अनिल कुंबळेने ७ फेब्रुवारी १९९९ रोजी फिरोजशाह कोटलावर २६.३ षटकांत ७४ धावा देऊन पाकिस्तानचे सर्व दहा बळी घेतले, कसोटी क्रिकेटमधील दुसरी परिपूर्ण दहा बळींची कामगिरी

अनिल कुंबळेने ७ फेब्रुवारी १९९९ रोजी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटलावर २६.३ षटकांत, त्यापैकी ९ निर्धाव, ७४ धावा देऊन पाकिस्तानचे सर्व दहा बळी घेतले. भारताने दुसरी कसोटी २१२ धावांनी जिंकली आणि दोन कसोटींची मालिका १-१ अशी बरोबरीत आणली. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेनुसार (आयसीसी) कसोटी इतिहासात डावात दहा बळी घेणारा तो दुसरा गोलंदाज ठरला. त्याच्या आधी इंग्लंडच्या जिम लेकरने १९५६ मध्ये ओल्ड ट्रॅफर्डवर ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध हा पराक्रम केला होता.

गल्फ न्यूजमधील धावफलकावरून ही कामगिरी किती परिपूर्ण होती ते दिसते. दहा बाद झालेल्यांपैकी पाच झेलबाद, तीन पायचीत आणि दोन त्रिफळाचीत होते, आणि जिंकण्यासाठी ४२० धावांचे लक्ष्य मिळालेला पाकिस्तान ६०.३ षटकांत २०७ धावांत सर्वबाद झाला. दिल्ली आणि जिल्हा क्रिकेट संघटनेने १२ सप्टेंबर २०१९ रोजी या मैदानाचे नाव बदलले, आणि आता ते अरुण जेटली स्टेडियम म्हणून ओळखले जाते, असे द ट्रिब्यूनने वृत्त दिले.

बळींच्या आधीचा सामना

पहिली कसोटी चेन्नईत पाकिस्तानने १२ धावांनी जिंकली होती, असे इंडिया टीव्हीने म्हटले आहे, त्यामुळे मालिका बरोबरीत सोडवण्यासाठी भारताला दिल्लीत विजय हवा होता. भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने (बीसीसीआय) प्रकाशित केलेल्या स्वतःच्या कथनात कुंबळे लिहितो की जवळजवळ दहा वर्षांतील दोन संघांमधील ही पहिलीच कसोटी मालिका होती, इंग्लंडमधील विश्वचषक काही महिन्यांवर आला होता, आणि दिल्लीतील उद्दिष्ट “काहीही करून विजय” हे होते. त्या वेळी भारताचे एकमेव विश्वचषक विजेतेपद म्हणजे कपिल देवच्या नेतृत्वाखालील १९८३ चा विजय.

भारताने पहिल्या डावात २५२ धावा केल्या आणि पाकिस्तानला १७२ वर बाद केले, त्यात कुंबळेने ७५ धावांत ४ बळी घेतले. द ट्रिब्यूनमधील कुंबळेच्या वक्तव्यानुसार सदगोपन रमेशने सामन्यात ६० आणि ९६ धावा केल्या, आणि भारताने दुसऱ्या डावात ३३९ धावा केल्या. त्यामुळे पाकिस्तानसमोर जवळपास दोन दिवस शिल्लक असताना जिंकण्यासाठी ४२० धावांचे लक्ष्य उभे राहिले, असे कुंबळे लिहितो.

जेवणाच्या सुट्टीला बिनबाद १०१

खेळपट्टी जीर्ण होत चालली होती आणि लक्ष्य अवघड दिसत होते, असे कुंबळे लिहितो, पण सलामीवीर सईद अन्वर आणि शाहिद आफ्रिदी यांची जोडी चौथ्या दिवशी जेवणाच्या सुट्टीपर्यंत फुटली नाही. गल्फ न्यूजने त्यांची भागीदारी १०१ धावांची दिली आहे; अन्वर अखेर बाद झाला तेव्हा ६९ वर आणि आफ्रिदी ४१ वर होता. विस्डेनच्या वृत्तानुसार या भागीदारीने पाकिस्तानला “अनपेक्षित वरचष्मा” मिळवून दिला.

आपल्याला खेळ उंचवावा लागेल हे आपल्याला माहीत होते आणि एक बळी परिस्थिती बदलेल असे संघाला वाटत होते, कारण नव्या फलंदाजाला त्या पट्टीवर स्थिरावणे कठीण जाणार होते, असे कुंबळे लिहितो. सचिन तेंडुलकरने आपल्या पद्धतीने मदत केली. नशिबासाठी तो षटकाच्या सुरुवातीला कुंबळेची टोपी आणि स्वेटर पंचांकडे द्यायचा, आणि कुंबळे बीसीसीआयच्या लेखात आठवतो, “तो असे करताना प्रत्येक वेळी बळी पडला.”

