पंधराव्या शतकातील बनारसचे विणकर कबीर यांच्या रचना गुरु ग्रंथ साहिबात आहेत, बीजकात त्यांचा स्वतःचा पवित्र ग्रंथ आहे, आणि मगहर येथे हिंदूंची समाधी आणि मुस्लिमांची मजार शेजारी शेजारी उभी आहे

कबीर पंधराव्या शतकात बनारस (वाराणसी) येथे विणकर होते, आणि त्यांची रोजच्या हिंदीतील छोटी पदे आज तीन ठिकाणी भेटतात: शिखांचा गुरु ग्रंथ साहिब, कबीर पंथाचा पवित्र ग्रंथ बीजक, आणि रवींद्रनाथ टागोर यांनी १९१५ मध्ये इंग्रजीत आणलेले १०० गीतांचे पुस्तक. शीख समाजाचे संकेतस्थळ सिखनेट सांगते की गुरु ग्रंथ साहिबातील त्यांची पदे आणि दोहे, ग्रंथात गुरूंसोबत समाविष्ट केलेल्या पंधरा भगतांपैकी, म्हणजे संत-कवींपैकी, इतर कोणाच्याही रचनांपेक्षा जास्त आहेत. उत्तर प्रदेशातील मगहर येथे, गोरखपूर जिल्ह्याचे संकेतस्थळ सांगते, हिंदूंनी उभारलेली समाधी (स्मारक मंदिर) आणि मुस्लिमांनी उभारलेली मजार (कबर) शेजारी शेजारी आहेत.

रस्त्यावरच्या बोलीत लिहिणारा विणकर

शार्लट वोदेव्हिल, एन्सायक्लोपीडिया ऑफ रिलिजन मध्ये लिहिताना, कबीरांचे वर्णन जुलाहा, म्हणजे खालच्या जातीचा मुस्लिम विणकर, आणि बनारसमध्ये किंवा त्याच्या जवळ जन्मलेला असे करतात. जुलाहे बहुधा अलीकडेच इस्लाम स्वीकारलेले होते, असे त्या लिहितात. पशौरा सिंग यांची एन्सायक्लोपीडिया ऑफ ग्लोबल रिलिजन मधील नोंद व्यवसायाबाबत सहमत आहे आणि कबीर आपल्या स्वतःच्या उक्तींत आपली विणकर जात नमूद करतात असे सांगते. सिंग जोडतात की त्यांच्या पार्श्वभूमीमुळे ते कमीअधिक प्रमाणात लिहा-वाचायला असमर्थ असण्याची शक्यता आहे.

भाषा बाजाराची भाषा होती. टागोरांच्या भाषांतराला प्रस्तावना लिहिणाऱ्या एव्हलिन अंडरहिल यांनी लिहिले की ही गीते साहित्यिक भाषेत नव्हे तर लोकभाषा हिंदीत रचली गेली होती आणि सामान्य लोकांसाठी होती. वोदेव्हिल तिला जुन्या हिंदीचे एक सैलसर रूप म्हणतात, जे भटक्या साधूंची समाईक बोली म्हणून वापरले गेले असेल.

लिंडा हेस आणि शुकदेव सिंग, ज्यांनी बीजकाच्या सुमारे निम्म्या भागाचे भाषांतर केले आणि ते ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने २००२ मध्ये प्रकाशित केले, कबीरांचे वर्णन मौखिक कवी असे करतात. त्यांचे शब्द इतरांनी लिहून काढले, आणि ते मुख्यतः गायनातून टिकले. प्रकार म्हणजे शब्द किंवा पद (गीत) आणि साखी किंवा दोहा (दोन ओळींचे द्विपदी), तसेच बीजकात रमैनी हा तिसरा प्रकार.

