्या दक्षिणेस सुमारे पाच मैलांवरील तीन ओसाड, तीव्र उताराच्या टेकड्यांचे वर्णन केले. सर्वात उंच आणि सर्वात पूर्वेकडील टेकडी नाशिकपासून १,०६१ फूट (सुमारे ३२० मीटर) आणि समुद्रसपाटीपासून ३,००४ फूट उंच आहे, आणि तिच्या उत्तर बाजूवर साधारण अर्ध्या उंचीवर एका कमी कड्यात लेणी खोदलेली आहेत. गॅझेटियरने या समूहाला इसवी सनपूर्व २५० ते इसवी सन ६०० असा कालावधी दिला आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे लेण्यांना XXIV पर्यंत क्रमांक दिले. फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी १८८० मध्ये लिहिताना १७ लेणी मोजली, जी मैदानापासून सुमारे ३०० फूट उंचीवर, पाव मैल लांबीच्या खडकात आहेत.

क्रमांक पुस्तकागणिक वेगळे आहेत. या लेखातील दोन लेण्यांना सेनार आणि गॅझेटियर वापरतात तेच क्रमांक आहेत, ३ आणि १०, ज्यांना फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी III आणि VIII म्हटले. गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार लेणे क्रमांक १० हे सोळा कोठड्या आणि ओसरी असलेले सभागृह आहे. लेणे क्रमांक ३ मध्ये सहा अष्टकोनी खांबांची ओसरी आहे, ज्यांच्या माथ्यावर हत्ती आणि बैल यांसारख्या प्राण्यांच्या जोड्या आहेत.

त्रिरश्मी, म्हणजे “प्रकाशाचा तिहेरी किरण”, हे नाव गॅझेटियरला समजावून सांगणे कठीण वाटते. तीन टेकड्या किंवा लेणीच्या टेकडीचा पिरॅमिडसारखा आकार हा त्याचा स्रोत असावा, असे ते सुचवते.

उषवदाताने कशासाठी खर्च केला

लेणे क्रमांक १० च्या ओसरीच्या भिंतीवरील दीर्घ शिलालेख दात्याचे नाव उषवदात असे देतो, तो दीनिकाचा मुलगा आणि क्षहरात क्षत्रप राजा नहपानाचा जावई. सेनार यांच्या भाषांतरानुसार तो तीन लाख गायींचा दाता आहे, देव आणि ब्राह्मणांना सोळा गावे देणारा आहे, आणि दरवर्षी एक लाख ब्राह्मणांना भोजन घालणारा आहे. त्याने सोने दिले आणि बर्णासा नदीवर तीर्थ, म्हणजे पाण्यापर्यंत पायऱ्या असलेला स्नानघाट, बांधला, ही नदी गॅझेटियरच्या मते उत्तर गुजरातची बनास आहे. भरुकच्छ (भडोच), दशपूर, गोवर्धन आणि सोरपारग (सोपारा) येथे चौकोनी धर्मशाळा उभ्या राहिल्या, आणि त्याने विहिरी व तलाव खोदले आणि बागा लावल्या. दशपूर सेनार यांना ओळखता आले नाही. गोवर्धन, गॅझेटियर सांगते, नाशिकपासून गोदावरीच्या वरच्या बाजूला सुमारे सहा मैलांवर आहे.

त्यानंतर तराफे येतात. सेनार यांचे भाषांतर सांगते की त्याने इबा, पारदा, दमण, तापी, करबेना आणि दहनुका या नद्यांवर “नावांनी मोफत तराफे” सुरू केले आणि प्रत्येकाच्या दोन्ही काठांवर निवारे उभारले. सेनार त्यांना भेटण्याची ठिकाणे आणि पिण्याचे पाणी वाटण्यासाठीच्या शेड असे वाचतात. गॅझेटियरच्या आवृत्तीत ब्यूलर आणि भगवानलाल सांगतात की त्याने सहा नद्या नावांनी विनामूल्य ओलांडता येण्याजोग्या केल्या, आणि दुसऱ्या प्रकारचा निवारा पाण्याकडे उतरणारे उतार असा वाचतात.

