मेर्ताच्या मीराबाईने मेवाडचा दरबार सोडून कृष्णासाठी गाणी गायली, आणि भक्तमालाने सुमारे १६०० पर्यंत तिला महान भक्तांमध्ये स्थान दिले होते

सुमारे १६०० मध्ये, नाभादास नावाच्या एका भक्ताने संतांच्या पद्यसंग्रहाचे, भक्तमालाचे, संकलन केले आणि त्यात मीराबाईला कबीर, तुलसीदास आणि सूरदास यांच्या शेजारी स्थान दिले. बहुतेक वृत्तांत तिचा मृत्यू जेव्हा सांगतात त्याच्या हे सुमारे अर्धशतक नंतर आहे. उषा निल्सन यांच्या भाषांतरात ती नोंद म्हणते: “निर्भय आणि मुक्त, तिने कृष्णाची स्तुती गायली.”

निल्सन यांनी १९६९ मध्ये भारताच्या राष्ट्रीय साहित्य अकादमीसाठी लिहिताना म्हटले की मीराबाईची गाणी उत्तर भारतभर चार शतके गायली गेली आहेत. त्या ती हिंदी, गुजराती आणि राजस्थानीत शोधतात. पुढे तिचे जीवन मुख्य वृत्तांतांनुसार मांडले आहे, प्रत्येक तारीख कोण देतो ते सांगितले आहे, आणि अभ्यासक कुठे वेगळे होतात ते नमूद केले आहे.

मेर्ता येथील एक राठोड राजकन्या

निल्सन ज्याला सर्वसाधारणपणे स्वीकारलेला वृत्तांत म्हणतात, त्यानुसार मीराबाईचा जन्म १४९८ मध्ये मेर्ता येथे झाला. ही तारीख इतिहासकार हरविलास सारडा यांच्याकडून आली आणि तिला गौरीशंकर ओझा यांनी पाठिंबा दिला. मेर्ता हे एक छोटे राज्य होते जे तिचे आजोबा राव दूदा यांनी आपला मुलगा रतन सिंग, तिचे वडील, यांच्यासाठी कोरून काढले होते. दूदा विष्णूचे निष्ठावान उपासक होते. भाषांतरकार ए. जे. ॲल्स्टन हीच रूपरेषा देतात, तिला आधुनिक भारतीय अभ्यासकांचे एकमत म्हणतात, आणि तिला तात्पुरतीही म्हणतात.

तिची आई ती अगदी लहान असताना वारली, आणि ती आजोबांच्या राजवाड्यात वाढली. घरीच शिकलेल्या तिला संगीताचे कठोर प्रशिक्षण मिळाले, जे नंतर तिच्या काव्यात दिसते, असे निल्सन सांगतात.

भक्त मानतात की तिचे कृष्णावर बालपणापासून प्रेम होते. पारंपरिक वृत्तांतानुसार, एका भटक्या साधूने तिला कृष्णाची मूर्ती दिली, आणि तिने ती आयुष्यभर जपली. आणखी एक परंपरा, ॲल्स्टन लिहितात, सांगते की तिच्या आईने थट्टेत तिला सांगितले की कृष्ण तिचा वर होईल. एका पदात, ॲल्स्टन यांच्या भाषांतरात, ती विचारते, “हे कृष्णा, माझ्या बालपणीच्या प्रेमाची तू कधी खरी किंमत केलीस का?” आपल्या गाण्यांत ती स्वतःला मेर्तणी, म्हणजे मेर्ताची स्त्री, म्हणवते. निल्सन ही गोष्ट तिच्याबद्दलच्या त्या थोड्या तथ्यांत गणतात ज्यांना पदे स्वतः दुजोरा देतात.

