లోక్‌సభ స్పీకర్‌ను సభ్యులే ఎన్నుకుంటారు, సంప్రదాయం ప్రకారం పార్టీ బంధాలను వదులుకుంటారు, సభ ముందుకు ఏది రావాలో నియంత్రిస్తారు, 1954 నుండి నాలుగు తొలగింపు తీర్మానాలను తట్టుకున్నారు

లోక్‌సభ స్పీకర్, సభ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడానికి రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 93 కింద ఇతర సభ్యులు ఎన్నుకునే సభ్యుడు. ఆ పదవిని చేపట్టిన మొదటి వ్యక్తి జి. వి. మావలంకర్ 1952 మే 15న 394కు 55 ఓట్ల నమోదిత ఓటుతో ఎన్నికయ్యారని, సభ స్పీకర్ ఎన్నికలపై సియాసత్ రాసిన కథనం చెబుతుంది. మంత్రులకు ఏ ప్రశ్నలు వేయాలి, క్రమ సమస్య చెల్లుబాటవుతుందా, పార్టీ మారిన సభ్యుడు పదో షెడ్యూలు కింద సీటు కోల్పోతారా అనేవి అప్పటి నుండి స్పీకరే నిర్ణయిస్తున్నారు. సభ పనితీరు గురించి విస్తృతంగా మా లోక్‌సభ మార్గదర్శిలో ఉంది.

సభ స్పీకర్‌ను ఎలా ఎంచుకుంటుంది, అప్పటి వరకు కుర్చీలో ఎవరు ఉంటారు

సభ “వీలైనంత త్వరగా” తన సభ్యుల్లో ఇద్దరిని స్పీకర్‌గా, డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా ఎంచుకోవాలని అధికరణ 93 చెబుతుంది. రాజ్యాంగ సభ ఆ అధికరణ ముసాయిదాను 1949 మే 19న ప్రధానమైన చర్చ లేకుండానే ఆమోదించిందని భారత రాజ్యాంగ ఆర్కైవ్ చెబుతుంది. పద్ధతిని సభ సొంత నియమాలకు వదిలారు. నియమం 7 ప్రకారం తేదీని రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు; సభ్యులు ముందు రోజు మధ్యాహ్నానికి ఒక సహచరుని పేరుతో తీర్మానానికి రాతపూర్వక నోటీసులు ఇస్తారు, ప్రతిదానికీ బలపరచేవారు ఉండాలి, పేరు పెట్టినవారు సేవ చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారనే ప్రకటన కూడా జతచేయాలి. పాలక కూటమి అభ్యర్థి కోసం తీర్మానాన్ని సాధారణంగా మంత్రి కార్యాలయం ఏర్పాటు చేస్తుందని పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ హ్యాండ్‌బుక్ జోడిస్తుంది.

1976 నుండి జరిగిన ఎన్నికల్లో చాలావరకు నమోదిత ఓటు లేకుండానే సాగాయి. పోటీ జరిగిన ఎన్నికలను వాటి ఓట్ల లెక్కలతో సియాసత్ జాబితా చేస్తుంది: 1952లో 394కు 55, 1967లో 278కు 207, 1976లో 344కు 58. 1998లో ఒక అభ్యర్థి కోసం తీర్మానం తిరస్కరణకు గురైంది, జి. ఎం. సి. బాలయోగి కోసం తీర్మానం ఆమోదం పొందింది. 2024 జూన్ 26న ప్రతిపక్షం పదవిలో ఉన్న స్పీకర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఒక అభ్యర్థిని నిలబెట్టిందని, ఓటింగ్ కోసం పట్టుబట్టలేదని ఆల్ ఇండియా రేడియో వార్తలు తెలిపాయి, కాబట్టి సభ మూజువాణితో నిర్ణయించింది.

