भारताने १९७५ चा हॉकी विश्वचषक क्वालालंपूरमध्ये जिंकला, कर्णधार अजितपाल सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली अंतिम सामन्यात पाकिस्तानला २-१ ने हरवून

भारताने १५ मार्च १९७५ रोजी क्वालालंपूरच्या मर्देका स्टेडियमवर अंतिम सामन्यात पाकिस्तानला २-१ ने हरवून १९७५ चा हॉकी विश्वचषक जिंकला. अजितपाल सिंग संघाचे कर्णधार होते, सुरजित सिंग यांनी पेनल्टी कॉर्नरवर बरोबरी साधली आणि अशोक कुमार यांनी विजयी गोल केला. आंतरराष्ट्रीय हॉकी महासंघ (एफआयएच) हे भारताचे एकमेव विश्वचषक यश म्हणून नोंदवतो, आणि २९ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत तीच स्थिती आहे.

अशोक कुमार हे ध्यानचंद यांचे पुत्र आहेत; ज्या खेळाडूच्या मोजपट्टीवर हा खेळ आजही इतरांना तोलतो, तेच ध्यानचंद. हा विजय भारताने विश्वचषकाचा अंतिम सामना पेनल्टी शूट-आऊटवर गमावल्यानंतर दोन वर्षांनी आला, आणि त्याने राष्ट्रीय संघाला पहिले जागतिक विजेतेपद दिले.

भारताने मांडण्यास मदत केलेली स्पर्धा

एफआयएचच्या स्वतःच्या इतिहासानुसार, हॉकी विश्वचषकाची कल्पना मार्च १९६९ मध्ये एफआयएच परिषदेच्या बैठकीत भारत आणि पाकिस्तान यांनी संयुक्तपणे प्रथम मांडली. पहिली स्पर्धा १९७१ मध्ये बार्सिलोनामध्ये खेळली गेली, आणि एफआयएचच्या पदक विजेत्यांच्या यादीत भारताला तिथे तिसरे स्थान आहे, पाकिस्तान आणि स्पेनच्या मागे. आउटलुक इंडियाच्या आढाव्यानुसार भारताने त्या कांस्यपदकासाठी केनियाला २-१ ने हरवले.

१९७३ मध्ये ॲमस्टरडॅममध्ये भारत अंतिम फेरीत पोहोचला. आउटलुक इंडिया आणि डीटी नेक्स्ट दोन्ही सांगतात की तो सामना अतिरिक्त वेळेनंतर २-२ असा संपला आणि नेदरलँड्सने पेनल्टी शूट-आऊट जिंकले, त्यामुळे भारताला रौप्यपदक मिळाले. आउटलुक आणि हॉकी इंडियाच्या म्हणण्यानुसार, उपान्त्य फेरीत पाकिस्तानला हरवणारा गोल बी. पी. गोविंदा यांनी केला.

१ ते १५ मार्च १९७५ दरम्यान झालेल्या तिसऱ्या स्पर्धेत, एफआयएचच्या निकालतक्त्यानुसार, प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट होते आणि एकूण बारा संघ होते. भारत ब गटात इंग्लंड, अर्जेंटिना, पश्चिम जर्मनी, ऑस्ट्रेलिया आणि घाना यांच्यासह खेळला.

साखळी: तीन विजय, एक बरोबरी आणि अधिक नऊचा गोलफरक

एफआयएचच्या तक्त्यानुसार भारताचे साखळीतील निकाल असे: भारत २, इंग्लंड १; भारत ७, घाना ०; भारत ३, पश्चिम जर्मनी १; भारत १, ऑस्ट्रेलिया १; आणि भारत १, अर्जेंटिना २. म्हणजे तीन विजय, एक बरोबरी आणि एक पराभव, पश्चिम जर्मनीसारखाच विक्रम. एफआयएचच्या धावफलकानुसार भारताने १४ गोल केले आणि ५ गोल स्वीकारले, तर पश्चिम जर्मनीने १३ केले आणि ९ स्वीकारले. इएसपीएनसाठी लिहिणारे नॉव्ही कपाडिया म्हणतात की गोलफरकाने भारताला गटात अव्वल स्थान दिले, आणि हॉकी इंडियाच्या वृत्तांतातही संघ गटात अव्वल राहिला असे म्हटले आहे.

दोन दिवस आणि अतिरिक्त वेळ चाललेला उपान्त्य सामना

यजमान मलेशियाविरुद्धचा उपान्त्य सामना, इएसपीएनच्या सामन्याच्या पुनर्रचनेनुसार, १३ मार्च रोजी पावसामुळे थांबवला गेला आणि दुसऱ्या दिवशी पूर्ण झाला. एका टप्प्यावर मलेशिया २-१ ने पुढे होती, आणि भारताचा गोल शिवाजी पवार यांनी केला.