चित्तोडच्या सिसोदिया दरबारात विवाह

१५१६ मध्ये, निल्सन आणि ॲल्स्टन दोघांच्या वृत्तांतानुसार, तिचा विवाह मेवाडच्या राणा सांगा यांचे ज्येष्ठ पुत्र आणि वारस भोजराज यांच्याशी झाला. सांगा १५०८ पासून चित्तोड येथून राज्य करत होते, ज्या किल्ल्याला आता चित्तोडगड म्हणतात आणि जो युनेस्कोने २१ जून २०१३ रोजी इतर पाच किल्ल्यांसह राजस्थानचे डोंगरी किल्ले म्हणून नोंदवला. ॲल्स्टन या जुळणीला सांगा यांनी त्या वर्षी केलेल्या अनेक युतींपैकी एक मानतात. ती तिचे काका वीरमदेव, जे राव दूदा यांच्यानंतर मेर्ता येथे गादीवर आले, यांच्यासोबत ठरली. दोन घराणी म्हणजे मेर्ताचे राठोड आणि मेवाडचे सिसोदिया. राजपूत कोण होते हा लेख दोन्ही कुळांना महान राजपूत वंशांत ठेवतो.

प्रियादास, ज्यांनी भक्तमालावरील आपली टीका १७१२ मध्ये लिहिली, लग्नाची कथा अशी सांगतात, हॉली ती पुन्हा सांगतात त्याप्रमाणे. तिने हुंडा म्हणून काहीही मागितले नाही, फक्त तिला प्रिय असलेली कृष्णाची मूर्ती. विवाहाग्नीभोवती फिरताना तिने हृदयात उच्चारलेले वचन तिच्या दुसऱ्या पतीला, गिरिधराला, म्हणजे गोवर्धन पर्वत उचलणाऱ्या कृष्णाला होते. पतीच्या घरात तिने घराणे पूजत असलेल्या देवीला नमन करण्यास नकार दिला.

भोजराज तरुण वयात वारले, आणि केव्हा याबद्दल स्रोत वेगळे सांगतात. निल्सन यांच्या हिशेबानुसार ते १५२१ मध्ये, बहुधा युद्धातील जखमांमुळे. ॲल्स्टन फक्त एवढेच म्हणतात की विवाह अपत्यहीन होता आणि सांगा यांच्या स्वतःच्या जानेवारी १५२८ मधील मृत्यूपूर्वी भोजराज वारले. १५२७ मध्ये सांगा यांनी खानवा येथे बाबरविरुद्ध राजपूत सैन्याचे नेतृत्व केले आणि ते हरले. मीराबाईचे वडील रतन सिंग तेथे मारले गेले, असे ॲल्स्टन लिहितात.

गिरधर नागर या नावाने संपणारी गाणी

तिची कीर्ती तिच्या पदांवर, गाण्यासाठीच्या छोट्या गीतांवर, उभी आहे. निल्सन यांच्या मोजणीनुसार सुमारे ४०० पदे तिच्या नावावर आहेत, आणि त्या सर्व तिने रचल्या याबद्दल निल्सन यांना शंका आहे. इलिनॉय विद्यापीठाच्या एका अभ्यासक्रमाच्या प्रदर्शनात कमी आकडा आहे: अभ्यासकांना वाटते की तिने बहुधा सुमारे १०३ ते २०० रचल्या.

बहुतेक गाणी कृष्णाला गिरधर नागर या नावाने उद्देशून आहेत, जे नाव तिला प्रिय होते, आणि गाणे अनेकदा त्याला आपला स्वामी म्हणून संपते. निल्सन यांच्या भाषांतरातील एक असे वाचले जाते: “माझा फक्त गिरधर गोपाल / आणि दुसरा कोणीच नाही.”

निल्सन बहुतेक पदांना पत्नी, प्रिया आणि सखी यांच्या भावातील भक्ती मानतात, आणि तिची तुलना गोपींशी करतात, वृंदावनातील त्या गोपस्त्रियांशी ज्यांना भागवत पुराण कृष्णावर अमर्याद प्रेम करणाऱ्या दाखवते. त्या रूपाविषयी आणि त्याच्या अनेक भूमिकांविषयी कृष्ण: एका देवाची अनेक रूपे पाहा. निल्सन नोंदवतात की यामुळे ती तुलसीदासांपासून वेगळी ठरते, ज्यांची भक्ती सेवकाची आहे.

