पाणिनीने संस्कृतचे व्याकरण सुमारे ४,००० नियमांत बसवले जे शब्द टप्प्याटप्प्याने घडवतात, आणि भाषाशास्त्रज्ञ व संगणकशास्त्रज्ञ या व्यवस्थेचा यंत्र म्हणून अभ्यास करतात

अष्टाध्यायी हे आठ अध्यायांतील सुमारे ४,००० नियमांचे संस्कृत व्याकरण आहे, आणि ते यंत्रासारखे चालावे असे रचले आहे. केंब्रिज विद्यापीठ रचनेचे वर्णन असे करते: शब्दाचा मूळ भाग आणि प्रत्यय आत घाला, आणि टप्प्याटप्प्याची प्रक्रिया त्यांचे व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध शब्दात किंवा वाक्यात रूपांतर करते. त्याचा कर्ता पाणिनी उपखंडाच्या वायव्य भागात, सामान्य कालगणनेच्या आधीच्या शतकांत, कार्यरत होता.

स्टॅनफर्डचे भाषाशास्त्रज्ञ पॉल किपार्स्की यांनी १९९४ मध्ये लिहिले की आधुनिक भाषाशास्त्र या ग्रंथाला “आजवर लिहिल्या गेलेल्या कोणत्याही भाषेचे सर्वात संपूर्ण जनक व्याकरण” म्हणून मान्य करते, हे वाक्य डसेलडॉर्फच्या भाषाशास्त्रज्ञ व्हिबके पीटरसेन यांनी २००४ मध्ये उद्धृत केले. अमेरिकन भाषाशास्त्रज्ञ लिओनार्ड ब्लूमफील्ड यांनी १९२९ मध्ये पाणिनीने परिपूर्णतेला नेलेल्या संस्कृतच्या वर्णनात्मक व्याकरणाला “मानवी बुद्धिमत्तेच्या महान स्मारकांपैकी एक” म्हटले, हेही पीटरसेन यांनी उद्धृत केल्याप्रमाणे.

पाणिनीबद्दल काय ज्ञात आहे

त्या माणसाबद्दल फारच थोडे निश्चित आहे. एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी त्याचा जन्म शलातुला (ज्याचे शलातुरा असेही स्पेलिंग केले जाते) येथे ठेवते, आताच्या पाकिस्तानमधील अटकजवळील एक लहानसे शहर. तारखा स्रोतानुसार वेगळ्या आहेत. केंब्रिजच्या वृत्तांतानुसार अष्टाध्यायी सुमारे इसवी सनपूर्व ५०० मध्ये लिहिली गेली असे मानले जाते. राजपोपट यांचा प्रबंध ती सुमारे इसवी सनपूर्व ३५० ची मानतो, संस्कृतविद्वान जॉर्ज कार्डोना यांच्या १९७६ च्या संशोधन सर्वेक्षणाचा हवाला देत, आणि जोडतो की अनेक मतभेद आहेत. एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी सुमारे इसवी सनपूर्व ४५० ते ३५० असे देते.

पाणिनीने ग्रंथ रचण्यासाठी लेखनाचा वापर केला का, यावरही विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत. प्रबंध नोंदवतो की त्याचे मार्गदर्शक असलेल्या केंब्रिजच्या प्राध्यापक विन्चेन्त्सो वेर्जियानी यांनी त्याने केला असा जोरदार युक्तिवाद केला आहे. कसेही असो, वेदांप्रमाणेच अष्टाध्यायी गुरूकडून शिष्याकडे पठणातून पुढे गेली.

ती कशी वाचली गेली हे दोन आरंभीच्या भाष्यांनी घडवले: कात्यायनाची वार्तिके, राजपोपट यांच्या प्रबंधानुसार मजकुरावरील पहिल्या भाष्यकाराने लिहिलेली, आणि पतंजलीचे महाभाष्य, ज्याला एन्सायक्लोपीडिया ऑफ वर्ल्ड बायोग्राफी दुसरा प्रमुख आरंभीचा ग्रंथ म्हणून नोंदवते. संस्कृत श्लोकांतील गणिताचे एक नोंदलेले आरंभीचे उदाहरण म्हणजे इसवी सन ४९९ चे आर्यभटाचे आर्यभटीय.