अस्लम शेर खान बदली खेळाडू म्हणून आले आणि नियमित वेळ संपण्याच्या सुमारास पेनल्टी कॉर्नरवर त्यांनी बरोबरी साधली. इएसपीएन हे सामना संपायला सुमारे १२ मिनिटे उरली असताना घडल्याचे सांगते, तर द ब्रिज म्हणते की प्रशिक्षक बलबीर सिंग सीनियर यांनी त्यांना सामना संपायच्या सुमारे पाच मिनिटे आधी मैदानात उतरवले. त्यानंतर हरचरण सिंग यांनी अतिरिक्त वेळेत गोल केला. एफआयएच निकाल अतिरिक्त वेळेनंतर भारत ३, मलेशिया २ असा नोंदवतो आणि हॉकी इंडिया तोच स्कोअर देते.

दुसऱ्या उपान्त्य सामन्यात पाकिस्तानने पश्चिम जर्मनीला ५-१ ने हरवले, जे एफआयएचचा तक्ता आणि आउटलुक दोन्ही नोंदवतात.

अंतिम सामना, १५ मार्च १९७५

पाकिस्तानने पहिला गोल केला. आउटलुक हा गोल १७ व्या मिनिटाला आणि रेव्हस्पोर्ट्झ १८ व्या मिनिटाला सांगते. दोन्ही स्रोत गोल करणाऱ्याचे वेगळे नावही देतात: रेव्हस्पोर्ट्झ मोहम्मद सईद म्हणते, इएसपीएन झाहिद शेख म्हणते.

भारताने ४४ व्या मिनिटाला बरोबरी साधली. आउटलुक, डीटी नेक्स्ट आणि रेव्हस्पोर्ट्झ हे श्रेय सुरजित सिंग यांना देतात. रेव्हस्पोर्ट्झ याला पेनल्टी कॉर्नरवरील फटका म्हणते, आणि इएसपीएन म्हणते की व्हिक्टर फिलिप्स यांनी कॉर्नर मिळवला आणि सुरजित सिंग रंधावा यांनी तो जोरात गोलात मारला.

विजयी गोल काही मिनिटांनी आला. आउटलुक म्हणते बरोबरीनंतर सात मिनिटांनी आणि डीटी नेक्स्ट म्हणते ५१ व्या मिनिटाला, तर इएसपीएन म्हणते सहा मिनिटांनी. इएसपीएनच्या वृत्तांतात भारताला आणखी एक पेनल्टी कॉर्नर मिळाला, हरचरण सिंग यांचा लांब पुश अजितपाल सिंग यांच्यापर्यंत पोहोचला, ते चुकले, आणि सुटलेला चेंडू अशोक कुमार यांनी घेऊन गोल केला. रेव्हस्पोर्ट्झ हालचाल वेगळी सांगते, ज्यात फिलिप्स यांनी अशोक कुमार यांना पास दिला आणि त्यांनी दुरून फटका मारला. त्यानंतर पाकिस्तानच्या दबावाखाली भारताने टिकाव धरला. त्याच इएसपीएन वृत्तांतात अशोक कुमार अस्लम शेर खान आणि गोलरक्षक अशोक दिवाण यांच्या बचावाचे श्रेय देतात.

एफआयएचच्या अंतिम क्रमवारीत भारत पहिला, पाकिस्तान दुसरा, पश्चिम जर्मनी तिसरा आणि मलेशिया चौथा आहे. हॉकी इंडियाने २०२५ मध्ये घेतलेल्या अजितपाल सिंग यांच्या मुलाखतीत ते म्हणतात की कर्णधार म्हणून विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यात पाकिस्तानला हरवणे ही त्यांच्यासाठी सर्वोत्तम भावना होती.

संघ आणि त्याचे प्रशिक्षक

अजितपाल सिंग कर्णधार होते. द ब्रिज आणि इएसपीएन तीन वेळा ऑलिम्पिक सुवर्णपदक विजेते बलबीर सिंग सीनियर यांना प्रशिक्षक म्हणून नाव देतात; द ब्रिज त्यांना मुख्य प्रशिक्षक आणि व्यवस्थापक म्हणते, आणि इएसपीएन त्यांच्यासोबत गुरचरण सिंग बोधी यांचे नाव देते. आउटलुकच्या संघ-यादीत अशोक कुमार, सुरजित सिंग, हरचरण सिंग, व्हिक्टर फिलिप्स, शिवाजी पवार, अस्लम शेर खान, अशोक दिवाण, लेस्ली फर्नांडिस, वरिंदर सिंग, ओंकार सिंग, मोहिंदर सिंग, मायकेल किंडो, पी. ई. कलैया आणि बी. पी. गोविंदा यांचा समावेश आहे.

प्रसिद्ध झालेल्या संघ-याद्यांमध्ये एखाद्या नावाचा फरक आहे, म्हणून हा लेख पूर्ण संघ देत नाही. हॉकी इंडियाच्या गोविंदा यांच्या मुलाखतीत ते म्हणतात की त्यांनी स्पर्धेत महत्त्वाचे गोल केले, कोणते ते न सांगता.