गाणी गाण्यासाठी बनली होती. संकलनांत प्रत्येक पदाचा राग सांगितला आहे, असे निल्सन म्हणतात, आणि परंपरा मानते की तिने मीरा बाई मल्हार नावाचा राग निर्माण केला. कबीरांप्रमाणे तिची पदे लिहून काढायला तिच्याभोवती शिष्यांचे मंडळ नव्हते. निल्सन यांच्या वृत्तांतात, फिरते तपस्वी आणि संगीतकार त्यांना उत्तर भारतभर घेऊन गेले.

विष, फुलांची टोपली आणि खिळ्यांची शय्या

नाभादास सांगतात की तिच्या शत्रूंनी तिची निर्भयता हा दोष मानला आणि तिच्या मृत्यूची योजना केली, आणि तिने विष अमृतासारखे प्यायले. निल्सन ज्या पूर्ण वृत्तांतांचे कथन करतात त्यात फुलांच्या टोपलीत पाठवलेला साप आहे जो निघाला देवाची मूर्ती, विषाचा एक प्याला, आणि खिळ्यांची एक शय्या जिच्यावर ती फुलांवर झोपावी तशी झोपली. भक्त मानतात की कृष्णाने प्रत्येक वेळी तिला वाचवले, आणि तिच्या नावावरच्या गाण्यांत या प्रसंगांचा उल्लेख आहे.

ते कोणी पाठवले यावर वृत्तांत वेगळे होतात. ॲल्स्टन, चरित्रकार मुन्शी देवीप्रसाद यांना मेवाडच्या अभिलेखागारात सापडलेल्या नोंदींच्या आधारे, सांगा यांचा पुत्र रतन सिंग याचे नाव त्या राणा म्हणून घेतात ज्याच्या काळात छळ सुरू झाला. १५३१ मध्ये चौदा किंवा पंधराव्या वर्षी गादीवर आलेल्या तरुण राणा विक्रमजित याचे नाव ते तिला कोंडून तिला विष देण्याचा प्रयत्न करणारा म्हणून घेतात. आधुनिक भारतीय अभ्यासक, ॲल्स्टन जोडतात, सुटकेच्या घटना तथ्य म्हणून स्वीकारत नाहीत, पण तिला विष देण्याचा प्रयत्न संभाव्य होता हे सामान्यतः स्वीकारतात.

हॉली निरीक्षण करतात की नाभादास मेवाडचे नाव कधीच घेत नाही आणि राणा हा शब्द पहिल्यांदा प्रियादासांकडे येतो. प्रेम अबोध नावाचा एक पंजाबी संग्रह, १६९३ च्या हस्तलिखितावरून १७८३ मध्ये प्रत केलेला, छळ करणारा राजा तिचे स्वतःचे वडील असल्याचे सांगतो, आणि राजा व त्याची पत्नी तिचे भक्त बनतात असा शेवट करतो.

मेर्ता, वृंदावन आणि द्वारका

विषप्रयोगानंतर, ॲल्स्टन लिहितात, अनेक अधिकारी मानतात की तिने मेर्ता येथे काकांकडे आश्रय घेतला. जोधपूरच्या राज्यकर्त्याने १५३८ मध्ये त्यांना हाकलले तोपर्यंत ती तेथे राहिली. निल्सन यांच्या आवृत्तीत ती मेवाड सोडून मेर्ताला जाते, मेर्ताही तिच्यासाठी बंद असल्याचे पाहते, आणि वृंदावनाकडे, कृष्णाच्या बालपणाच्या यमुना प्रदेशाकडे, आणि नंतर गुजरातच्या किनाऱ्यावरील द्वारकेकडे निघते.

