कनिष्काचे कुशाण साम्राज्य बुखारापासून पाटण्यापर्यंत पसरले होते, त्याच्या सोन्याच्या नाण्यांवर बुद्ध होता, आणि त्याचा म्हणून ओळखला गेलेला पेशावरचा स्तूप २८६ फूट रुंद मोजला गेला

कनिष्क हा कुशाण सम्राट होता, ज्याचे राज्य, ब्रिटानिकाच्या वर्णनात, पश्चिमेकडील बुखारापासून पूर्वेकडे गंगेवरील पाटण्यापर्यंत, आणि उत्तरेकडील पामीरपासून दक्षिणेकडे मध्य भारतापर्यंत पसरले होते. त्याची राजधानी बहुधा पुरुषपुर, म्हणजे आजचे पेशावर, होती. ब्रिटिश म्युझियम त्याची सोन्याची नाणी सुमारे इ.स. १२७ ते १५० या काळात बनवलेली म्हणून सूचीबद्ध करते, जे हॅरी फॉक यांनी एन्सायक्लोपीडिया इराणिकामध्ये मांडलेल्या कालगणनेशी जुळते, आणि हा लेख तिचे अनुसरण करतो. ती तारीख कशी ठरली आणि इतरांनी दुसऱ्या तारखांसाठी कोणते युक्तिवाद केले हे पुढील एका भागात स्पष्ट केले आहे.

त्याच्या काळातील बहुतेक राज्यकर्त्यांपेक्षा त्याने अधिक भौतिक पुरावा मागे ठेवला. त्याच्या नाण्यांवर त्याचे नाव दोन भाषांत आणि बुद्धाची प्रतिमा आहे. एका स्तूपातील (अवशेष ठेवणारे घुमटाकार बौद्ध स्मारक) कांस्य पेटी त्याच्या विहाराचे नाव सांगते. बॅक्ट्रियन शिलालेख, प्राचीन बॅक्ट्रियाची भाषा ग्रीक अक्षरांत लिहिलेली, सांगतो की त्याने नवी वर्षगणना सुरू केली. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने १९०८ ते १९०९ मध्ये स्तूपाचा पाया खणून काढला आणि भारतात ज्ञात असलेल्या इतर कोणत्याही स्तूपापेक्षा तो मोठा असल्याचे आढळले.

बुखारापासून पाटण्यापर्यंतचे साम्राज्य

निकोलस सिम्स-विल्यम्स आणि हॅरी फॉक एन्सायक्लोपीडिया इराणिकामध्ये लिहितात की रबातक शिलालेख कनिष्काची वंशावळ त्याचे वडील विम कडफिसेस, आजोबा विम तक्तु आणि पणजोबा कुजुल कडफिसेस यांच्यापर्यंत मागे नेतो. ब्रिटानिका या घराण्याचा मागोवा यूझी लोकांपर्यंत नेते, ज्यांनी इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात बॅक्ट्रिया जिंकले. रबातक मजकूर कनिष्क आणि त्याच्या पूर्वजांच्या मूर्ती ठेवणाऱ्या मंदिराच्या स्थापनेची नोंद करतो, आणि त्याच्या कारकिर्दीची पहिली वर्षे आणि उत्तर भारतावर त्याच्या सत्तेचा प्रसार यांचे वर्णन करतो.

भारतातील शिलालेख त्याच्या नावाचा प्रवास दाखवतात. वाराणसीजवळील सारनाथ येथे एक भव्य उभी बोधिसत्त्व (भावी बुद्ध) मूर्ती आणि एक छत्रदंड त्याच्या तिसऱ्या वर्षाची तारीख धारण करतात. ई. हल्ट्श यांनी, ज्यांनी ते एपिग्राफिया इंडिकामध्ये संपादित केले, म्हटले की कनिष्काचे नाव घेणारे ते तोपर्यंत सापडलेले सर्वांत जुने अभिलेख आहेत. भिक्षू बल हा प्रमुख दाता आहे, आणि क्षत्रप (प्रादेशिक राज्यपाल) खरपल्लान आणि वनस्पर यांची नावे त्याच्यासोबत आहेत. हल्ट्श यांनी एक सावधगिरीही जोडली: दाते तीर्थयात्रेसाठी मथुरेहून आले असण्याची शक्यता अधिक आहे, म्हणून केवळ मजकुरावरून कनिष्काने वाराणसीवर राज्य केले हे सिद्ध होत नाही. सिम्स-विल्यम्स आणि फॉक “महाराज कनिष्काच्या x व्या वर्षी” हे सूत्र वापरणारे सुमारे १५ दिनांकित शिलालेख मोजतात. ते असेही म्हणतात की सुर्ख कोताल येथील मोठा बॅक्ट्रियन शिलालेख त्याला तेथील मंदिराचा संस्थापक ठरवतो.