गॅझेटियरने सहा नावांची तुलना दक्षिण गुजरात आणि उत्तर कोकण किनाऱ्यावरील नद्यांशी केली: अंबिका (शक्यतो), पार, दमणगंगा, तापी, कावेरी (बहुधा) आणि डहाणूची खाडी. त्या सगळ्या डहाणू आणि सुरत यांच्या दरम्यान आहेत, असे ते नोंदवते, आणि पार वगळता सर्वांना किमान पावसाळ्यात तराफ्याची गरज असते. किनाऱ्याचा हा पट्टा भडोच आणि सोपारा यांच्या दरम्यान आहे, ज्या दोन नगरांत त्याने धर्मशाळा बांधल्या. ग्रीक नौकानयन मार्गदर्शकात दोन्ही बंदरे म्हणून येतात, ज्याबद्दल आमच्या पेरिप्लसवरील लेखात माहिती आहे.

प्रथमपुरुषातील एक उत्तरलेख एका मोहिमेची भर घालतो. “स्वामीं”च्या आज्ञेवरून, ज्यांना गॅझेटियर नहपान मानते, उषवदात पावसाळाभर वेढ्यात अडकलेल्या उत्तमभद्रांच्या प्रमुखाला सोडवायला गेला, आणि तो जवळ येताच वेढा घालणारे पळून गेले. सेनार वेढा घालणाऱ्यांना मलय म्हणून वाचतात आणि गॅझेटियर मालव असे पसंत करते. तेथून नोंद त्याला पुष्कर सरोवरांपर्यंत नेते, जे गॅझेटियर राजस्थानात ठरवते, तेथे त्याने स्नान केले आणि गायी व एक गाव दान दिले. सेनार यांच्या भाषांतरात ३,००० गायी आहेत आणि गॅझेटियरमध्ये ३,००,०००.

शिलालेख लेणीच्याच उल्लेखाने संपतो, जे त्रिरश्मी टेकड्यांत तिच्या टाक्यांसह खोदले आहे. त्याच ओसरीतील एक कोठडी नहपानाची मुलगी आणि उषवदाताची पत्नी दक्षमित्रा हिची देणगी आहे. गॅझेटियर नोंदवते की त्याने ब्राह्मणांना जितके दिले तितकेच बौद्धांनाही दिले, आणि कार्ला येथील भिक्षूंनाही त्याच्याकडून एक गाव मिळाले. बर्जेस आणि भगवानलाल यांनी १८८१ मध्ये तो कार्ले शिलालेख भाषांतरित केला, आणि कार्ला लेण्यांवरील आमचा लेख त्या स्थळाची माहिती देतो.

विणकरांच्या श्रेणींसोबत तीन हजार कार्षापण

थेट खाली कोरलेली दुसरी नोंद वर्ष ४२, वैशाख महिन्याची आहे. उषवदात ते लेणे संपूर्ण संघाला, म्हणजे चारही दिशांतील भिक्षूंच्या समुदायाला, ३,००० कार्षापणांच्या कायमस्वरूपी निधीसह देतो, ज्याला सिरकार नहपानाची चांदीची नाणी मानतात. हे पैसे गोवर्धन येथील विणकरांच्या दोन श्रेणींना दिले गेले: २,००० दरमहा शंभरामागे एक प्रतिक, म्हणजे एक कार्षापण, या व्याजाने, आणि १,००० त्याच्या तीन चतुर्थांश दराने. मुद्दल कधीही परत करायचे नव्हते, आणि फक्त व्याज खर्च होत असे.

सेनार पहिला दर वर्षाला १२ टक्के असा काढतात. त्या आकड्यावर २,००० वर वर्षाला २४० कार्षापणे मिळतात, म्हणजे ग्रंथात नाव घेतलेल्या वीस निवासी भिक्षूंपैकी प्रत्येकाला वस्त्रासाठी १२ कार्षापणे देण्यासाठी नेमकी लागणारी रक्कम. ग्रंथानुसार, ही देणगी नगर सभागृहात जाहीर केली गेली आणि अभिलेख कार्यालयात नोंदवली गेली. १९६५ मध्ये मजकूर पुन्हा संपादित करणारे सिरकार विणकरांच्या श्रेणींचे वर्णन करताना म्हणतात की त्या आधुनिक बँकिंग आणि व्यापारी महामंडळांसारख्या दिसतात.