वृंदावनाचा आधार नंतरचा आहे. सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील कवी ध्रुवदास आणि तेथे राहणारे प्रियादास तिने भेट दिल्याचे सांगतात, असे ॲल्स्टन नमूद करतात. द्वारकेसाठी, ॲल्स्टन चारण इतिहासांचा आणि तिच्या स्वतःच्या गाण्यांचा आधार घेतात, ती तेथे बराच काळ राहिली आणि रणछोडाच्या, म्हणजे तेथे कृष्णाची ज्या नावाने पूजा होते त्याच्या, मंदिरात पूजा करत होती या समजुतीसाठी.

कवी हरिराम व्यास यांच्या नावावरचे एक पद तिच्या निधनाचा शोक करते. हॉली नोंदवतात की अभ्यासक हायडी पाउवेल्स ते व्यास यांच्यापर्यंतच नेतात, ज्यामुळे ते सोळाव्या शतकाच्या मध्यात किंवा थोड्या नंतर येईल. त्या पदाचे सर्वात जुने हस्तलिखित १७३७ चे आहे.

ॲल्स्टन आणि निल्सन दोघेही पारंपरिक शेवट प्रियादास सांगतात तसा सांगतात. चित्तोडवर संकटे आली, आणि पतीच्या कुटुंबाला वाटू लागले की कारण एका महान भक्ताचा छळ होते. राजाने तिला परत येण्याची विनंती करण्यासाठी पुरोहित पाठवले. ती रात्र घालवायला रणछोड मंदिरात गेली, आणि सकाळपर्यंत ती नाहीशी झाली होती. भक्त मानतात की ती मूर्तीत विलीन झाली. ती त्या रात्री तेथेच वारली की द्वारकेतून अदृश्यपणे निघून गेली आणि शेवटची वर्षे अज्ञात राहून एका तीर्थक्षेत्रातून दुसऱ्यात फिरत राहिली, हे कोणालाच माहीत नाही, असे निल्सन जोडतात.

तारीखही तशीच खुली आहे. सारडा १५४६ देतात, जे वर्ष मुन्शी देवीप्रसाद यांनीही एका दरबारी भाटाच्या सांगण्यावरून दिले, तर निल्सन यांच्या कथनात १५४७ आहे. ॲल्स्टन यांना कोणताही निश्चित निष्कर्ष सापडत नाही.

एका लोकप्रिय कथेत अकबर गायक तानसेनसोबत तिला भेटायला येतो. तानसेन १५६२ मध्ये अकबराच्या दरबारात आला, १५४७ च्या तारखेनंतर पंधरा वर्षांनी, असे निल्सन नमूद करतात, आणि त्या भेटीला अशक्यप्राय म्हणतात. त्याने उभारलेल्या दरबारासाठी अकबर आणि मुघल राज्ययंत्रणा पाहा.

जुनी हस्तलिखिते काय दाखवतात

हॉली यांना अठराव्या शतकाआधीच्या हस्तलिखितांत तिची स्वाक्षरी असलेली फक्त बावीस पदे सापडली, तुलनेने मानाच्या पुरुष संतांपेक्षा खूपच कमी. ते एकाला जवळजवळ निश्चितपणे तिच्या स्वतःच्या शतकातील मानतात. ते शीख धर्मग्रंथाच्या १६०४ च्या कर्तारपूर हस्तलिखितात आहे, मुख्य लेखकाच्या हस्ताक्षरापेक्षा वेगळ्या हातात. दुसरे ते शक्य मानतात.

कल्याणसिंह शेखावत यांनी राजस्थानच्या हस्तलिखित ग्रंथालयांचा शोध घेतला तेव्हा त्यांना सापडलेली सर्वात जुनी उदाहरणे अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील होती. गुजरातमधील डाकोर येथील १५८५ चे, ६९ पदे असलेले एक हस्तलिखित ललितप्रसाद सुकुल यांनी १९४९ मध्ये नोंदवले. हॉली, ज्यांनी ते पाहिले नाही, लिहितात की त्याबद्दलच्या प्रकाशित माहितीमुळे त्यांना त्याच्या अस्सलपणाबद्दल शंका आली.