काश्मीर नाणी आणि एक स्थळनाम देते. ऑरेल स्टाइन यांनी १९०० मध्ये कल्हणाच्या १२ व्या शतकातील इतिहासग्रंथाचे भाषांतर करताना लिहिले की कनिष्क आणि त्याचा वारस हुविष्क यांची तांब्याची नाणी तेथील जुन्या स्थळांवर “उल्लेखनीय विपुलतेने” सापडतात. त्यांनी जोडले की कनिष्कपूर, कनिष्काचे म्हणून इतिहासग्रंथ सांगतो ते नगर, अजूनही अस्तित्वात होते.

चिनी यात्रेकरू ह्युएन त्संग, जो सातव्या शतकात भारतात पोहोचला, त्याने एक परंपरा नोंदवली की कनिष्क त्सुंग-लिंग पर्वतांच्या पूर्वेकडेही विस्तृत प्रदेशावर राज्य करत असे. सॅम्युअल बील यांच्या भाषांतरात, एका नदीच्या पश्चिमेकडील जमाती ओलीस पाठवत असत, आणि कनिष्काने त्यांना ऋतूनुसार वेगळी निवासस्थाने दिली: हिवाळा भारतात, उन्हाळा कापिशात, वसंत आणि शरद गांधारात. ब्रिटानिका फक्त एवढेच म्हणते की त्याने पामीर ओलांडले असावेत आणि खोतान, काशगर आणि यारकंद ही नगरराज्ये जिंकली असावीत. रेशीम मार्गावरील रोमशी असलेल्या संपर्कांमुळे त्याच्या कारकिर्दीत व्यापार वाढल्याचे ते श्रेय देते.

आणखी वायव्येला, तक्षशिलेतील तटबंदी असलेले सिरसुख नगर कुशाणांचे काम आहे, आणि ते कनिष्काने की विम कडफिसेसने वसवले याबाबत स्रोतांत मतभेद आहेत, जसे tuput चा तक्षशिलेवरील लेख मांडतो.

कारकिर्दीच्या सुरुवातीला भाषा बदलणारी नाणी

रॉबर्ट ब्रेसी, एन्सायक्लोपीडिया इराणिकामध्ये लिहिताना, कनिष्काची पहिली सोन्याची नाणी त्याचे नाव आणि पदवी ग्रीकमध्ये धारण करणारी म्हणून वर्णन करतात. त्याच्या कारकिर्दीच्या पहिल्या वर्षानंतर टांकसाळींनी त्याऐवजी बॅक्ट्रियन वापरली, तरीही ग्रीक अक्षरांत. ब्रेसी तो क्षण एका ठशावर ठरवतात, नाणे ठोकण्याचा शिक्का, ज्यावर ग्रीक नाव हेराक्लीस बदलून बॅक्ट्रियन वेशो कोरले गेले. सिम्स-विल्यम्स आणि फॉक यांच्या मते कुशाण शिलालेखांत ग्रीक आधीच दुर्मिळ होते, आणि ते बहुधा त्याच सुमारास थांबले.

कनिष्क आणि हुविष्क यांच्या कारकिर्दीत मागच्या बाजूच्या रचनांमध्ये २० हून अधिक देवता दिसतात, असे ब्रेसी लिहितात, त्यांपैकी सुमारे अर्धा डझन प्रमुख. विद्वानांनी या संचाला ग्रीक, इराणी आणि भारतीय देवांचे मिश्रण म्हटले आहे. ब्रेसी म्हणतात की प्रतिमा कोणत्याही धर्मशास्त्रापेक्षा चित्रांच्या बाबतीत अधिक संमिश्र असाव्यात, आणि अलीकडील संशोधन या देवगणाला संकल्पनेत इराणी मानते. ब्रिटिश म्युझियमच्या कनिष्काच्या सोन्याच्या नाण्यांत राजा वेदीजवळ उभा आहे, आणि मागच्या बाजूला माओ किंवा मिइरो आहे. त्यांचे वजन सुमारे ७.९ ग्रॅम आणि रुंदी १९ मिलिमीटर आहे, जे ब्रेसी यांनी प्रमाण म्हणून नमूद केलेल्या सुमारे ८ ग्रॅमच्या सोन्याच्या दिनाराच्या जवळ आहे. न्यूयॉर्कमधील मेट्रोपॉलिटन म्युझियम ऑफ आर्टकडे कनिष्काचे एक सोन्याचे नाणे आहे, जे ते सुमारे १३० ची मानते.