इएसपीएनच्या म्हणण्यानुसार, अशोक कुमार यांनी १९७२ मध्ये ऑलिम्पिक कांस्य आणि १९७३ मध्ये विश्वचषक रौप्य जिंकले होते. त्याच वृत्तांतात म्हटले आहे की १९७३ च्या अंतिम सामन्यात अतिरिक्त वेळेत त्यांचा एक फटका गोलरेषेवर अडवला गेला.

पाकिस्तानने प्रश्न विचारलेला गोल

इएसपीएन सांगते की अशोक कुमार यांचा विजयी फटका खांबाच्या आतल्या बाजूला आदळून परत बाहेर आला, आणि पाकिस्तानी खेळाडूंच्या निषेधानंतरही पंचांनी गोल दिला. इएसपीएनने अशोक कुमार यांचे शब्द असे उद्धृत केले आहेत: “तो गोल होता.” एवढेच.

हा वाद २०१७ मध्ये पुन्हा उफाळला. पीटीआयच्या वृत्तानुसार, पाकिस्तानचे माजी कर्णधार इस्लाहुद्दीन सिद्दीकी यांनी आपल्या आत्मचरित्रात, “ए गोल दॅट वॉजन्ट” या प्रकरणात, लिहिले की खांबाला लागून परत आलेल्या चेंडूवर पंचांनी चुकीने गोल दिला.

मलेशियाचे पंच जी. विजयनाथन यांनी त्याच पीटीआय वृत्तात उत्तर दिले. ते म्हणाले की अंतिम सामन्याच्या दुसऱ्या दिवशी त्यांनी आणि दिवंगत सुलतान अझलन शाह यांनी सामन्याची चित्रफीत स्लाइडनिहाय पाहिली आणि तो गोल होता यावर सहमती झाली. पाकिस्तानने तांत्रिक प्रतिनिधीकडे लेखी निषेध नोंदवला नाही, असेही ते म्हणाले, आणि गोलावर आक्षेप घेण्याचा तोच मार्ग असल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यांनी फ्रान्सच्या अलन रेनो यांच्यासह अंतिम सामन्याचे पंचपद सांभाळले.

पीटीआयच्या लेखात विजयनाथन यांची बाजू सविस्तर आहे आणि त्यात इस्लाहुद्दीन सिद्दीकी यांचे उत्तर नाही. निकाल एफआयएचच्या नोंदीत भारत २, पाकिस्तान १ असा कायम आहे.

त्यानंतर

नॉव्ही कपाडिया यांच्या इएसपीएन वृत्तांतानुसार, राज्य सरकारांनी खेळाडूंना रोख बक्षिसे आणि सदनिका दिल्या, आणि संघाचे राष्ट्रपती व पंतप्रधानांनी स्वागत केले. रेव्हस्पोर्ट्झ सांगते की उत्तर प्रदेश सरकारने संघातील सर्व १६ जणांना स्कूटर दिल्या आणि भारतीय रेल्वेने संघातील आपल्या पाच कर्मचाऱ्यांना प्रत्येकी ३,००० रुपये दिले.

अशोक कुमार यांनी नंतर पीटीआयला दिलेल्या मुलाखतीत आठवण सांगितली की चित्रपट निर्माते राज कपूर यांनी मुंबईतील वानखेडे स्टेडियमवर भारतीय संघ आणि एक बॉलिवूड संघ यांच्यात मैत्रीपूर्ण सामना आयोजित केला होता.

भारताने तेव्हापासून पुरुषांचा विश्वचषक जिंकलेला नाही. नेदरलँड्स आणि बेल्जियममध्ये विभागून झालेल्या २०२६ च्या स्पर्धेत, खेल नाऊच्या म्हणण्यानुसार, भारतीय संघ आठव्या स्थानावर राहिला; २८ ऑगस्ट २०२६ रोजी बेल्जियमविरुद्ध ३-३ अशी बरोबरी आणि नंतर शूट-आऊटमध्ये ४-३ ने पराभव झाला.

भारतीय हॉकीने त्यानंतर पॅरिस २०२४ ऑलिम्पिकचे कांस्यपदक आणि ऑक्टोबर २०२६ मधील आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील सुवर्णपदके यांची भर घातली आहे.

अंतिम सामन्याच्या ५० व्या वर्धापनदिनी, १५ मार्च २०२५ रोजी, हॉकी इंडियाने नवी दिल्लीतील आपल्या वार्षिक पुरस्कार सोहळ्यात १९७५ च्या संघाला मेजर ध्यानचंद जीवनगौरव पुरस्कार ५० लाख रुपयांच्या रोख बक्षिसासह प्रदान केला. अशोक कुमार यांनी अजितपाल सिंग यांच्या वतीने तो स्वीकारला, आणि दिवंगत खेळाडूंचे कुटुंबीय उपस्थित होते, असे द ट्रिब्यूनने वृत्त दिले.