क्रमाने दहा बळी

गल्फ न्यूजचा धावफलक बाद होण्याचे प्रकार आणि गडी बाद होण्याचा क्रम देतो, आणि खालील यादी त्याच्यानुसार आहे.

• आफ्रिदी, नयन मोंगियाकडे यष्टिमागे झेलबाद (१ बाद १०१). इंडिया टीव्ही हे २५ व्या षटकात असे ठेवतो, आणि कुंबळे म्हणतो की आफ्रिदीच्या बॅटला चेंडू लागला.
• इजाज अहमद, पुढच्याच चेंडूवर पायचीत (२ बाद १०१).
• इंझमाम-उल-हक, त्रिफळाचीत (३ बाद ११५). कुंबळे म्हणतो की त्याने पुढच्या पायावर भर दिला आणि चेंडू बॅटच्या आतील कडेला लागून यष्टींवर गेला.
• मोहम्मद युसूफ, पायचीत (४ बाद ११५).
• मोईन खान, सौरव गांगुलीकडे झेलबाद (५ बाद १२७).
• अन्वर, शॉर्ट लेगला व्ही. व्ही. एस. लक्ष्मणकडे झेलबाद (६ बाद १२८). कुंबळे म्हणतो की अन्वरची एकाग्रता भंग करण्यासाठी तो ओव्हर द विकेट आणि राउंड द विकेट असा बदल करत होता.
• सलीम मलिक, त्रिफळाचीत (७ बाद १८६).
• मुश्ताक अहमद, राहुल द्रविडकडे झेलबाद (८ बाद १९८).
• सक्लेन मुश्ताक, पायचीत (९ बाद १९८).
• वसीम अकरम, शॉर्ट लेगला लक्ष्मणकडे झेलबाद (२०७ सर्वबाद).

येथे जवळ उभ्या असलेल्या झेलपटूंपैकी दोघे, लक्ष्मण आणि द्रविड, यांनी मार्च २००१ मध्ये ईडन गार्डन्सवर पाचव्या गड्यासाठी एकत्र ३७६ धावा जोडल्या; त्या सामन्याचा वृत्तांत लक्ष्मणचे २८१ आणि द्रविडचे १८० या लेखात आहे.

कुंबळे म्हणतो की त्याच्या सहाव्या बळीनंतर चहापान झाले आणि सातवा, आठवा आणि नववा त्यानंतर आले, शेवटचे दोन सलग चेंडूंवर. डॉनचा २००७ मधील वृत्तांत याला दुजोरा देतो आणि मध्यंतराला पाकिस्तानची धावसंख्या ६ बाद १७६ असल्याचे सांगतो.

विस्डेन खेळपट्टीचे वर्णन दोन वेगांची, धुळीची आणि असमान उसळीची असे करतो; तिच्यावर कुंबळेने स्लिप, सिली पॉइंट आणि शॉर्ट लेग जवळ ठेवून ऑफ स्टंपवर सरळ, वेगवान मारा केला.

श्रीनाथचे वाईड चेंडू आणि दहावा बळी

नववा गडी बाद झाला तेव्हा जवागल श्रीनाथ दुसऱ्या टोकाकडून गोलंदाजी करत होता. कुंबळे लिहितो की श्रीनाथने “यष्टींपासून दूर चेंडू टाकले” आणि तो स्पष्टपणे बळी घेण्याचा प्रयत्न करत नव्हता. शेवटचा फलंदाज वकार युनूस याने त्या षटकात एक चेंडू उंच टोलवला, असे कुंबळे आठवतो, आणि त्याच्या खाली असलेल्या क्षेत्ररक्षकाला, रमेशला, सहकाऱ्यांनी झेल घेऊ नकोस असे ओरडून सांगितले. विस्डेन म्हणतो की रमेशने वरच्या कडेचा झेल जवळजवळ घेतलाच होता. श्रीनाथसारख्या दर्जाच्या गोलंदाजाला अशी आणखी एक षटक टाकायला लावणे योग्य ठरले नसते, असे कुंबळे लिहितो, आणि तो आपल्या जागेकडे परत गेला.

कुंबळेच्या पुढच्या षटकात अकरमच्या बॅटच्या कडेला चेंडू लागला आणि लक्ष्मणने शॉर्ट लेगला झेल घेतला. विस्डेन म्हणतो की कुंबळेला सहकाऱ्यांनी खांद्यावर उचलून घेतले. लक्ष्मणने चेंडू हवेत फेकला आणि तो कुठे गेला ते पाहिले नाही, असे कुंबळे लिहितो. व्यंकटेश प्रसादने तो खिशात घातला होता आणि तासाभराने त्याला दिला.