ब्रेसी कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात ठोकलेल्या बुद्धाच्या नाण्यांचेही वर्णन करतात, तांब्याची आणि सोन्याची. त्यांत उभा शाक्यमुनी, म्हणजे ऐतिहासिक बुद्ध, आणि बसलेला मैत्रेय, म्हणजे भावी बुद्ध, दिसतात. ती एकूण उत्पादनाचा अगदी लहान भाग आहेत, आणि ती एखाद्या विशिष्ट प्रसंगासाठी बनवली गेली असावीत असे ते सुचवतात. ब्रिटिश म्युझियमचे सोन्याचे उदाहरण, IOC.289 म्हणून सूचीबद्ध, याचे वजन ७.०६ ग्रॅम आहे, त्यात राजा वेदीजवळ आहे, आणि मागच्या बाजूला बोद्दो असे नाव असलेली उभी आकृती आहे. त्याचे सापडलेले ठिकाण अहिन पोश असे नोंदवले आहे.

शाह-जी-की-ढेरी येथील स्तूप

कोणीही खणण्यापूर्वी चिनी यात्रेकरूंनी त्या इमारतीबद्दल लिहिले होते. जेम्स लेग यांच्या भाषांतरातील फाहियान म्हणतो की ज्या जागी बुद्धाने आनंदाला तसा स्तूप होईल असे भाकीत केले होते तेथे कनिष्काने “चारशे हातांहून अधिक उंच” टोप, म्हणजे लेग यांचा स्तूपासाठीचा शब्द, उभारला, आणि जोडतो की प्रचलित म्हण त्याला “जंबुद्वीपातील सर्वोत्तम टोप” म्हणत असे. ह्युएन त्संग, बील यांच्या मांडणीत, ४०० फूट आणि दीड ली घेराचा पाया सांगतो, आणि एका पांढऱ्या सशाने राजाला एका गुराखी मुलाकडे नेल्याचे सांगतो, जो एक लहान स्तूप बांधत होता.

डी. बी. स्पूनर यांनी पुरातत्त्व सर्वेक्षणासाठी पेशावरजवळ शाह-जी-की-ढेरी येथे उत्खनन केले. १९०७ ते १९०८ च्या हंगामात काहीही निश्चित सापडले नाही. सर्वेक्षणाचा १९०८ ते १९०९ चा अहवाल सांगतो की खोदकाम अवशेषकक्षापर्यंत पोहोचले आणि स्मारक त्याच्या बाहेर आलेल्या भागांसह २८६ फूट रुंद मोजले गेले. तो सांचीशी १०६ फूट आणि माणिक्याल स्तूपाशी १५९ फूट २ इंच अशी तुलना करतो. सर्वेक्षणाचे महासंचालक जॉन मार्शल यांनी अहवालाच्या प्रस्तावनेत त्याला “उत्तर भारतातील सर्वांत मोठा स्तूप” म्हटले. अवशेषकक्षाच्या शेजारी कनिष्काचे एक तांब्याचे नाणे पडले होते.

आत १८ सेंटिमीटर उंचीची सोन्याचा मुलामा दिलेली कांस्य पेटी होती. सिडनी विद्यापीठाची तिच्या मजकुराची आवृत्ती झाकणावर इंद्र आणि ब्रह्मा यांच्यामध्ये बसलेला बुद्ध, आणि बाजूला उभा कुशाण राजा, ज्याच्या खांद्यांवर माओ आणि मिइरो आहेत, असे वर्णन करते. शिलालेख वास्तुकार महासेन आणि संघरक्षित यांनी कनिष्कपूर येथे, कनिष्क विहारात, केलेल्या अवशेष दानाची नोंद करतो. पेटीत सहा बाजूंचा एक स्फटिक होता ज्यात हाडांचे तीन लहान तुकडे होते, ज्यांना स्पूनर यांनी “निःसंशयपणे कनिष्काने स्तूपात ठेवलेले मूळ अवशेष” म्हटले. अहवाल सांगतो की सर्वेक्षणाने अवशेष मंडाले येथील नव्या पॅगोडासाठी ब्रह्मदेशातील बौद्ध समुदायाला दिले, आणि सिडनी आवृत्ती सांगते की ते तेथेच आहेत. पेटी पेशावर संग्रहालयात गेली.