కొత్త సభ స్పీకర్ లేకుండానే సమావేశమవుతుంది. రద్దు తర్వాత తదుపరి సభ మొదటి సమావేశానికి ముందు క్షణం వరకు పాత స్పీకర్‌ను పదవిలో ఉంచే అధికరణ 94 రెండో ప్రొవిజో కారణంగా ఆ క్షణంలో పదవి ఖాళీ అవుతుంది. అప్పుడు స్పీకర్ విధులు నిర్వర్తించడానికి ఒక సభ్యుణ్ని రాష్ట్రపతి నియమించే వీలును అధికరణ 95(1) ఇస్తుంది. ఈ సభ్యుణ్ని ప్రొటెం స్పీకర్ అంటారు; “తాత్కాలికంగా” అని అర్థం వచ్చే లాటిన్ మాట అది.

ఆచరణను హ్యాండ్‌బుక్ వివరిస్తుంది. నియమితులయ్యేవారు సాధారణంగా లోక్‌సభలో గడిపిన సంవత్సరాల లెక్కన అత్యంత సీనియర్ సభ్యుల్లో ఒకరు, “మినహాయింపులు ఉన్నప్పటికీ”. రాష్ట్రపతి భవన్‌లో ప్రొటెం స్పీకర్‌తో రాష్ట్రపతి ప్రమాణం చేయిస్తారు, తర్వాత ప్రొటెం స్పీకర్, రాష్ట్రపతి నియమించే మరో ముగ్గురు సీనియర్ సభ్యుల సాయంతో ఇతర సభ్యులతో ప్రమాణం చేయిస్తారు. 14వ లోక్‌సభ సమయంలో ప్రొటెం స్పీకర్‌గా ఎంచుకున్న సభ్యుణ్నే స్పీకర్‌గా కూడా ప్రతిపాదించారు. ఈ అంశాన్ని మంత్రిత్వ శాఖ న్యాయ వ్యవహారాల విభాగంతో పరిశీలించి, రెండు ప్రొటెం స్పీకర్లను నియమించాలని నిర్ణయించింది, తద్వారా ఎన్నిక సమయంలో వేరొకరు కుర్చీలో కూర్చున్నారు.

చర్చ మొదలయ్యే ముందు స్పీకర్ నియంత్రించేవి

సభ ఎప్పుడు సమావేశమవుతుందో (నియమం 13), దాని ముందుకు ఏది వస్తుందో స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు. ఒక ప్రశ్న అనుమతించదగినదా అని తీర్పు చెప్పడానికి, ప్రశ్నించే హక్కును దుర్వినియోగం చేసినా లేదా సభ విధానానికి ఆటంకం కలిగించినా దాన్ని తిరస్కరించడానికి నియమం 43 స్పీకర్‌కు అవకాశం ఇస్తుంది. తీర్మానాలపై అదే అధికారాన్ని నియమం 187 ఇస్తుంది. నియమం 83 కింద బిల్లుకు ఏ కొత్త క్లాజులు, సవరణలు ప్రతిపాదిస్తారో స్పీకర్ ఎంపిక చేస్తారు.

ప్రభుత్వ బిల్లులకు సమయం కార్యకలాపాల సలహా కమిటీ (Business Advisory Committee) నుండి వస్తుంది, దానికి స్పీకరే అధ్యక్షులు (నియమం 287). సభా నాయకునితో సంప్రదించి స్పీకర్ దానికి పంపే అంశాల్లో, బిల్లు ప్రతి దశకు, ఇతర కార్యకలాపాలకు ఎంత సమయం పట్టాలో అది సిఫార్సు చేస్తుంది (నియమం 288). నియమాలనే మార్చాలని సిఫార్సు చేసే నియమాల కమిటీకి కూడా స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు; అందులో స్పీకర్ నామినేట్ చేసే పదిహేను మంది సభ్యులు ఉంటారు (నియమం 330). స్పీకర్ అధ్యక్షత వహించే మరో సంస్థ సాధారణ ప్రయోజనాల కమిటీ, అది స్పీకర్ తన ముందుంచిన సభ వ్యవహారాలపై సలహా ఇస్తుంది. స్థాయీ సంఘాలు ఆ తర్వాత ఏం చేస్తాయో పార్లమెంటు సమావేశాలు, కమిటీలపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

మిగిలినది నియమం 389 అందిస్తుంది. నియమాల్లో ప్రత్యేకంగా చెప్పని అన్ని అంశాలు, నియమాలు ఎలా పనిచేస్తాయనే అన్ని ప్రశ్నలు “స్పీకర్ అప్పుడప్పుడు ఆదేశించే విధంగా నియంత్రించబడతాయి”.