प्रश्न उपस्थित झालेले दोन निर्णय

सुरुवातीच्या दोन बाद होण्यांवर टिप्पणी झाली. विस्डेन म्हणतो की आफ्रिदीची खात्री होती की आवाज बॅट पॅडला घासल्याचा होता, आणि डॉनचा लेखक आफ्रिदी आणि इजाज अहमद या दोघांच्याही बाद होण्याला पंच ए. व्ही. जयप्रकाश यांचे संशयास्पद निर्णय म्हणतो; जयप्रकाश कुंबळेप्रमाणेच बंगळुरूचे आहेत. वर उद्धृत केलेल्या कुंबळेच्या स्वतःच्या कथनात तो म्हणतो की आफ्रिदीच्या बॅटला चेंडू लागला होता.

अकरमची प्रतिक्रिया द ट्रिब्यूनने त्याच दिवशी नोंदवली. त्याने कुंबळेचे अभिनंदन केले आणि दहा बळी घेणे सोपी गोष्ट नाही असे म्हटले, आणि जोडले की “ते मला स्वतःला घ्यायला आवडले असते.” भारताचा कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन म्हणाला की कुंबळेने “चांगली गोलंदाजी केली” आणि संयम राखला. कुंबळेने या कामगिरीला “स्वप्नासारखी” म्हटले.

आकड्यांमागचा गोलंदाज

कुंबळेचा जन्म १७ ऑक्टोबर १९७० रोजी बंगळुरूमध्ये झाला. आयसीसी आणि गल्फ न्यूजनुसार त्याने २५ एप्रिल १९९० रोजी शारजा येथे श्रीलंकेविरुद्ध एकदिवसीय पदार्पण केले, आणि त्याच उन्हाळ्यात वयाच्या १९ व्या वर्षी ओल्ड ट्रॅफर्डवर कसोटी पदार्पण केले. त्याचा पहिला कसोटी बळी अॅलन लँब होता, सिली पॉइंटला झेलबाद, असे विस्डेनचे अल्मनॅक सांगते. त्याचा शंभरावा कसोटी बळी त्याच्या २१ व्या कसोटीत, मायदेशी बंगळुरूमध्ये आला.

१९९५ मध्ये त्याने नॉर्दम्प्टनशायरकडून खेळताना प्रथम श्रेणीत १०५ बळी घेतले आणि १९९६ मध्ये त्याची विस्डेन क्रिकेटर ऑफ द इयर म्हणून निवड झाली. अल्मनॅक त्याचे वर्णन चेंडू दोन्ही बाजूंना थोडासा वळवणारा, चपळ टॉप-स्पिन गोलंदाज असे करते.

भारत सरकारने २७ मार्च २००५ च्या राजपत्र अधिसूचनेत क्रीडा (क्रिकेट) विभागात त्याचे नाव २००५ च्या पद्मश्री प्राप्तकर्त्यांमध्ये घोषित केले. आयसीसीने २०१५ मध्ये त्याला आपल्या हॉल ऑफ फेममध्ये समाविष्ट केले आणि १३२ कसोटींत ६१९ कसोटी बळी नोंदवले, जे भारतीयाने घेतलेले सर्वाधिक आहेत असे ते म्हणते, तसेच ३३७ एकदिवसीय बळी. विस्डेनचे अल्मनॅक त्याची कसोटी सरासरी २९.६५ देते. त्याने भारताचे १४ कसोटींत नेतृत्व केले, असे आयसीसी म्हणते.

लेकर, कुंबळे आणि पटेल

लेकरचे १० बळी ५३ धावांत, जुलै १९५६ मध्ये ओल्ड ट्रॅफर्डवर, एका अशा सामन्याच्या दुसऱ्या डावात आले ज्यात त्याने ९० धावांत १९ बळी घेतले, असे आयसीसी म्हणते, आणि कसोटी डावातील ही सर्वोत्तम कामगिरी आजही कायम आहे. द ट्रिब्यूनच्या ८ फेब्रुवारी १९९९ च्या पीटीआय वृत्तात कुंबळेच्या ७४ धावांत १० बळींना डावातील सर्वकालीन यादीत दुसरे स्थान दिले होते, आणि त्याच्या सामन्यातील १४ बळी १४९ धावांत ही कामगिरी त्या वेळी भारतीयाची तिसरी सर्वोत्तम म्हणून गणली होती.

दिल्लीनंतर हा विक्रम २२ वर्षे दोन नावांवरच राहिला. डिसेंबर २०२१ मध्ये मुंबईत जन्मलेल्या न्यूझीलंडच्या एजाझ पटेलने वानखेडे स्टेडियमवर भारताविरुद्ध ११९ धावांत १० बळी घेतले, असे रॉयटर्सने वृत्त दिले, आणि हे करणारा तो तिसरा गोलंदाज ठरला. कुंबळेने त्याला ट्विटरवर संदेश पाठवला: “क्लबमध्ये स्वागत.”