एकाच कारकिर्दीत बौद्ध कलेच्या दोन शाळा

ब्रिटानिका दोन शैलींचे वर्णन करते, वायव्येकडील गांधारातील आणि गंगेच्या मैदानावरील मथुरेतील. गांधार शैलीने ग्रीको-रोमन आकृतिबंध उसने घेतले, आणि ब्रिटानिका म्हणते की प्रत्येक शाळेने इ.स.च्या पहिल्या शतकाच्या सुमारास आपली स्वतःची बुद्ध प्रतिमा स्वतंत्रपणे विकसित केल्यासारखे दिसते. ब्रेसी जोडतात की बुद्धांची सर्वांत जुनी दिनांकित शिल्पे कनिष्काच्या कारकिर्दीतील आहेत.

स्पूनर यांनी पेटीवरून सर्वेक्षणाच्या अहवालात एक निष्कर्ष काढला. मार्शल यांचा हवाला देऊन त्यांनी लिहिले की तिची कारागिरी कलेचा ऱ्हास दाखवते, म्हणून गांधार बौद्ध कला कनिष्काच्या काळात सुरू झाली किंवा शिखराला पोहोचली ही कल्पना आता टिकवता येणार नाही, आणि ती शाळा बरीच जुनी असली पाहिजे. सारनाथचा बोधिसत्त्व त्याच कारकिर्दीतील आहे, तिसऱ्या वर्षातील, जे फॉक यांच्या गणनेनुसार इ.स. १२९ किंवा १३० मध्ये येते. हल्ट्श यांनी नोंदवले की भिक्षू बल हुविष्काच्या ३३ व्या वर्षाची तारीख असलेल्या मथुरेच्या एका मूर्तीवर पुन्हा दिसतो, बरोबर ३० वर्षांनंतर.

ह्युएन त्संगने काश्मीरमध्ये ठेवलेली परिषद

ह्युएन त्संग एका परिषदेची कहाणी सांगतो. बील यांच्या भाषांतरात, गांधाराचा राजा कनिष्क दररोज बौद्ध ग्रंथ अभ्यासत असे आणि त्याला आढळले की शाळा एकमेकींना विरोध करतात. भिक्षू पार्श्वाने त्याला सांगितले की समुदाय विभागलेले आहेत, आणि राजाने दूरदूरहून आचार्यांना बोलावले. क्रमाक्रमाने निघालेल्या आज्ञांनी गर्दी ४९९ जणांपर्यंत कमी केली, आणि वसुमित्राची अध्यक्ष म्हणून भर घातली गेली, ज्यामुळे संख्या ५०० झाली.

त्यांनी त्रिपिटकाच्या तीन विभागांवर भाष्ये लिहिली, प्रत्येकासाठी दहा मिरियड, म्हणजे दहा हजारांच्या दहा पट, श्लोक. कनिष्काने मग ग्रंथ तांब्याच्या लाल पत्र्यांवर कोरवले, एका दगडी पेटीत बंद केले आणि त्यावर स्तूप बांधला. ह्युएन त्संग ही कथा अशा काश्मीरमध्ये ठेवतो जो, त्याच्या वृत्तांतानुसार, अशोकाने आधी भिक्षूंना ५०० विहारांसह दिला होता, हा राजा tuput च्या अशोकावरील लेखात आला आहे.

ब्रिटानिकाची बौद्ध परिषदांवरील नोंद सांगते की सर्वास्तिवाद पंथाचे, ज्याच्या नावाचा अर्थ “सर्व काही आहे” असा आहे, इतिहासग्रंथ कनिष्काच्या काळातील एक परिषद जालंधर येथे किंवा, इतर स्रोतांत, काश्मीरमध्ये ठेवतात, वसुमित्र अध्यक्ष म्हणून. ते जोडते की थेरवाद स्रोत त्याबद्दल मौन बाळगतात आणि कनिष्काच्या तारखा अनिश्चित असल्याने परिषदेची तारीखही अनिश्चित आहे, कदाचित सुमारे इ.स. १००.

तारीख कशी ठरली

फॉक यांचा एन्सायक्लोपीडिया इराणिकामधील युक्तिवाद स्फुजिध्वजाच्या यवनजातक या चौथ्या शतकात लिहिलेल्या संस्कृत खगोलशास्त्रीय ग्रंथापासून सुरू होतो. त्यात एक नियम आहे की कुशाण वर्षाच्या क्रमांकात १४९ मिळवले की शक संवताचे वर्ष मिळते, जो इ.स. ७८ मध्ये सुरू झाला. त्यामुळे इ.स. २२७ हे कुशाण शतकाचे पहिले वर्ष ठरते. कुशाण तारखांत शतके सोडली जात, म्हणून १८ वे वर्ष वाचणारा मजकूर १८ वे किंवा ११८ वे वर्ष असू शकत होता. एक शतक मागे मोजल्यास कनिष्काने आपली कालगणना सुरू केलेले वर्ष इ.स. १२७ येते.