चार भाग आणि एक यंत्र

अष्टाध्यायीचे नियम एकटे काम करत नाहीत. किपार्स्की चार घटक सांगतात जे मिळून संपूर्ण व्याकरण आणि शब्दकोश बनवतात: सुमारे ४,००० नियमांची अष्टाध्यायी स्वतः; शिवसूत्रे, संस्कृतच्या ध्वनींची यादी; धातुपाठ, सुमारे २,००० क्रियामुळांची यादी; आणि गणपाठ, विशेष नियमांचे पालन करणाऱ्या शब्दांच्या २६१ याद्या. अष्टाध्यायी उर्वरित तिघांचा उल्लेख स्वतःच स्पष्ट करणाऱ्या संकेतांनी करते.

राजपोपट यांचा प्रबंध मांडणी सांगतो. पहिले दोन अध्याय बहुतेक संज्ञा परिभाषित करतात आणि परिभाषा देतात, म्हणजे इतर नियम कसे वाचावेत आणि जोडावेत याबद्दलचे नियम. तिसरा ते पाचवा अध्याय क्रियामुळांना आणि नामप्रकृतींना प्रत्यय कसे जोडावेत हे शिकवतात. सहावा ते आठवा अध्याय त्यानंतरचे ध्वनिबदल सांगतात.

नियम काटकसरीचे आहेत. एखादा नियम अनेकदा आधीच्या नियमांतील शब्द उसने घेतो, म्हणून नंतरचा समजून घेण्यासाठी वाचकाला आधीचा मजकूर सोबत वागवावा लागतो. किपार्स्की लिहितात की व्यवस्थेची जवळपास सर्व तांत्रिक वैशिष्ट्ये साधेपणाच्या मागणीतून प्रेरित आहेत, ज्याला परंपरा लाघव म्हणते.

केंब्रिज एक सोडवलेले उदाहरण देते. मंत्रैः, “मंत्रांनी”, हे रूप घडवताना व्युत्पत्तीची सुरुवात मंत्र अधिक भिस् हा प्रत्यय अशी होते. त्या क्षणी दोन नियम लागू होऊ शकतात, एक डाव्या भागाला आणि एक उजव्या भागाला, आणि कोणता आधी चालावा हे व्याकरणाला ठरवावे लागते.

प्रत्येक ध्वनिगट सांगणाऱ्या चौदा ओळी

शिवसूत्रे संक्षेप सर्वात स्पष्टपणे दाखवतात. पीटरसेन त्यांचे वर्णन १४ सूत्रे जी ४२ ध्वनींची यादी देतात असे करतात, प्रत्येक ओळ स्वतः ध्वनी नसलेल्या एका चिन्हाक्षराने संपते. एक ध्वनी आणि एक चिन्ह यांनी बनलेला छोटा संकेत त्या ध्वनीपासून चिन्हापर्यंतचे प्रत्येक ध्वनी सांगतो. त्यांच्या शोधनिबंधात उदाहरण म्हणून iC (इच्) दिले आहे: ते इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ आणि औ यांना नाव देते. अष्टाध्यायी अशा ध्वनिगटांचा उल्लेख शेकडो नियमांत करते. भारताची दुसरी सर्वात प्रसिद्ध संक्षिप्त संकेतपद्धती, स्थानमूल्य अंक, भारताने जगाला शून्य दिले मध्ये सांगितली आहे.

पीटरसेन यांचा जर्नल ऑफ लॉजिक, लँग्वेज अँड इन्फर्मेशनमधील २००४ चा शोधनिबंध समुच्चयसिद्धांताच्या भाषेत सिद्ध करतो की या पद्धतीसाठी पाणिनीने ध्वनींची लावलेली क्रमवारी सर्वोत्तम शक्य आहे. त्या हेही दाखवतात की ध्वनींचे नैसर्गिक वर्ग यादीत बसवण्यासाठी त्याला त्यात थोडा बदल करावा लागला, आणि ह या ध्वनीशी संबंधित तो बदल उपलब्ध पर्यायांत सर्वोत्तम होता. हा पीटरसेन यांचा निष्कर्ष आहे आणि तो त्यांनी दिलेल्या “सर्वोत्तम” च्या औपचारिक व्याख्येवर आधारलेला आहे; तो तपासण्याचे ठिकाण त्यांचा शोधनिबंध आहे.

