भारताच्या पहिल्या बुलेट ट्रेन मार्गाच्या ५०८ किमीपैकी ४५५ किमीवर खांबांचे काम पूर्ण झाले आहे, आणि पहिल्या टप्प्यासाठी ऑगस्ट २०२७ चे लक्ष्य आहे

मुंबई-अहमदाबाद हाय स्पीड रेल मार्ग, भारताचा पहिला बुलेट ट्रेन मार्ग, याच्या बांधकामकर्त्या नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेडच्या (एनएचएसआरसीएल) ऑगस्ट २०२६ च्या प्रगती अहवालात ५०८ किमी लांबीपैकी ४५५ किमीवर खांबांचे काम पूर्ण आणि ३६५ किमीवर व्हायाडक्ट उभे होते, असे स्वराज्यने १७ सप्टेंबर २०२६ रोजी वृत्त दिले. व्हायाडक्ट म्हणजे उंचावरचा रेल्वे पूल. सरकारची प्रेस संस्था असलेले प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो (पीआयबी) म्हणते की पहिली प्रवासी सेवा ऑगस्ट २०२७ मध्ये अपेक्षित आहे.

मार्गावर मुंबईपासून अहमदाबादमधील साबरमतीपर्यंत १२ स्थानके आहेत, आणि तो जपानच्या शिंकानसेन तंत्रज्ञानाने बांधला जात आहे.

ऑगस्ट २०२६ चा अहवाल काय मोजतो

स्वराज्यने मांडलेल्या एनएचएसआरसीएलच्या अहवालानुसार २९९ किमीवर ध्वनिरोधक भिंती उभ्या आहेत आणि सुमारे २२२ किमीवर प्रबलित काँक्रीटचा ट्रॅक बेड पूर्ण आहे. ९८ किमीवर ट्रॅक स्लॅब बसवले आहेत, आणि ९,१०० हून अधिक ओव्हरहेड विद्युतीकरण मास्ट, म्हणजे वीज तारा वाहून नेणारे खांब, २०३ किमीवर उभे आहेत. १७ नदीपूल आणि १५ पोलादी पूल पूर्ण आहेत, चार डोंगरी बोगदे खोदून झाले आहेत, आणि न्यू ऑस्ट्रियन टनेलिंग मेथडने खोदलेला ५ किमीचा बोगदा पूर्ण आहे.

रेल्वे मंत्रालयाने १ एप्रिल २०२६ रोजी लोकसभेला, म्हणजे संसदेच्या कनिष्ठ सभागृहाला, ४३० किमीवर खांब, १७४ किमीवर ट्रॅक बेड आणि १५३ किमीवर मास्ट असे आकडे दिले. ऑगस्टच्या अहवालाशेजारी ठेवले तर या दोन दस्तऐवजांदरम्यान ट्रॅक बेड आणि मास्ट प्रत्येकी सुमारे ५० किमीने वाढले.

संपूर्ण प्रकल्पासाठी, मंत्रालयाचा २०२५ चा वर्षअखेर आढावा ३० नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत प्रत्यक्ष प्रगती ५५.६३ टक्के नोंदवतो. पीआयबीचे ११ फेब्रुवारी २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक ३१ डिसेंबर २०२५ पर्यंतचा खर्च ₹८६,९३९ कोटी सांगते. सर्व १,३८९.५ हेक्टर जमीन संपादित झाली आहे आणि सर्व १,६५१ उपयोगिता वाहिन्या हलवल्या आहेत, असे मंत्रालय म्हणते.

मार्ग गुजरात आणि दादरा आणि नगर हवेलीतून ३५२ किमी आणि महाराष्ट्रातून १५६ किमी जातो. त्यातील सुमारे ४६५ किमी व्हायाडक्टवर आहे, असे पीआयबीने नोव्हेंबर २०२५ मध्ये सांगितले.

शिंकानसेन मानकांनुसार बांधणी

पीआयबीचे जून २०२६ चे स्पष्टीकरण या मार्गाला ३५० किमी/तास डिझाइन वेग आणि ३२० किमी/तास संचालन वेग देते, आणि मुंबई ते अहमदाबाद सुमारे १ तास ५८ मिनिटांत. सध्याच्या जाळ्यातील सर्वाधिक डिझाइन वेग सुमारे १८० किमी/तास आहे, वंदे भारत एक्स्प्रेस यांसारख्या अर्ध-अतिवेगवान गाड्यांवर.