रबातक शिलालेख म्हणतो की कनिष्काने “पहिले वर्ष सुरू केले”. त्यात त्याच्या तिसऱ्या आणि सहाव्या वर्षांचाही उल्लेख दिसतो, म्हणून सिम्स-विल्यम्स आणि फॉक निष्कर्ष काढतात की तो इ.स. १३२ पूर्वी कोरला गेला नसावा. फॉक जोडतात की इ.स. १२७ हे कारकिर्दीचे पहिले वर्ष असण्याची गरज नाही, ते सर्वांत सुरुवातीच्या वर्षांपैकी एक असावे. ख्रिस्तोफर बेनेट यांचे काम, ज्याचा फॉक हवाला देतात, कनिष्काचे पहिले वर्ष जुन्या यवन कालगणनेच्या ३०१ व्या वर्षाशी जुळवते, जणू त्याने नव्या शतकात गणना पुन्हा सुरू केली.

अजून कशावर वाद आहे

ब्रिटानिका त्याचा राज्याभिषेक इ.स. ७८ ते १४४ च्या दरम्यान कधीतरी देते, कारकीर्द सुमारे २३ वर्षांची, आणि नोंदवते की ७८ हे शक संवताची सुरुवात दर्शवते. १९०० मध्ये स्टाइन यांनी जुन्या फाटाफुटीचा सारांश दिला: कनिष्काला इ.स. ७८ मध्ये ठेवणारे आणि सिल्व्हँ लेव्ही, ज्यांनी त्याला ख्रिस्ती कालगणनेच्या सुरुवातीच्या जवळ ठेवले. रिचर्ड सलोमन यांनी २००२ मध्ये इंडॉलॉजी मेलिंग लिस्टवर लिहिले की नवा पुरावा “पटणारा पण निर्णायक नाही” आहे, आणि इ.स. ७८ पूर्णपणे बाद ठरलेले नाही. सिम्स-विल्यम्स आणि फॉक यांनी २०१४ मध्ये लिहिले की फॉक यांनी कालगणना १२७/८ इ.स. वर पटवून देण्याजोगी ठेवली आहे.

इतर प्रश्न उघडे आहेत. मथुरा संग्रहालयातील शिर नसलेल्या मूर्तीवर कनिष्काचे नाव घेणारा शिलालेख आहे. सिम्स-विल्यम्स आणि फॉक इराणिकामध्ये निदर्शनास आणतात की “राजाधिराज” ही पदवी आधीच्या “कनिष्क” वर लिहिली गेली आहे, आणि सुचवतात की ही मूर्ती विम कडफिसेसची असावी, मंदिर पुन्हा बांधले गेले तेव्हा तिला नवे शिर आणि नवे नाव दिले गेले. त्याच लेखात नोंद आहे की जी. फुस्मान सिम्स-विल्यम्स यांचे रबातक मजकुराचे वाचन अवाजवी अटकळीचे मानतात, तर सिम्स-विल्यम्स यांनी फुस्मान अतिशय संशयी असल्याचे म्हटले आहे. सिडनी आवृत्ती सांगते की नंतरच्या अभ्यासांनी शाह-जी-की-ढेरी हा कनिष्काचा स्वतःचा स्तूप असल्याचा स्पूनर यांचा युक्तिवाद सौम्य केला.

त्याच्यानंतरची वंशपरंपरा

ब्रेसी घराण्याच्या आधुनिक यादीत पहिल्या शतकाच्या मध्यापासून चौथ्या शतकाच्या अखेरीपर्यंतचे १३ राजे मोजतात. ते कनिष्क पहिला याला इ.स. १२७ ते १५०, हुविष्काला १५० ते १९०, वासुदेवाला १९० ते २३० आणि कनिष्क दुसरा याला सुमारे २३० ते २४७ देतात. बारावा राजा, शक, गुप्त सम्राट समुद्रगुप्ताच्या अलाहाबाद स्तंभलेखात दिसतो, हा स्तंभ tuput च्या गुप्तकालीन सुवर्णयुगाच्या लेखात वर्णन केलेला आहे. मजकूर त्याला दैवपुत्र, शाही आणि शाहानुशाही या कुशाण पदव्या देतो, ज्यामुळे तो शेवटच्या चार राजांपैकी एकमेव ठरतो ज्याचे नाव एका शिलालेखात येते असे ब्रेसी म्हणतात.