భారత్ ఎనిమిదో షెడ్యూలులో 22 భాషలను జాబితా చేసింది, హిందీని కేంద్ర అధికార భాషగా పేర్కొంది, హిందీయేతర రాష్ట్రాలన్నీ అంగీకరించే వరకు ఇంగ్లిష్ వాడకాన్ని చట్టబద్ధంగా కొనసాగిస్తోంది

భారత రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 343 దేవనాగరి లిపిలో హిందీని కేంద్ర అధికార భాషగా చేస్తుంది, ఎనిమిదో షెడ్యూలు 22 భాషలను జాబితా చేస్తుంది. 2011 జనగణనలో 96.71 శాతం భారతీయులు ఆ 22 భాషల్లో ఒకదాన్ని తమ మాతృభాషగా చెప్పారు.

ఆ రెండు జాబితాలు వేర్వేరు పనులు చేస్తాయి. ప్రతి రాష్ట్రం తన సొంత అధికార భాషను ఎంచుకోవడానికి మూడో నియమం వీలు కల్పిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వ పనిలో ఇంగ్లిష్ ఎంతకాలం ఉంటుందో 1963 నాటి సాధారణ చట్టమైన నాలుగో ఏర్పాటు నిర్ణయిస్తుంది. “అధికార భాష” గురించిన చాలా వాదనలు ఈ నాలుగు ఏర్పాట్లను ఒకటిగా చూడటం వల్ల వస్తాయి.

అధికరణ 343 ఏం చెబుతుంది

క్లాజు (1) దేవనాగరిలో హిందీని కేంద్ర అధికార భాషగా పేర్కొంటుంది, కేంద్ర అవసరాలకు అంకెలు భారతీయ అంకెల అంతర్జాతీయ రూపంలో ఉంటాయని చెబుతుంది. రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చినప్పటి నుండి పదిహేనేళ్లు, అప్పటికే ఇంగ్లిష్ ఏ అవసరాలకు ఉపయోగపడుతోందో ఆ అన్నింటికీ దాని వాడకాన్ని క్లాజు (2) కొనసాగించింది, దాని పక్కనే హిందీని అనుమతించడానికి రాష్ట్రపతికి వీలు ఇచ్చింది. ఆ పదిహేనేళ్ల తర్వాత కూడా తాను పేర్కొనే అవసరాలకు ఇంగ్లిష్‌ను, లేదా దేవనాగరి అంకెలను వాడకంలో ఉంచడానికి క్లాజు (3) చట్టం ద్వారా పార్లమెంటుకు వీలు ఇస్తుంది.

అధికరణ 343 1950 జనవరి 26న అమల్లోకి వచ్చింది, అది అధికరణ 394 రాజ్యాంగ ప్రారంభానికి నిర్ణయించిన తేదీ. రాజ్యాంగ సభ భాషా అధికరణను 1949 సెప్టెంబర్ 12న చేపట్టి, సెప్టెంబర్ 14న ఆమోదించిందని, ఆ ముసాయిదాను ముంషీ-అయ్యంగార్ సూత్రం అని భారత రాజ్యాంగ ఆర్కైవ్ పిలుస్తుందని చెబుతుంది. హిందీని వ్యతిరేకించే సభ్యులు అయిష్టంగా అంగీకరించారు. హిందీ మద్దతుదారులు తక్కువ పరివర్తన కాలం కోసం, దేవనాగరి అంకెల కోసం పట్టుబట్టారు. సభలో భాషపై చర్చ, రాజ్యాంగ రచన వాటి సొంత వ్యాసాల్లో ఉన్నాయి.

అధికరణ 344 ఒక సమీక్షను ఏర్పరిచింది. ఐదేళ్ల తర్వాత, ఆ తర్వాత ప్రతి పదేళ్లకూ రాష్ట్రపతి ఒక కమిషన్‌ను నియమించాలి, దాని సభ్యులు ఎనిమిదో షెడ్యూలు భాషల నుండి ఉంటారు. 30 మంది కమిటీ (లోక్‌సభ నుండి 20, రాజ్యసభ నుండి 10) దాని నివేదికను పరిశీలిస్తుంది, ఆ తర్వాత అధికరణ 343 వేరే విధంగా చెప్పే చోట కూడా వర్తించే ఆదేశాలను రాష్ట్రపతి జారీ చేయవచ్చు.