క్రమం కాపాడడం, కోర్టులు ఎందుకు దూరంగా ఉంటాయి

క్రమం కాపాడే బాధ్యతను, తన నిర్ణయాలను అమలు చేయడానికి అవసరమైన అన్ని అధికారాలతో సహా, నియమం 378 స్పీకర్‌కు అప్పగిస్తుంది. తీవ్రంగా క్రమరహితంగా ప్రవర్తించిన సభ్యుణ్ని ఆ రోజుకు బయటకు వెళ్లమని చెప్పవచ్చు (నియమం 373). తీవ్రమైన గందరగోళంలో స్పీకర్ సభను వాయిదా వేయవచ్చు లేదా సిట్టింగ్‌ను నిలిపివేయవచ్చు (నియమం 375), పరువు నష్టం కలిగించే, అసభ్యకరమైన, పార్లమెంటరీ కాని లేదా గౌరవప్రదం కాని పదాలను రికార్డు నుండి తొలగించమని ఆదేశించవచ్చు (నియమం 380). క్రమ సమస్య వచ్చినప్పుడు, లేవనెత్తిన అంశం అదేనా కాదా అని స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు, ఆ నిర్ణయాన్ని నియమం 376(3) అంతిమం అంటుంది. సస్పెన్షన్ నియమాలు 374, 374A మా లోక్‌సభ మార్గదర్శిలో ఉన్నాయి.

అధికరణ 122 ఈ నిర్ణయాలకు రక్షణ ఇస్తుంది. విధానంలో అక్రమం జరిగిందనే ఆరోపణతో పార్లమెంటు కార్యకలాపాలను కోర్టులో ప్రశ్నించకూడదు, విధానాన్ని నియంత్రించడానికి లేదా క్రమం కాపాడడానికి అధికారాలు ఉన్న ఏ అధికారి లేదా సభ్యుడు వాటిని వాడినందుకు కోర్టు పరిధిలోకి రారు. స్పీకర్ జీతాన్ని కూడా వార్షిక బడ్జెట్ ఓటుకు అందకుండా ఉంచారు. స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ జీతభత్యాలను భారత సంఘటిత నిధిపై భారం వేస్తున్నట్లు అధికరణ 112(3)(b) చెబుతుంది, అధికరణ 113(1) కింద అలాంటి ఖర్చును పార్లమెంటు ఓటుకు సమర్పించరు, అయితే ఏ సభైనా దాన్ని చర్చించవచ్చు. ప్రతి సభకూ తన సొంత సచివాలయ సిబ్బందిని అధికరణ 98 ఇస్తుంది.

సమానమైన ఓట్లను తేల్చడానికే ఒక ఓటు

అధికరణ 100(1) ప్రకారం స్పీకర్ మొదట ఓటు వేయరు, సభ సమంగా చీలినప్పుడు మాత్రమే నిర్ణాయక ఓటు ఉంటుంది. ఈ ఓటును సాధారణంగా యథాతథ స్థితిని కాపాడడానికి వాడతారని లోక్‌సభ సొంత FAQ జోడిస్తుంది. రెండు సభల ఉమ్మడి సిట్టింగ్‌కు స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు (అధికరణ 118(4)); అవి ఎలా ఏర్పడతాయో మా రాజ్యసభ మార్గదర్శిలో ఉంది.