राजमातेची विजयांची यादी

गोतमी बलश्रीचा शिलालेख लेणे क्रमांक ३ च्या ओसरीच्या मागील भिंतीवर, प्रवेशद्वाराच्या वर कोरलेला आहे, आणि तिचा नातू, वसिष्ठीचा मुलगा राजा पुळुमावी याच्या १९ व्या वर्षाचा आहे. तिला महाराणी आणि राजाधिराज गौतमीपुत्र सातकर्णी याची माता म्हटले आहे. बहुतेक मजकूर तिच्या मुलाची स्तुती करतो.

सेनार यांचे भाषांतर त्याला असिक, असक, मूळक, सुरठ, कुकुर, अपरांत, अनूप, विदर्भ आणि आकर-अवंती यांचा राजा, आणि विंध्य, सह्य, मलय व महेंद्र यांसारख्या पर्वतांचा स्वामी करते. स्तुतीत “ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्याले आहे” असेही आहे. त्याने क्षत्रियांचा अहंकार मोडला, शक, यवन आणि पल्हव यांचा नाश केला, खखरात वंशाचा उच्छेद केला आणि सातवाहन कुळाचे वैभव पुन्हा स्थापिले. रॅपसन यांनी खखरात हा क्षहरात याचा, म्हणजे भूमक आणि नहपान यांच्या कुळाच्या नावाचा, बोलीतील रूप म्हणून वाचला, आणि सातवाहन वैभवाच्या पुनर्स्थापनेचा अर्थ क्षहरातांनी बळकावलेला पश्चिमेकडील प्रदेश पुन्हा जिंकणे असा घेतला. ठिकाणांची यादी उषवदाताच्या देणग्यांशेजारी ठेवून त्यांनी किती जमीन हातोहात बदलली याचा अंदाज बांधला.

मजकूर हे स्तुतिकाव्य आहे, आणि तो त्याच्या पराक्रमाची तुलना राम, केशव, अर्जुन आणि भीमसेन यांच्याशीही करतो. क्षहरातांबद्दलचा दावा तपासण्याची संधी वाचकाला इतर पुरावा देतो. ती बढाई शब्दशः खरी असल्याबद्दल शंका घेण्याचे कारण रॅपसन यांना सापडले नाही.

बलश्रीने ते लेणे तिरन्हुच्या माथ्यावर बनवले, ज्याची तुलना मजकूर कैलासाच्या शिखराशी करतो, आणि ते भदायनीय भिक्षूंना दिले, जे सेनार यांच्या मते स्थविरांची एक शाखा होते. तिच्या नातवाने त्याच्या देखभालीसाठी पिसाजिपदक हे गाव दिले.

गौतमीपुत्राचा स्वतःचा वर्ष १८ चा आदेश

गौतमीपुत्राने त्याच लेण्यात एक नोंद ठेवली, वेजयंतीतील त्याच्या विजयी छावणीतून गोवर्धन येथील अधिकाऱ्याला दिलेला आदेश, जिला रॅपसन बनवासी मानतात, आणि जो त्याच्या १८ व्या वर्षाचा आहे. पश्चिम खखडी गावातील २०० निवर्तनांचे, म्हणजे जमीन मोजण्याच्या एककाचे, शेत तिरन्हुच्या तपस्व्यांना द्यायचे आहे. सेनार यांचे भाषांतर सांगते की उषवदाताने ते पूर्वी उपभोगले होते. शेतात राजकीय अधिकाऱ्यांना प्रवेश नाही, मीठ खणण्यास मनाई आहे आणि जिल्हा पोलिसांचा हस्तक्षेप चालत नाही.