ఇంగ్లిష్‌ను వాడకంలో ఉంచే 1963 చట్టం

పదిహేనేళ్లు 1965 జనవరి 26న ముగిశాయి. అధికార భాషల చట్టాన్ని (1963 లోని 19వ చట్టం, 1963 మే 10 నాటిది) పార్లమెంటు అప్పటికే ఆమోదించింది, దానిలోని సెక్షన్ 3 ఆ రోజే అమల్లోకి వచ్చింది. కేంద్ర అవసరాలన్నింటికీ, పార్లమెంటులో కార్యకలాపాలకు ఇంగ్లిష్ “నిర్ణీత రోజు నుండి కూడా హిందీతో పాటు వాడకంలో కొనసాగవచ్చు” అని అది చెబుతుంది.

సెక్షన్ 3లోని మూడు నియమాలు ఆచరణలో ముఖ్యమైనవి. హిందీని అధికార భాషగా స్వీకరించని రాష్ట్రంతో కేంద్ర సంప్రదింపులకు ఇంగ్లిష్ వాడాలి. పార్లమెంటు ముందుంచే తీర్మానాలు, నియమాలు, నోటిఫికేషన్లు, ఒప్పందాలు, నివేదికలు రెండు భాషల్లో జారీ కావాలి. హిందీని స్వీకరించని అన్ని రాష్ట్రాల శాసనసభలు, పార్లమెంటు ప్రతి సభ దాన్ని ముగించే తీర్మానాలు చేసే వరకు ఇంగ్లిష్‌పై నిబంధనలు అమల్లో ఉంటాయి.

ఆ చివరి షరతు 1968 జనవరి 8న అమల్లోకి వచ్చి సెక్షన్ 3ని మార్చిన 1968 లోని 1వ చట్టం సవరణతో వచ్చింది. 1965 అశాంతి తర్వాత ఆ మార్పు జరిగిందని కాలమిస్ట్ కుల్దీప్ నయ్యర్ 2017లో ది డైలీ స్టార్‌లో రాస్తూ చెప్పారు. అప్పటి మద్రాసు రాష్ట్రంలో హిందీకి మారడాన్ని విద్యార్థులు నిరసించారని, మదురైలో అల్లర్లు మొదలయ్యాయని, దాదాపు 70 మంది చనిపోయారని ఆయన నివేదించారు. హిందీయేతర రాష్ట్రాలు కోరినంత కాలం ఇంగ్లిష్ ఉంటుందన్న నెహ్రూ హామీని అప్పుడు ప్రధాని లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి పునరుద్ఘాటించారు, అల్లర్లు చల్లారాయని నయ్యర్ చెబుతారు.

ఈ చట్టం ముగింపు తేదీని పెట్టలేదు. అలాంటి ప్రతి రాష్ట్ర శాసనసభ, ఉభయ సభలూ ఓటు వేస్తేనే కేంద్ర పని నుండి ఇంగ్లిష్ వైదొలగగలదు.

ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో నియమాలు ఎలా పనిచేస్తాయి

1976 అధికార భాషా నియమాలు (G.S.R. 1052, 1976 జూలై 17) రాష్ట్రాలను, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను మూడు ప్రాంతాలుగా వర్గీకరించి చట్టాన్ని రోజువారీ విధానంగా మారుస్తాయి. 1987, 2007, 2011లో సవరించిన విధంగా అధికార భాషా విభాగం వాటిని జాబితా చేస్తుంది.

• ప్రాంతం A: బిహార్, ఛత్తీస్‌గఢ్, హరియాణా, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఝార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఢిల్లీ, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
• ప్రాంతం B: గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, పంజాబ్, చండీగఢ్, డామన్ డయ్యూ, దాద్రా నగర్ హవేలీతో.
• ప్రాంతం C: మిగతా ప్రతి రాష్ట్రం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం.

నియమం 5 కింద, కేంద్ర కార్యాలయాలు ప్రాంతం Aకి హిందీలో, ప్రాంతం Bకి సాధారణంగా హిందీలో, అసలు ఇంగ్లిష్‌లో ఉంటే అనువాదంతో, ప్రాంతం Cకి ఇంగ్లిష్‌లో రాస్తాయి. హిందీలో వచ్చిన లేఖకు జవాబు హిందీలోనే ఉండాలి (నియమం 9), ఉద్యోగి దరఖాస్తును లేదా వినతిని ఏ భాషలోనైనా సమర్పించవచ్చు (నియమం 11).