विशेष नियम सामान्य नियमाला कसा हरवतो

किपार्स्की व्यवस्थेची एक प्रमुख योजना त्याच काटकसरीचा परिणाम म्हणून स्पष्ट करतात. विशेष नियमाने सामान्य नियम रोखण्याची परवानगी असेल, तर सामान्य नियम त्याचे अपवाद न मांडता साध्या शब्दांत लिहिता येतो. परंपरा या जोडीला उत्सर्ग, म्हणजे सामान्य नियम, आणि अपवाद अशी नावे देते.

त्याच किपार्स्की यांच्या शोधनिबंधात प्रभावाबद्दलचा एक मुद्दा आहे जो सहज चुकतो. ते लिहितात की जनक भाषाशास्त्रज्ञ पाणिनीच्या नियमक्रमाच्या संकेतांनी थक्क झाले आहेत, जे आधुनिक सिद्धांतातील कल्पनांचा अंदाज आधीच घेतात असे दिसते, “निदान याच कारणाने” की त्यातील अनेक कल्पना प्रथम पाणिनीकडूनच घेतल्या गेल्या. ते जोडतात की ब्लूमफील्ड यांनी व्याकरणाची प्रशंसा वेगळ्या कारणासाठी केली: ते साधेपणासारख्या सर्वसाधारण तत्त्वांवर उभे आहे आणि एका काळातील एका भाषेचे वर्णन करते.

१९६७ चे पत्र आणि रुजले नाही असे नाव

मार्च १९६७ मध्ये कम्युनिकेशन्स ऑफ द एसीएम या नियतकालिकाने पी. झेड. इंगरमन यांचे पत्र छापले, ज्यांनी भाषा प्रणाली मानके आणि संशोधन विभागाचे व्यवस्थापक म्हणून सही केली होती, आणि त्याचे शीर्षक होते “पाणिनी-बॅकस फॉर्म सुचवला”. डोनाल्ड नुथ यांनी १९६४ मध्ये मांडले होते की अल्गॉल ६० या प्रोग्रामिंग भाषेची व्याख्या करण्यासाठी वापरलेल्या संकेतपद्धतीचे नाव बदलले पाहिजे, कारण बॅकस नॉर्मल फॉर्म कोणत्याही अर्थाने नॉर्मल फॉर्म नाही. इंगरमन यांनी लिहिले की जॉन बॅकस यांनी संकेतपद्धती स्वतंत्रपणे शोधली होती, पण पाणिनीने “बॅकसच्या संकेतपद्धतीइतकीच सामर्थ्यवान संकेतपद्धती शोधली”. त्यांनी पाणिनीला नावानिशी श्रेय देण्याचा प्रस्ताव मांडला.

बॅकस-नौर फॉर्म हे नाव वापरात राहिले. संस्कृतविद्वानांनी तुलनेवरच प्रश्नही उपस्थित केले आहेत. डॉमिनिक वुजास्टिक यांनी १९९३ मध्ये इंडॉलॉजी सूचीला लिहिताना म्हटले की “पाणिनीची संकेतयोजना बीएनएफशी कोणत्याही अर्थपूर्ण प्रकारे साम्य दाखवत नाही”, आणि स्पष्ट केले की बीएनएफ व्याकरणाचे वर्णन करते तर अष्टाध्यायी स्वतः व्याकरण म्हणून चालते. २०२० मध्ये ते या विषयाकडे परतले आणि त्यांनी लिहिले की बॅकस-नौर संकेतपद्धतीचा उल्लेख पाणिनीच्या पद्धतींचा पुनःशोध म्हणून अनेकदा केला जातो, “पूर्णपणे निराधार नाही”, पण इंगरमन यांचा दावा व्याकरणाच्या एका सोपे केलेल्या दृष्टिकोनावर आधारलेला आहे जो नियमांचा क्रम, रोखणे आणि व्याप्ती दुर्लक्षित करतो.

संगणकशास्त्राने व्याकरण कुठे वापरले

संगणकशास्त्रात पाणिनीच्या कल्पनांचा व्यावहारिक उपयोग २०२२ च्या मथळ्यांपेक्षा जुना आहे. जून १९९३ मध्ये आयआयटी कानपूरचे अक्षर भारती आणि राजीव सांगल यांनी ओहायोतील कोलंबस येथे झालेल्या असोसिएशन फॉर कॉम्प्युटेशनल लिंग्विस्टिक्सच्या ३१ व्या वार्षिक सभेत एक शोधनिबंध सादर केला. त्यात मुक्त शब्दक्रम असलेल्या भाषांचे पार्सिंग करण्यासाठी “पाणिनीय चौकट” वर्णन केली होती, जी पाणिनीचे व्याकरण वापरत असलेल्या क्रियापदे आणि नामे यांच्यातील कारक संबंधांवर उभारलेली होती, आणि ती चौकट भारतीय भाषांवर यशस्वीरीत्या वापरली गेल्याचे सांगितले होते.