ट्रॅक जे-स्लॅब बॅलास्टलेस आहे, म्हणजे जपानी शिंकानसेन रचना, जिच्यात रुळ खडीच्या थराऐवजी काँक्रीटच्या स्लॅबवर बसवतात, आणि पीआयबी म्हणते की भारतात तो प्रथमच बसवला जात आहे. ओव्हरहेड यंत्रणा २×२५ kV ची आहे, शिंकानसेन पद्धतीच्या कँटिलिव्हरसह, आणि २०,००० हून अधिक मास्ट नियोजित आहेत. २८ भूकंपमापकांची भूकंप पूर्वसूचना यंत्रणा पहिल्या भूकंप लहरी ओळखेल आणि वीज बंद करेल, म्हणजे गाड्या ब्रेक लावून थांबतात.

बांधकामाच्या पद्धतीही भारतात नव्या आहेत. पीआयबी म्हणते की फुल-स्पॅन लाँचिंग पद्धतीत ४० मीटरचे, प्रत्येकी सुमारे १,००० टन वजनाचे संपूर्ण बॉक्स गर्डर १६ तासांत जागी बसवले जातात. सुमारे १,००० भारतीय अभियंते आणि कुशल कामगारांना जपानी पद्धतींचे प्रशिक्षण मिळाले आहे आणि त्यांच्या देखरेखीखाली ट्रॅकचे काम होते, असे पीआयबीच्या फेब्रुवारी २०२६ च्या प्रसिद्धीपत्रकात आहे.

ठाणे खाडीखालील बोगदा

महाराष्ट्रातील टप्प्यात २१ किमीचा बोगदा आहे, ज्यात ठाणे खाडीखालील भारतातील पहिला समुद्राखालचा रेल्वे बोगदा आहे. पीआयबी समुद्राखालचा भाग सुमारे ७ किमी सांगते. २१ किमीपैकी ५ किमी न्यू ऑस्ट्रियन टनेलिंग मेथडने आणि १६ किमी टनेल बोअरिंग मशीनने खोदला जातो. दोन्ही मार्ग एकाच १३.१ मीटर रुंदीच्या नळीत आहेत, आणि १३.६ मीटरचे कटरहेड भारतीय रेल्वे प्रकल्पावर वापरलेले सर्वांत मोठे आहे.

स्वराज्य सांगते की पहिले मशीन ५ जुलै २०२६ रोजी विक्रोळीहून वांद्रे कुर्ला संकुलाकडे (बीकेसी) खोदू लागले, आणि दुसरे १८ जुलै रोजी घणसोली येथील सावलीहून विक्रोळीकडे. बीकेसी बुलेट ट्रेन स्थानक भूमिगत असेल, पीआयबीच्या जुलै २०२५ च्या नोंदीनुसार जमिनीखाली ३२.५ मीटर. त्याचे उत्खनन फेब्रुवारी २०२६ मध्ये सुमारे ९१ टक्के पूर्ण झाले होते.

भारतातील आणखी एक मोठे रेल्वे अभियांत्रिकी काम, काश्मीर मार्गावरील चिनाब कमान पूल, जून २०२५ मध्ये खुला झाला.

गुजरातमधील पहिला टप्पा

मंत्रालयाने १ एप्रिल २०२६ रोजी लोकसभेला सांगितले की ९७ किमी लांबीच्या सुरत ते वापी टप्प्यावर नदीपुलांसह सर्व बांधकाम पूर्ण आहे आणि ८० टक्के ट्रॅक बेड बसला आहे. सदस्याच्या प्रश्नात विचारले होते की पहिली गाडी आधी जाहीर केलेल्या सुरत ते बिलिमोरा या ५० किमीऐवजी सुरत ते वापी १०० किमी धावेल का. लेखी उत्तर ९७ किमीच्या टप्प्याचे वर्णन करते, पण कोणता भाग आधी सुरू होईल ते सांगत नाही.