फ्रान्सेस्का ओर्सिनी, पुरुषोत्तम अग्रवाल यांच्या २००९ मधील अकथ कहानी प्रेम की या पुस्तकाचे परीक्षण करताना, त्यांचा निष्कर्ष नोंदवतात की कबीर स्वतःला जुलाहा, कोरी (विणकरांची एक जात) किंवा “ना हिंदू ना मुस्लिम” म्हणवत. तिच्या सारांशानुसार अग्रवाल हेही दाखवतात की कबीरांचा जन्म विणकर म्हणून झाला नव्हता असे एकोणिसाव्या शतकापर्यंत फक्त कबीर पंथच मांडत होता.

तारखांच्या तीन वेगवेगळ्या जोड्या

तारखा तुम्ही कोणाला वाचता यावर अवलंबून आहेत. परंपरा १३९८ ते १५१८ देते, म्हणजे १२० वर्षांचे आयुष्य, असे एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी आणि रॉजर लाँग यांची एन्सायक्लोपीडिया ऑफ इंडिया मधील नोंद सांगतात. अंडरहिल यांनी १९१५ मध्ये लिहिले की त्यांचा जन्म बहुधा १४४० च्या सुमारास झाला आणि मृत्यू १५१८ मध्ये. पशौरा सिंग त्यांचा काळ सुमारे १३९८ ते सुमारे १४४८ असा ठरवतात. वोदेव्हिल फक्त एवढेच म्हणतात की ते पंधराव्या शतकात जगले आणि त्यांच्या जन्म-मृत्यूच्या तारखा अनिश्चित आहेत.

त्यांच्या पालकत्वाची कथा दोन प्रकारे सांगितली जाते. मुस्लिम विणकर कुटुंब वोदेव्हिल, हेस आणि सिंग, आणि अंडरहिल यांच्याकडे दिसते. कॉन्साइज ऑक्सफर्ड डिक्शनरी ऑफ वर्ल्ड रिलिजन्स आणि एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी हेही एका ब्राह्मण विधवेच्या मुलाची कथा नोंदवतात, ज्याला एका मुस्लिम विणकराने आणि त्याच्या पत्नीने वाढवले. या कोशाचे लेखक जॉन बोकर नमूद करतात की ही कथा त्यांच्या मिश्र उगमाचे प्रतिबिंब असू शकते.

पंतप्रधान कार्यालयाने २८ जून २०१८ रोजी त्यांच्या निधनाला ५०० वर्षे झाल्याचे स्मरण केले, जे अंडरहिल देतात त्या १५१८ शी जुळते.

तीन संग्रह, तीन समाज

त्यांच्या उक्तींची सर्वात जुनी दिनांकित लिखित नोंद गुरु ग्रंथ साहिबात आहे, असे वोदेव्हिल लिहितात, म्हणजे गुरु अर्जन यांनी सुमारे १६०४ मध्ये संकलित केलेल्या ग्रंथात. पशौरा सिंग आदि ग्रंथ परंपरेतील कबीरांच्या उक्तींचा सर्वात पहिला संग्रह सोळाव्या शतकाच्या तिसऱ्या चतुर्थांशापर्यंत मागे नेतात.

सिखनेट १७ रागांमध्ये (संगीताच्या ढंगांमध्ये) २२७ पदे (स्तोत्रे) आणि २३७ श्लोक (द्विपदी) मोजते, आणि म्हणते की गुरु नानक यांनी १५०७ ते १५१५ या पहिल्या प्रवासांत, जेव्हा त्यांनी बनारसला भेट दिली, ही रचना प्रथम गोळा केली. लाँग यांची एन्सायक्लोपीडिया ऑफ इंडिया मधील नोंद वेगळी एकूण संख्या देते, ५०० हून अधिक रचना.

बीजक हा दुसरा संग्रह आहे. हेस आणि सिंग त्याला कबीर पंथाचा, म्हणजे त्यांच्या अनुयायांच्या समाजाचा, पवित्र ग्रंथ म्हणतात. पशौरा सिंग लिहितात की त्याने बहुधा सतराव्या किंवा अठराव्या शतकात आकार घेतला. तिसरा संग्रह कबीर ग्रंथावली आहे, जिचा आदर दादू पंथ करतो आणि जी दादूपंथींनी सुमारे १६०० मध्ये संकलित केली, असे वोदेव्हिल सांगतात.