द संस्कृत लायब्ररीचे पीटर शार्फ आपल्या अभ्यासपत्रिकेवर जुलै २०१७ मध्ये पूर्ण झालेल्या, एक्सएमएल भाषेतील अष्टाध्यायीच्या औपचारिक रूपाचे वर्णन करतात, जे चालवण्यायोग्य कोडमध्ये भाषांतरित करता येते. ते एक अंमलबजावणी उभारत आहेत जी संस्कृत शब्दसंग्रहासाठी पाणिनी-शैलीच्या संपूर्ण व्युत्पत्तींचा मागोवा घेईल. भाषा तंत्रज्ञानातील सध्याचे भारतीय कार्य, सरकारच्या भाषिणी भाषांतर मंचासह, भारत स्वतःच्या भाषांत एआय उभारत आहे मध्ये आले आहे.

२०२२ चा केंब्रिज निकाल, नेमकेपणाने

१५ डिसेंबर २०२२ रोजी केंब्रिज विद्यापीठाने ऋषी राजपोपट यांच्याबद्दल एक बातमी प्रकाशित केली, ज्यांचा जन्म १९९५ मध्ये मुंबईच्या एका उपनगरात झाला, ज्यांनी अर्थशास्त्र शिकत असताना एका निवृत्त प्राध्यापकाकडून अनौपचारिकपणे पाणिनीचे व्याकरण शिकले, ऑक्सफर्डमधून पदव्युत्तर पदवी घेतली, आणि २०१७ मध्ये केंब्रिज ट्रस्ट आणि राजीव गांधी फाउंडेशन यांच्या निधीतून पूर्ण शिष्यवृत्तीवर आपली केंब्रिज डॉक्टरेट सुरू केली. प्रबंध जुलै २०२१ चा आहे, पदवी जानेवारी २०२२ मध्ये प्रदान झाली, आणि मजकूर घोषणेच्या दिवशीच ऑनलाइन आला.

विषय नियम १.४.२ आहे, ज्याला प्रबंध नियम संघर्षावरील पाणिनीचा एकमेव परिभाषा-नियम म्हणतो. व्युत्पत्तीच्या एकाच टप्प्यावर दोन नियम दोन्ही लागू होऊ शकले की संघर्ष उद्भवतो. परंपरा १.४.२, विप्रतिषेधे परं कार्यम्, असे वाचते की समान बळाच्या दोन नियमांपैकी व्याकरणाच्या क्रमात नंतर येणारा जिंकतो.

राजपोपट यांचा प्रबंध ते वाचन नाकारतो आणि दोन तत्त्वे मांडतो. दोन्ही नियम शब्दाच्या एकाच भागाला लागू होत असतील तर अधिक विशिष्ट नियम जिंकतो. ते दोन वेगळ्या भागांना लागू होत असतील तर १.४.२ चा अर्थ असा की उजव्या भागाचा नियम जिंकतो. मंत्रैः साठी त्यातून भिस् या प्रत्ययाचा नियम मिळतो. गुरुणा, “गुरूने”, साठी, जे गुरु अधिक आ यापासून घडते, त्यातून आ चा नियम मिळतो. केंब्रिज कळवते की या वाचनाने व्याकरणाने “जवळजवळ अपवादाशिवाय” व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध शब्द घडवले, आणि म्हणते की नियम संघर्षाचा परिणाम दशलक्षावधी संस्कृत शब्दांवर होतो.

केंब्रिजने संगणकांबद्दलही एक दावा केला. राजपोपट म्हणाले की नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया संशोधकांनी “५० वर्षांपूर्वीच नियमाधारित पद्धती सोडून दिल्या”, आणि संगणकांना बोलणाऱ्याच्या हेतूवर पाणिनीचे नियम लावायला शिकवणे हा मोठा टप्पा ठरेल. प्रसिद्धीपत्रक म्हणते की आघाडीच्या संस्कृत तज्ज्ञांनी या शोधाला क्रांतिकारी म्हटले, त्यांची नावे न देता. नाव घेतलेले समर्थन वेर्जियानी यांचे आहे, ज्यांनी त्याला “शतकानुशतके विद्वानांना बुचकळ्यात टाकणाऱ्या समस्येवरील असाधारणपणे सुंदर उपाय” म्हटले.

हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने राजपोपट यांचे पुस्तक, Panini’s Perfect Rule, १६ डिसेंबर २०२५ रोजी प्रकाशित केले. त्याच्या पानांवर अमर्त्य सेन आणि हार्वर्डचे फ्रान्सिस क्लूनी यांची प्रशंसा आहे, आणि प्रकाशक म्हणतो की या समस्येवरील बहुतेक आधीचे काम या पुस्तकामुळे कालबाह्य ठरते.

इतर तज्ज्ञांनी काय उत्तर दिले

यान हौबेन यांनी घोषणेनंतर तीन दिवसांनी, १८ डिसेंबर २०२२ रोजी, इंडॉलॉजी सूचीला लिहिले. त्यांनी प्रबंधाला “अतिशय विचारपूर्वक केलेले आणि संशोधित काम” म्हटले ज्याचे तज्ज्ञांनी बारकाईने विश्लेषण केले पाहिजे. ते म्हणाले की प्रबंध १.४.२ अख्ख्या व्याकरणात लावणे शक्य आहे हे दाखवतो, पण तो नियम १.४.१ च्या थेट नंतर का आहे हे पटवून देत नाही, आणि त्यांनी कार्डोना यांच्या १९७६ च्या सर्वेक्षणाचा हवाला दिला, ज्यात १.४.२ ला १.४.१ ज्या विभागाचे शीर्षक आहे तेवढ्यापुरते मर्यादित करणाऱ्या अनेक विद्वानांची यादी आहे.

पीटर शार्फ यांनी २३ डिसेंबर २०२२ रोजी परीक्षण प्रकाशित केले. राजपोपट यांनी पाणिनीय व्याकरणाकडे वेधलेल्या लक्षाचे त्यांनी स्वागत केले, आणि मूळ बदलण्यापूर्वी पाणिनी सामान्यतः प्रत्यय बदलतो या निरीक्षणाची प्रशंसा केली. मग त्यांनी लिहिले की ही प्रक्रिया “काही प्रसंगी योग्य क्रिया निवडत नाही”, आणि भव्य रूपाच्या व्युत्पत्तीपासून सुरुवात केली.

२०२६ मध्ये किपार्स्की यांनी Cracow Indological Studies मध्ये पुस्तकरूपी आवृत्तीला उत्तर दिले. ते लिहितात की राजपोपट यांची बरीचशी चौकट परिचित आणि व्यापकपणे मान्य आहे, आणि नव्या कल्पनांना “नवीन आणि कुतूहल जागवणाऱ्या” म्हणतात. त्यांचा सारांश असा युक्तिवाद करतो की राजपोपट यांची सामान्यीकृत रोधाची आवृत्ती नीट परिभाषित नाही, नवे तत्त्व मोठ्या प्रकारच्या प्रसंगांत चुकीचे निकाल देते, आणि एस. डी. जोशी व त्यांच्या सहकाऱ्यांचा दृष्टिकोन राजपोपट ज्या प्रसंगांत बरोबर ठरतात आणि ज्यांत ठरत नाहीत त्या दोन्हींचे स्पष्टीकरण देतो. ते जोडतात की उजव्या बाजूचे तत्त्व बहुतेक वेळा चालते, याला ते उल्लेखनीय म्हणतात, आणि म्हणतात की ते का चालते याचे उत्तर त्यांच्याकडे नाही.

२०२२ पूर्वी काय खुले होते यावर वृत्तांत वेगळे आहेत. केंब्रिजचे प्रसिद्धीपत्रक म्हणते की विद्वानांनी नियमाचा २,५०० वर्षे गैरअर्थ लावला, तर हौबेन आणि किपार्स्की, १९३६ पासूनच्या फॅडेगन यांच्या कार्याचा हवाला देत, म्हणतात की तज्ज्ञांनी आधीच त्याची व्याप्ती व्याकरणाच्या एका विभागापुरती मर्यादित केली होती. किपार्स्की हेही लिहितात की प्रबंधाची दोन गंभीर परीक्षणे त्यांना माहीत आहेत, शार्फ आणि बोदास यांची, जी त्यांनी लिहिले तेव्हा दोन्ही अप्रकाशित होती.