కోర్టులు వేరే నియమం పాటిస్తాయి. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల్లో అన్ని వ్యవహారాల భాషగా అధికరణ 348 ఇంగ్లిష్‌ను ఉంచుతుంది, ఒక మినహాయింపుతో: రాష్ట్రపతి ముందస్తు అంగీకారంతో హైకోర్టు వ్యవహారాల్లో హిందీని లేదా రాష్ట్ర అధికార భాషను గవర్నర్ అనుమతించవచ్చు, అయితే తీర్పులు ఇంగ్లిష్‌లోనే ఉంటాయి. నాలుగు హైకోర్టులు అలా హిందీ వాడతాయని 2023 ఫిబ్రవరి 11న వెర్డిక్టమ్ నివేదించిన న్యాయ మంత్రి లోక్‌సభ జవాబు చెబుతుంది: రాజస్థాన్ (1950), ఉత్తరప్రదేశ్ (1969), మధ్యప్రదేశ్ (1971), బిహార్ (1972). తమిళనాడు, గుజరాత్, ఛత్తీస్‌గఢ్, పశ్చిమ బెంగాల్, కర్ణాటక తమ సొంత భాషలు వాడాలని చేసిన ప్రతిపాదనలు సుప్రీంకోర్టు ఫుల్ కోర్టుకు వెళ్లాయి, అది వాటిని అంగీకరించకూడదని నిర్ణయించింది.

ఎనిమిదో షెడ్యూలు, దాని 22 భాషలు

షెడ్యూలు 1950లో 14 భాషలతో మొదలైంది: అస్సామీ, బెంగాలీ, గుజరాతీ, హిందీ, కన్నడ, కశ్మీరీ, మలయాళం, మరాఠీ, Oriya (ఇప్పుడు Odia అని రాస్తారు), పంజాబీ, సంస్కృతం, తమిళం, తెలుగు, ఉర్దూ. మిగతా ఎనిమిదింటిని మూడు సవరణలు చేర్చాయి.

• సింధీ, 1967 ఏప్రిల్ 10 నాటి 21వ సవరణ ద్వారా. సింధీ అవిభక్త భారతదేశంలోని ఒక ప్రావిన్సు భాష అని, సింధీ మాట్లాడేవారు చాలా కాలంగా చేర్చాలని కోరుతున్నారని, భాషా మైనారిటీల కమిషనర్ సిఫారసు చేశారని దాని ఉద్దేశాలు, కారణాల ప్రకటన చెబుతుంది.
• కొంకణి, మణిపురి, నేపాలీ, 1992 ఆగస్టు 31న ఆమోదం పొందిన 71వ సవరణ ద్వారా.
• బోడో, డోగ్రీ, మైథిలీ, సంతాలీ, 92వ సవరణ ద్వారా. 2003 ఆగస్టు 18న ప్రవేశపెట్టిన బిల్లు బోడోను మాత్రమే పేర్కొంది, మిగతా మూడింటిని చర్చ సమయంలో చేర్చారు. అది 2003 డిసెంబర్ 22న లోక్‌సభలో, మరుసటి రోజు రాజ్యసభలో ఆమోదం పొంది, 2004 జనవరి 7న ఆమోదం లభించింది.

జాబితాలో ఉండటం ఒక భాషను కేంద్ర అధికార భాషగా చేయదు, అది అధికరణ 343 మాత్రమే చేస్తుంది. అధికరణ 344 కింద కమిషన్ సభ్యులు షెడ్యూలులోని భాషలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు. 1968 అధికార భాషా తీర్మానం కూడా, యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌తో సంప్రదించిన తర్వాత, అఖిల భారత, ఉన్నత కేంద్ర సేవల పరీక్షలకు ఎనిమిదో షెడ్యూలు భాషలన్నింటినీ, ఇంగ్లిష్‌ను ప్రత్యామ్నాయ మాధ్యమాలుగా అనుమతిస్తుంది. రాష్ట్రాలు తమ అధికార భాషలను తామే ఎంచుకుంటాయి, “హిందీని అధికార భాషగా స్వీకరించని రాష్ట్రం” అని మాట్లాడినప్పుడు చట్టం పదజాలం దాన్ని ఇచ్చిన విషయంగా తీసుకుంటుంది. భారతదేశపు ఏఐ భాషా ప్రాజెక్టులకు కూడా ఈ షెడ్యూలే పనిచేసే జాబితా.