స్పీకర్‌కు మరో రెండు రాజ్యాంగ విధులు ఉన్నాయి. ఒక బిల్లు ధన బిల్లు కాదా అనే స్పీకర్ నిర్ణయం అంతిమం, స్పీకర్ ధృవీకరణ పత్రం బిల్లుపై ఉంటుంది (అధికరణ 110(3), (4); ధన బిల్లులపై మా వ్యాసంలో ఉంది). ఇంకా, ఒక సభ్యుడు స్పీకర్‌కు రాసి రాజీనామా చేసినప్పుడు, స్పీకర్ తగినట్లు భావించే విచారణ తర్వాత అది స్వచ్ఛందంగా లేదా నిజమైనది కాదని తేలితే రాజీనామాను అంగీకరించడానికి నిరాకరించే వీలును అధికరణ 101(3) ఇస్తుంది.

స్పీకర్ పార్టీని ఎందుకు వదులుతారు

స్పీకర్ పార్టీకి రాజీనామా చేయాలని అధికరణ 93లో ఎక్కడా లేదు, అది సంప్రదాయం. నాలుగో లోక్‌సభలో స్పీకర్‌గా ఎన్నికైన ఎన్. సంజీవ రెడ్డి ఎన్నికైన వెంటనే కాంగ్రెస్ సభ్యత్వాన్ని వదులుకున్నారు; అది ఒక ఎంపీకి మొదటిసారి అని భారత రాజ్యాంగ ఆర్కైవ్, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మొదటిసారి అని మనోరమ ఇయర్‌బుక్ అంటాయి. పదో షెడ్యూలు దానికి చోటు ఇస్తుంది. పదవికి ఎన్నికైనప్పుడు పార్టీని వదులుకున్నందుకు, కుర్చీ వదిలాక దానిలో మళ్లీ చేరినందుకు స్పీకర్‌ను అనర్హత నుండి 5వ పేరా కాపాడుతుంది.

పదో షెడ్యూలు స్పీకర్‌కు న్యాయమూర్తి పనిని కూడా ఇస్తుంది. 6వ పేరా ప్రకారం, ఒక సభ్యుడు ఫిరాయింపు కారణంగా అనర్హుడయ్యాడా అనే ప్రశ్న స్పీకర్‌కు వెళ్తుంది, ఆయన నిర్ణయం “అంతిమం”. ప్రశ్న స్పీకర్‌కు సంబంధించినదైతే, నిర్ణయించడానికి సభ మరో సభ్యుణ్ని ఎన్నుకుంటుంది. ఈ కేసుల కోసం నియమాలు చేసే అధికారాన్ని 8వ పేరా స్పీకర్‌కు ఇస్తుంది, వాటిని ముప్పై రోజులు సభ ముందు ఉంచుతారు. ఈ చట్టం ఎలా వచ్చిందో, ఎలా వర్తింపజేశారో ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టంపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

రెండు తీర్పులు పరిమితులను నిర్వచిస్తాయి. 1992 ఫిబ్రవరి 18న కిహోతో హొల్లోహన్ కేసులో, షెడ్యూలు కింద వ్యవహరించే స్పీకర్ ఒక ట్రిబ్యునల్ అని, ఆయన నిర్ణయాలను కోర్టులు సమీక్షించవచ్చని ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల మెజారిటీ తీర్పు చెప్పింది. స్పీకర్ “మర్యాదకు, నిష్పాక్షికతకు స్వరూపమే” అనే అభిప్రాయాన్ని అది ఉటంకించింది. స్పీకర్ పదవీకాలం సభ మెజారిటీ మద్దతుపై ఆధారపడి ఉంటుంది కాబట్టి, ఇలాంటి వివాదాలకు అవసరమైన స్వతంత్ర నిర్ణేత స్పీకర్ కాలేరని ఇద్దరు విభేదించిన న్యాయమూర్తులు అన్నారు. 2020 జనవరి 21న కీషమ్ మేఘచంద్ర సింగ్ కేసులో ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, స్పీకర్ సాధారణంగా పిటిషన్ దాఖలైన మూడు నెలల్లో దాన్ని నిర్ణయించాలని తీర్పు చెప్పి, ఈ కేసుల్లో స్పీకర్ స్థానంలో విశ్రాంత న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని శాశ్వత ట్రిబ్యునల్‌ను పెట్టడాన్ని పరిశీలించమని పార్లమెంటును కోరింది.