कबीरांनी पंथ स्थापला नाही, असे वोदेव्हिल लिहितात, पण बिहारमधील अनुयायी पुढे स्वतःला कबीरपंथी म्हणवू लागले. एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी सुमारे १९०० च्या सुमारास सुमारे दहा लाख सदस्यांची गणना नोंदवते.

वाराणसीत कबीर चौरा मठ हे मुख्य स्मारक आहे. पर्यटन मंत्रालयाचे इन्क्रेडिबल इंडिया पान बीजक मंदिर, कबीरांची एक समाधी आणि एक मजार, एक ग्रंथालय, आणि नीरू टीला यांची यादी देते, ज्याला ते त्यांचे पालक नीरू आणि नीमा यांचे विश्रांतिस्थान म्हणते. त्याच पानावर हा परिसर संगीतकारांचा मोहल्ला आणि शास्त्रीय संगीताच्या शाखेचे, बनारस घराण्याचे, पाळणा असे म्हटले आहे. वाराणसीतील आणखी एका संगीतकाराची कथा tuput च्या उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांच्या व्यक्तिचित्रात आहे.

कवितांमध्ये काय सांगितले आहे

टागोरांच्या भाषांतरातील पहिले गीत, त्यांच्या इंग्रजीत, असे सुरू होते: “अरे सेवका, तू मला कुठे शोधतोस? पाहा! मी तुझ्या शेजारीच आहे.” त्या गीतातील ईश्वर मंदिरात नाही, मशिदीत नाही, काबामध्ये नाही आणि कैलासातही नाही, आणि त्याची शेवटची ओळ ईश्वराला सर्व श्वासांचा श्वास म्हणते.

दुसरे एक गीत जातीबद्दल बोलते. त्याच भाषांतरात: “संताला तो कोणत्या जातीचा आहे हे विचारण्याची गरज नाही.” ते ईश्वराचा शोध घेणाऱ्यांमध्ये न्हावी, धोबीण आणि सुतार यांची नावे घेते, आणि म्हणते की हिंदू आणि मुस्लिम दोघेही एकाच ठिकाणी पोहोचले.

वोदेव्हिल शिकवणीचा सारांश देतात: दोन वेगळ्या धर्मांच्या कल्पनेचा, प्रकट ग्रंथाचा आणि योगाभ्यासाचा नकार, आणि आत्म्यात बोलणारा अंतर्गुरू. रॉजर लाँग जोडतात की कबीरांनी सर्व जाती आणि धर्मांसाठी खुली असलेली भक्ती शिकवली आणि अहिंसा शिकवली. हेस आणि सिंग म्हणतात की ही कविता धार्मिक लोकांतील ढोंग, लोभ आणि हिंसा यांवर उपहास करते, जातिव्यवस्थेवर टीका करते आणि सर्व माणसे समान आहेत असे ठामपणे सांगते.

tuput चा हिंदू आणि मुस्लिम एकाच संतांना मानत होते हा लेख कबीरांना त्यांच्या काळच्या व्यापक भक्तिमय जगात ठेवतो.

घाटाच्या पायऱ्यांवरील गुरू, आणि सुलतानाचा दरबार

परंपरा हिंदू तपस्वी रामानंद यांचे नाव कबीरांचे गुरू म्हणून घेते. अंडरहिल ही कथा आख्यायिका सांगते तशी सांगतात: रामानंद ज्या गंगेच्या पायऱ्यांवर स्नान करत तेथे कबीर लपले, गुरूंचा पाय अचानक त्यांच्यावर पडला आणि ते “राम! राम!” असे ओरडले, आणि कबीरांनी घोषित केले की त्यांना दीक्षा गुरूंच्या मुखातून मिळाली. टागोरांच्या संग्रहातील एक गीत म्हणते की कबीर बनारसमध्ये प्रकट झाले आणि रामानंदांनी त्यांना ज्ञान दिले. वोदेव्हिल रामानंदांना कबीरांचे कथित गुरू म्हणतात, आणि हेस आणि सिंग म्हणतात की ते शिष्य असल्याचे मानले जाते. ज्या पायऱ्यांचा उल्लेख आहे त्या tuput च्या वाराणसीच्या घाटांच्या मार्गदर्शकात वर्णन केलेल्या शहराच्या आहेत.