ఈ జాబితా దేశంతో ఎలా సరిపోతుందో జనగణన చూపుతుంది. రిజిస్ట్రార్ జనరల్ ప్రచురించిన 2011 జనగణన 19,569 ముడి మాతృభాష పేర్లను నమోదు చేసి, 1,369 మాతృభాషలుగా క్రమబద్ధీకరించి, 121 భాషలుగా సమూహపరిచింది, వాటిలో 22 షెడ్యూల్డ్, 99 కాదు. హిందీ 52,83,47,193 మంది మాతృభాష, అంటే 43.63 శాతం. భోజ్‌పురి (5,05,79,447 మంది మాట్లాడేవారు) వంటి మాతృభాషలను జనగణన హిందీ కింద లెక్కిస్తుంది, అది సమూహపరిచే నిర్ణయం, ఆ మాట్లాడేవారు తమను తాము ఎలా వర్ణించుకుంటారనేదానిపై ప్రకటన కాదు. సంస్కృతాన్ని 24,821 మంది తెలిపారు, షెడ్యూల్డ్ కాని భాషగా జాబితా అయిన ఇంగ్లిష్‌ను 2,59,678 మంది.

మరిన్ని భాషలను చేర్చాలా అనేది వివాదాస్పదం. సముదాయాలు దశాబ్దాలుగా గుర్తింపు కోరుతున్నాయి. చేర్చడానికి నిర్దేశిత ప్రమాణాలు లేవని, 38 ప్రతిపాదనలు పెండింగ్‌లో ఉన్నాయని, ప్రమాణాలను నిర్ణయించే ప్రయత్నాలు, 1996 పహ్వా కమిటీ, 2003 సీతాకాంత్ మహాపాత్ర కమిటీ, తేలలేదని 2025 జూన్ 16 నాటి హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆర్టీఐ జవాబు చెప్పినట్లు డెల్హీ జర్నల్ ఆఫ్ కాంటెంపరరీ లా లోని ఒక గమనిక ఉటంకిస్తుంది. వెల్లడిస్తే ప్రజల్లో గందరగోళం రేగవచ్చని చెప్పి, రెండు కమిటీల నివేదికలనూ మంత్రిత్వ శాఖ ఆపేసింది.

పాఠశాలలో మూడు భాషలు

1968 తీర్మానం త్రిభాషా సూత్రాన్ని కూడా నిర్దేశించింది. హిందీ మాట్లాడే ప్రాంతాలు హిందీ, ఇంగ్లిష్, ఒక ఆధునిక భారతీయ భాష, వీలైతే దక్షిణాది భాష నేర్పుతాయి. హిందీయేతర ప్రాంతాలు హిందీ, ప్రాంతీయ భాష, ఇంగ్లిష్ నేర్పుతాయి.

2020 జాతీయ విద్యా విధానం ఆ సూత్రాన్ని కొనసాగిస్తోంది. ఆ విధానం ఎక్కువ సౌలభ్యం ఇస్తుందని, మూడు భాషలను రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు, విద్యార్థులు ఎంచుకుంటారని, వాటిలో కనీసం రెండు భారతదేశానికి చెందినవై ఉండాలని, “ఏ రాష్ట్రంపైనా ఏ భాషనూ రుద్దరు” అని విద్యా శాఖ సహాయ మంత్రి 2025 మార్చి 19న రాజ్యసభకు చెప్పారు. హిందీని రుద్దుతున్నారని ఆరోపిస్తూ తమిళనాడు ఆ సూత్రాన్ని అమలు చేయడానికి నిరాకరించిందని పీటీఐ వార్త చెబుతుంది. ఆ ఆరోపణను కేంద్రం తిరస్కరిస్తోంది.

పదకొండు సంప్రదాయ భాషలు

దీనికి వేరుగా, ప్రభుత్వం 2004లో “సంప్రదాయ భాష” వర్గాన్ని సృష్టించింది. 2005, 2024లో ప్రమాణాలను సవరించి, 1,500 నుండి 2,000 ఏళ్ల వరకు ఉన్న తొలి గ్రంథాలు లేదా నమోదైన చరిత్రను అవసరమని చేశారని సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ వివరణ చెబుతుంది. తమిళం 2004 అక్టోబర్ 12న, సంస్కృతం 2005 నవంబర్ 25న, తెలుగు, కన్నడ 2008 అక్టోబర్ 31న, మలయాళం 2013 ఆగస్టు 8న, ఒడియా 2014 మార్చి 1న గుర్తింపు పొందాయి. 2024 అక్టోబర్ 3న కేంద్ర మంత్రివర్గం మరాఠీ, పాళీ, ప్రాకృతం, అస్సామీ, బెంగాలీలను చేర్చింది, దాంతో మొత్తం 11 అయ్యాయి. ఈ హోదా జాతీయ పురస్కారాలను, విశ్వవిద్యాలయ పీఠాలను, అధ్యయన కేంద్రాలను తెస్తుంది.