తొలగింపు, ఇప్పటి వరకు నాలుగు తీర్మానాలు

సభ అప్పటి సభ్యులందరి మెజారిటీతో, అంటే హాజరైనవారి మెజారిటీ కంటే ఎక్కువతో, ఆమోదించిన తీర్మానం ద్వారా స్పీకర్‌ను తొలగించడానికి అధికరణ 94(c) వీలు కల్పిస్తుంది, 14 రోజుల నోటీసు లేకుండా దాన్ని ప్రవేశపెట్టకూడదని అధికరణ 94 నిషేధిస్తుంది. ఆరోపణలు నిర్దిష్టంగా, స్పష్టంగా వ్యక్తీకరించి ఉండాలని, వాదనలు, ఊహలు, ఆరోపణలు ఉండకూడదని నియమం 200A కోరుతుంది. నియమం 201 కింద అనుమతి దశలో కనీసం యాభై మంది సభ్యులు లేచి మద్దతు పలకాలి, లేకపోతే సభ అనుమతి నిరాకరిస్తుంది. చర్చ ఆరోపణలకే పరిమితం (నియమం 202A).

తీర్మానాన్ని పరిశీలిస్తున్నప్పుడు స్పీకర్ సభలో ఉన్నా అధ్యక్షత వహించరు (అధికరణ 96). ఆయన మాట్లాడవచ్చు, పాల్గొనవచ్చు, మొదట మాత్రమే ఓటు వేయవచ్చు, ఓట్లు సమానమైనప్పుడు కాదు. డిప్యూటీ స్పీకర్ కుర్చీలోకి రావాలి, కానీ లోక్‌సభ ఒకరిని ఎన్నుకోకుండా ఏడేళ్లు గడిపిందని 2026 ఏప్రిల్ 18న పీఆర్ఎస్ లెజిస్లేటివ్ రీసెర్చ్ గమనించింది.

అలాంటి తొలి తీర్మానం 1954 డిసెంబర్‌లో మావలంకర్‌కు వ్యతిరేకంగా వచ్చింది, తన ప్రశ్నలను తిరస్కరించారని ఆరోపిస్తూ డాక్టర్ ఎన్. బి. ఖరే సంతకం చేశారని పీఆర్ఎస్ తెలిపింది. మావలంకర్ పదవిలోనే ఉన్నారు. లోక్‌సభ సొంత పట్టిక ప్రకారం ఆయన 1956 ఫిబ్రవరి 27న మరణించే వరకు పదవిలో ఉన్నారు. 1966, 1987లో కూడా తీర్మానాలు ప్రవేశపెట్టారని, ఏ స్పీకర్‌నూ ఎప్పుడూ తొలగించలేదని పీఆర్ఎస్ చెబుతుంది.

నాలుగోది 2026లో వచ్చింది. స్పీకర్ పక్షపాతంగా వ్యవహరించారని ఆరోపిస్తూ 118 మంది ప్రతిపక్ష సభ్యులు నోటీసుపై సంతకం చేశారని స్క్రోల్ రాసింది. చర్చలో స్పీకర్ తటస్థతను ఒక కేంద్ర మంత్రి సమర్థించారని ఆన్‌మనోరమ తెలిపింది. డిప్యూటీ స్పీకర్ కుర్చీ ఖాళీగా ఉండడంతో సీనియర్ సభ్యులు అధ్యక్షత వహించారు, స్పీకర్ సభ బయటే ఉన్నారు. 2026 మార్చి 11న లోక్‌సభ మూజువాణి ఓటుతో తీర్మానాన్ని తిరస్కరించింది, చర్చ రెండు రోజుల్లో 12 గంటలకు పైగా సాగిందని పీఆర్ఎస్ నమోదు చేసింది.