अंडरहिल हेही नोंदवतात की एका कथित बरे करण्याच्या चमत्कारानंतर कबीरांना दैवी शक्तीचा दावा केल्याच्या आरोपावरून सुलतान सिकंदर लोदी यांच्यासमोर आणले गेले. राज्यकर्त्याने त्यांना सोडले, आणि कबीरांना सुमारे १४९५ मध्ये, जेव्हा ते साठीच्या जवळ होते, बनारसमधून हद्दपार करण्यात आले. अंडरहिल याला त्यांच्या कारकिर्दीतील शेवटची घटना म्हणतात जिच्याबद्दल काही निश्चित माहीत होते. एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी हाच क्रम थोडक्यात सांगते.

मगहर, आणि कफनाखालील फुले

अंडरहिल सांगतात की कबीरांचे निधन १५१८ मध्ये गोरखपूरजवळ मगहर येथे झाले. जिल्ह्याचे संकेतस्थळ सांगते की त्या गावाचे नाव वाईट होते आणि तेथे येण्यास फार कमी लोक इच्छुक होते, आणि कबीरांनी तेथे मरण्याचे ठरवले ते नरकात जाण्याविषयीची एक समजूत मोडण्यासाठी. ते पुढे म्हणते की त्यांनी निरोप पाठवल्याचे मानले जाते की मोक्ष, म्हणजे पुनर्जन्मातून मुक्ती, मिळवण्यासाठी वाराणसीला झुंडीने जाण्याच्या प्रथेचे लोकांनी आंधळेपणाने अनुकरण करू नये.

मगहर येथील परंपरा सांगते की त्यांच्या देहावरून हिंदू आणि मुस्लिम अनुयायांत वाद झाला तेव्हा कापड उचलले गेले आणि फक्त फुले दिसली, जी दोन्ही समाजांनी वाटून घेतली. अंडरहिल हे नोंदवतात, आणि वोदेव्हिल आणि एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी याच कथेच्या आवृत्त्या देतात. अंडरहिल यांच्या कथनात मुस्लिमांनी आपला अर्धा भाग मगहर येथे पुरला आणि हिंदूंनी आपला अर्धा भाग जाळण्यासाठी बनारसला नेला.

संत कबीर नगर जिल्हा ५ सप्टेंबर १९९७ रोजी निर्माण झाला आणि ज्या भागात कबीर कार्यरत होते त्याच्या नावावरून त्याला नाव देण्यात आले, असे त्याचे संकेतस्थळ सांगते.

२८ जून २०१८ रोजी पंतप्रधान कार्यालयाने वृत्त दिले की नरेंद्र मोदी यांनी समाधीवर पुष्पांजली आणि मजारवर चादर (कापडाचे अर्पण) वाहिली, आणि संत कबीर अकादमीच्या पायाभरणी फलकाचे अनावरण केले. प्रसिद्धीपत्रक अकादमीचा खर्च सुमारे २४ कोटी रुपये आणि तिचा उद्देश कबीरांचा वारसा तसेच उत्तर प्रदेशातील प्रादेशिक बोली आणि लोककला जपणे असा देते. त्या दिवशीच्या पंतप्रधान कार्यालयाच्या पोस्ट जोडतात की योजनेत कबीर गायन आणि नृत्यासाठी प्रशिक्षण सभागृहे, एक संशोधन केंद्र आणि एक ग्रंथालय होते, आणि त्या दिवशी कबीर महोत्सव सुरू झाला. प्रसिद्धीपत्रकात पंतप्रधान म्हणाले असे नोंदवले आहे की कबीरांनी जातीचे अडथळे तोडले आणि सामान्य ग्रामीण भारतीयाची भाषा बोलली.