विद्वान हा आदेश तीन प्रकारे वाचतात. ब्यूलर आणि भगवानलाल यांनी अजकालकीय या शब्दाचा अर्थ “आजपर्यंत” असा घेतला, म्हणजे आदेश विजयाचा काळ ठरवेल आणि उषवदाताला हटवल्याचे सूचित करेल. सेनार यांनी तो स्थळनाम असल्याचे मानले आणि त्या वाचनावर शंका घेतली, तर रॅपसन यांनी अर्थ “आजच्या काळापर्यंत” असा घेतला पण निष्कर्ष काढला की आदेशाने बहुधा नव्या राजवंशाखाली उषवदाताने आधीच दिलेल्या देणगीला मान्यता दिली. त्यांच्या मते तोच नमुना कार्ला येथील एका आदेशात दिसतो, ज्याची तारीख अंशतः नष्ट झाली आहे, आणि जो उषवदाताने भिक्षूंना दिलेल्या गावात त्यांना कायम ठेवतो.

नाशिक येथील गौतमीपुत्राचा शेवटचा तारखेचा आदेश वर्ष २४ चा आहे, राजमातेसोबत दिलेला. राजाने आधी दिलेले एक शेत पडीक राहिले होते आणि त्याचे गाव ओस पडले होते, म्हणून त्याने ते बदलून नगराच्या काठावरील राजकीय जमिनीचे १०० निवर्तन दिले.

क्रम निश्चित करणारी नाणी

१९०६ मध्ये नाशिक जिल्ह्यातील जोगलथेंबी गावाजवळ सुमारे १३,२५० चांदीच्या नाण्यांचा साठा सापडला. ब्रिटिश म्युझियमसाठी त्यातील निवडक नाण्यांची सूची करणाऱ्या रॅपसन यांना त्यात फक्त नहपानाची नाणी आणि गौतमीपुत्राने पुन्हा ठसे उमटवलेली नहपानाची नाणी आढळली, ज्यातील दुसरा प्रकार दोन तृतीयांशांपेक्षा जास्त होता. एच. आर. स्कॉट यांच्या १९०८ च्या अभ्यासाचा हवाला देत शिमाडा १३,२७० पैकी ९,२७० पुन्हा ठसे उमटवलेली असल्याचे सांगतात.

नवे शिक्के सातवाहन रचनांचे आहेत, एका बाजूला शिलालेखासह चैत्य (अवशेष मंदिर) आणि दुसऱ्या बाजूला उज्जैन चिन्ह. रॅपसन सांगतात की हे प्रकार केवळ अस्तित्वात असलेले चलन पुन्हा जारी करण्यासाठी वापरले गेले. पुन्हा ठसे उमटवणे नहपानाच्या पराभवानंतर लवकरच नैसर्गिकपणे घडले असावे, असे त्यांनी मानले, आणि ही नाणी नाशिक जिल्ह्यात चालत होती, जो गौतमीपुत्राने जिंकला होता किंवा, रॅपसन यांच्या शब्दांत, परत मिळवला होता.

साठा सापडण्यापूर्वी फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी स्थापत्यावरून दोन राजांमध्ये एक शतकाचे अंतर असावे असे मानले होते, आणि तो कालावधी पुढील अभ्यासावर सोडला होता. गौतमीपुत्राने नहपानाची चांदी पुन्हा ठसवल्याने दोघे एकाच पिढीत आले.

टेकडीवरील इतर दाते

तिरन्हुवरील सर्व दाते राजघराण्यातील नव्हते. लेणे क्रमांक १७ मध्ये दत्तमित्रीमधील यवन आणि उत्तरेकडील, धम्मदेवाचा मुलगा इंद्राग्निदत्त याची देणगी आहे, ज्याने आपल्या मातापित्यांच्या पुण्यासाठी लेणे, चैत्य (स्तूप असलेले मंदिर) आणि टाक्या बनवल्या आणि आपला मुलगा धम्मरक्खित याच्यासह त्या संघाला दिल्या. सेनार नोंदवतात की ब्यूलर आणि भांडारकर यांनी दत्तमित्री म्हणजे अराकोसियातील देमेत्रियास असावे असा तर्क केला, ज्या नगराचे नाव खराक्सचा इसिदोर याने सांगितले आहे. गॅझेटियरने ते नगर सिंधजवळ ठरवले.