लिखित वंशपरंपरेशिवाय गाणी का टिकली याचे निल्सन यांचे कारण असे की ती गाणाऱ्यांची होती. तिच्या लोकप्रियतेने काही पदे विस्मृतीतून वाचवली, असे त्या लिहितात.

तिच्या जीवनाचे वृत्तांत जेथे वेगळे होतात

जेम्स टॉड यांनी १८२९ मध्ये लिहिले की मेवाडचा एक राज्यकर्ता कुंभा याने मेर्ताच्या एका राठोड राजकन्येशी विवाह केला, जिचे नाव त्यांनी मीराबाई असे दिले. विल्यम क्रूक यांच्या १९२० च्या टॉड आवृत्तीत सारडा यांचा हवाला देणारी एक तळटीप आहे, ज्यांच्या मते ती सांगा यांचा पुत्र भोजराज याची पत्नी होती. निल्सन कुंभाची कारकीर्द १४३३ ते १४६७ अशी देतात, नेहमीच्या जन्मवर्षाच्या तीन दशके आधी, आणि नंतरच्या इतिहासकारांनी सारडा यांची दुरुस्ती स्वीकारली असे नोंदवतात.

मानक तारखा कशा आल्या याबद्दल हॉली एक सावधगिरी जोडतात. १५१६ हे विवाहाचे वर्ष प्रथम मुन्शी देवीप्रसाद यांच्या चरित्रात येते, ते लिहितात, जे ते १८९८ चे आणि ॲल्स्टन १९०५ चे ठरवतात. हॉली मुहता नैणसी यांच्या सतराव्या शतकाच्या मध्यातील जोधपूरच्या इतिहासाचाही हवाला देतात, ज्यात फक्त एवढे नोंदवले आहे की लोक म्हणतात मीराबाई राठोडचा विवाह भोजराजाशी झाला. ॲल्स्टन नोंदवतात की अभ्यासक पद्मावती शबनम यांना देवीप्रसाद यांची पुनर्रचना टिकण्यासारखी वाटत नाही आणि त्या पती म्हणून १४७३ ते १५०८ राज्य करणाऱ्या राणा रायमल यांच्याकडे कलतात, आणि त्यासाठी सकारात्मक पुरावा थोडा आहे असेही ते जोडतात. नॅन्सी मार्टिन, एन्सायक्लोपीडिया ऑफ रिलिजन मध्ये, लिहितात की तारखा आणि पतीची ओळख या दोन्ही अनुमानात्मक मानाव्यात.

तिचे गुरू हा आणखी एक खुला मुद्दा आहे. परंपरा रैदासांचे नाव घेते, आणि तिच्या नावावरची चार पदे त्यांना तिचे गुरू म्हणतात, ॲल्स्टन लिहितात. ऐतिहासिक पुरावा नाही, निल्सन म्हणतात, आणि रैदासांनी तिला बालपणी मूर्ती दिली असती तर ते शंभराहून खूप जास्त वयाचे असते.

मार्टिन हेही नोंदवतात की अभ्यासक परिता मुक्ता यांनी असा युक्तिवाद केला आहे की मीराबाईच्या सासरच्या कुटुंबाने तिची आठवण पुसण्याचा प्रयत्न केला.

पडद्यावर मीरा

तिचे जीवन १९४५ मध्ये पडद्यावर आले. एलिस आर. डंगन दिग्दर्शित आणि कल्की कृष्णमूर्ती यांच्या पटकथेचा तमिळ चित्रपट मीरा १९४५ मध्ये दीपावलीला प्रदर्शित झाला. एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांनी शीर्षक भूमिका केली. तिचे स्वतःचे चरित्र तिच्या कारकिर्दीच्या संदर्भात या चित्रपटाचा समावेश करते. हिंदी आवृत्ती, मीराबाई, १९४७ मध्ये प्रदर्शित झाली, तेव्हा प्रेक्षकांत जवाहरलाल नेहरू आणि लॉर्ड व लेडी माउंटबॅटन होते.