जे पुस्तक त्यांना इंग्रजी वाचकांपर्यंत घेऊन गेले

सॉन्ग्ज ऑफ कबीर १९१५ मध्ये न्यूयॉर्क येथे मॅकमिलनने प्रकाशित केले. टागोरांनी भाषांतर केले, अंडरहिल यांनी प्रस्तावना लिहिली, आणि त्यांनी या पुस्तकाचे वर्णन गीतांची निवड प्रथमच इंग्रजी वाचकांना देणारे असे केले. नोबेलप्राईझ.ऑर्ग नोंदवते त्याप्रमाणे टागोरांना १९१३ मध्ये साहित्याचे नोबेल पारितोषिक मिळाले होते, आणि त्या पुरस्काराची आणि नंतर नाइटहूड परत करण्याची कथा tuput च्या टागोर लेखात आहे. एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी जोडते की पुस्तकातील १०० गीतांच्या अस्सलपणाबद्दल शंका घेतली गेली आहे.

टपाल तिकिटे, चित्रपट आणि यात्रा

इंडिया पोस्टने १ ऑक्टोबर १९५२ रोजी कबीरांचे टपाल तिकीट काढले, जे संत आणि कवी यांच्या सहा तिकिटांच्या संचाचा भाग होते. इंडियन फिलाटेलिक्स कबीर तिकिटाची छपाई १५.३ दशलक्ष असल्याचे नोंदवते, ज्याची रचना लखनौच्या राज्य संग्रहालयातील एका चित्रावरून घेतलेली आहे.

शबनम विरमानी यांनी कबीर प्रोजेक्टचे प्रवास २००२ मध्ये सुरू केले, असे बंगळुरू लिटरेचर फेस्टिव्हल सांगते. त्यातून चार माहितीपट, अजब शहर नावाचे डिजिटल अभिलेखागार आणि शहरी महोत्सव आणि ग्रामीण यात्रा (प्रवास) यांची मालिका तयार झाली आहे.

ख्रिश्चन सायन्स मॉनिटरने २१ नोव्हेंबर २०२३ रोजी वृत्त दिले की त्यांचे दोहे हिंदू, मुस्लिम आणि शीख भक्तिगीतांमध्ये आजही सामान्य आहेत. बनारस हिंदू विद्यापीठाने त्या वर्षी ऑक्टोबरच्या अखेरीस एक परिषद घेतली, ज्यात भारत, श्रीलंका आणि दक्षिण आफ्रिकेतील ३० हून अधिक वक्ते होते. गोपाल सिंग चौहान, ज्यांनी फिरता लोक महोत्सव राजस्थान कबीर यात्रा सुरू केला, ते डुंगरगढ येथील जमावाच्या हिंसेनंतर २०१५ पासून राजस्थान पोलिसांसोबत काम करत आहेत. टेक्सास विद्यापीठ, ऑस्टिन येथील दलपत राजपुरोहित यांनी वृत्तपत्राला सांगितले की सनातनी हिंदूही कबीरांचा आदर करतात.

हस्तलिखिते काय अनुमती देतात

जॉन स्ट्रॅटन हॉली यांचे थ्री भक्ती व्हॉइसेस (ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २०१२) उत्तर भारतभरातील सर्वात जुन्या हस्तलिखितांकडे परत जाते. हॉली मांडतात की कबीर, मीराबाई आणि सूरदास यांच्याबद्दलच्या अनेक समजुती आणि आख्यायिका त्यांच्या निधनानंतर खूप काळाने निर्माण झाल्या. कवितांचे शब्दही अस्थिर आहेत. ओर्सिनी यांच्या कथनात, विनंद कॅलेव्हर्ट यांनी दहा जुन्या हस्तलिखितांतील ५९३ पदांचा अभ्यास केला, ज्यातील सर्वात अलीकडचे १६८१ चे आहे, आणि त्यातील फक्त ४८ पदे त्यांपैकी किमान तीन हस्तलिखितांत आढळतात असे त्यांना दिसले.