दोन कालगणना

नोंदी राज्यवर्षे देतात, ख्रिस्ती कालगणनेची वर्षे नाही, म्हणून प्रत्येक दिनांक युक्तिवादांच्या साखळीवर उभा आहे. क्रम पक्का आहे आणि आकडे नाहीत.

नहपानाचे तारखेचे शिलालेख वर्ष ४१ ते वर्ष ४६ पर्यंत आहेत. फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी ती शक संवताची वर्षे, इसवी सन ७८ पासून मोजलेली, असे वाचले आणि सुमारे इसवी सन ११८ ते १२० गाठले. १९०८ मध्ये रॅपसन यांनी तसेच केले आणि नहपानाची शेवटची ज्ञात तारीख, वर्ष ४६, इसवी सन १२४ ला ठेवली. गौतमीपुत्राचे १८ वे वर्ष त्यांनी त्याच तारखेला ठेवले, ज्यामुळे गौतमीपुत्राचा राज्यारोहण सुमारे इसवी सन १०६ ला आणि त्याचे २४ वे व शेवटचे नोंदवलेले वर्ष इसवी सन १३० ला येते. सिरकार यांची आवृत्ती नहपानाला सुमारे इसवी सन ११९ ते १२४ देते. काही विद्वान वर्षे विक्रम संवतात वाचतात आणि नहपानाला खूप आधी ठेवतात, असे सिरकार नोंदवतात, आणि ते अक्षरांच्या वळणावरून आणि गौतमीपुत्राच्या शिलालेखांच्या व नाण्यांच्या पुराव्यावरून नाकारतात. १८८३ च्या गॅझेटियरने गौतमीपुत्राच्या नहपानावरील विजयासाठी सुमारे इसवी सन १०० (ओल्डेनबर्ग) पासून इसवी सन ३१९ (भांडारकर) पर्यंतचे अंदाज नोंदवले होते.

नवे संशोधन दोन्ही राजांना आधी नेते. शिमाडा आपल्या २०१३ च्या पुस्तकात याचा सारांश देतात. पेरिप्लस, ज्याला नाबातियन राजा मल्खुसाच्या उल्लेखामुळे सुमारे इसवी सन ४० ते ७० असा निश्चित काळ मिळतो, बरिगाझा किनाऱ्याच्या एका शासकाचे नाव देते, जो शॉफ यांच्या स्पेलिंगमध्ये नंबनुस आणि शिमाडा यांच्या स्पेलिंगमध्ये मंबनोस आहे, ज्याला बहुतेक विद्वान नहपान मानतात. ते बरोबर असेल तर त्याची कारकीर्द इसवी सन ७८ पूर्वी सुरू झाली आणि त्याची वर्षे शक संवताची वर्षे असू शकत नाहीत. सीली आणि टर्नर यांच्या धातू चाचण्यांत नहपानाची चांदीची नाणी ९८.१६ टक्के चांदीची आढळली, जी इसवी सन ६३ मध्ये नीरोने चलन भेसळयुक्त करण्यापूर्वी पाडलेल्या रोमन दिनारीच्या जवळ आहे.

जो क्रिब यांनी इंडो-पार्थियन राजा ससन, ज्याची सत्ता सुमारे इसवी सन २० ते ४५ मानली जाते, याने पुन्हा ठसे उमटवलेल्या नहपान नाण्यांवरून असा युक्तिवाद केला की नहपानाने पहिल्या शतकाच्या मध्यात राज्य केले. शैलेंद्र भांडारे नहपानाला सुमारे इसवी सन ३२ ते ७८ आणि गौतमीपुत्राला सुमारे इसवी सन ६० ते ८५ असा काळ देतात. शिमाडा लिहितात की हे अभ्यास तारखा अचूक निश्चित करत नाहीत, आणि त्यांचे स्वतःचे पुस्तक रॅपसन यांच्या गौतमीपुत्राच्या राज्यारोहणासाठीच्या इसवी सन १०६ च्या विरुद्ध, नंतरच्या सातवाहनांची सुरुवात सुमारे इसवी सन ५० ते ६० ला मानते.