इतर अधिकृत विधाने तो भाग दोन प्रकारे नमूद करतात. पीआयबीने नोव्हेंबर २०२५ मध्ये सांगितले की सुरत ते बिलिमोरा हा सुमारे ४७ किमीचा टप्पा, त्याचे बांधकाम आणि ट्रॅक बेड पूर्णपणे तयार आहे. सार्वजनिक प्रसारक आकाशवाणीने २ जानेवारी २०२६ रोजी वृत्त दिले की रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांच्या म्हणण्यानुसार पहिली गाडी १५ ऑगस्ट २०२७ ला धावण्याची शक्यता आहे, सुरत ते बिलिमोरा आणि मग वापी ते सुरत. आयएएनएसने १२ जुलै २०२६ रोजी तोच क्रम सांगितला, त्यानंतर वापी ते अहमदाबाद, अहमदाबाद ते ठाणे आणि अहमदाबाद ते मुंबई. पीआयबीचे ३ जुलै २०२६ चे माहितीपत्र म्हणते की सुरू होणारा पहिला टप्पा सुरत ते वापी आहे.

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये मंत्र्यांनी पहिल्या टप्प्यासाठी जुलै किंवा ऑगस्ट २०२६ चे लक्ष्य ठेवले होते. महाराष्ट्रातील जमीन संपादनातील विलंबाचा परिणाम प्रकल्पावर २०२१ पर्यंत झाला आणि संपादनाला २०२२ मध्ये वेग आला, असे मंत्रालयाची उत्तरे सांगतात. त्याची लेखी उत्तरे संपूर्ण मार्गासाठी तारीख देत नाहीत; बांधकाम, ट्रॅक, विद्युत, सिग्नल आणि ट्रेनसेटचे काम झाल्यावर नेमकी वेळापत्रके ठरवता येतील, असे ती म्हणतात.

अहमदाबादच्या टोकाला साबरमती हे बुलेट ट्रेन, मेट्रो, बस रॅपिड ट्रान्झिट आणि रेल्वे जाळ्यांना जोडणारे केंद्र म्हणून नियोजित आहे, २०३० च्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा भरवणाऱ्या त्या शहरात.

जपानचे कर्ज, मंत्रालय सांगते त्याप्रमाणे

रेल्वे मंत्रालयाच्या १३ डिसेंबर २०१५ च्या प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले होते की जपानने ५० वर्षांचे, १५ वर्षांच्या स्थगितीसह (परतफेड सुरू होण्याआधीचा काळ), ०.१ टक्के व्याजाचे ₹७९,००० कोटींहून अधिक कर्ज देऊ केले आहे. प्रकल्पाचा खर्च ₹९७,६३६ कोटी, सात वर्षांत बांधायचा, शिंकानसेन तंत्रज्ञान स्वीकारलेले, आणि सहकार्य तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि मेक इन इंडियाशी जोडलेले, असे त्यात होते.

१५ डिसेंबर २०१७ रोजी तत्कालीन रेल्वे राज्यमंत्री राजेन गोहेन यांच्या राज्यसभेतील उत्तरात नोंदले की जपान प्रकल्प खर्चाचा ८१ टक्के हिस्सा ५० वर्षांसाठी ०.१ टक्के दराने देईल. कर्ज हप्त्यांनी येते. जपान इंटरनॅशनल कोऑपरेशन एजन्सीने (जेआयसीए) २६ जुलै २०२२ रोजी तिसऱ्या हप्त्यासाठी १०० अब्ज येनपर्यंतच्या कर्जावर सही झाल्याचे जाहीर केले, त्यात वर्षाला ०.१ टक्के, ५० वर्षे आणि १५ वर्षांचा सवलतीचा काळ नमूद आहे.

३१ जुलै २०२४ च्या मंत्रालयाच्या उत्तरातील मंजूर खर्च ₹१,०८,००० कोटी (₹१.०८ लाख कोटी) आहे. स्वराज्यने ४ मार्च २०२६ रोजी, नाव न सांगितलेल्या अधिकाऱ्यांचा हवाला देऊन, वृत्त दिले की सुमारे ₹१.९८ लाख कोटींचा सुधारित अंदाज केंद्रीय मंत्रिमंडळासाठी तयार केला जात आहे आणि वाढीसाठी जपानचे नवे कर्ज नियोजित नाही. एप्रिल २०२६ पर्यंतची मंत्रालयाची प्रसिद्ध उत्तरे सुधारित आकडा देत नाहीत.

या मार्गातून काय सुरू व्हायचे आहे

मंत्रालय म्हणते की हा अनुभव देशांतर्गत उद्योगाचे बीज ठरावा. चेन्नईतील इंटिग्रल कोच फॅक्टरी, भारत अर्थ मूव्हर्स लिमिटेडसह, २८० किमी/तास वेगासाठी हाय-स्पीड ट्रेनसेट आखत आहे, असे पीआयबीच्या फेब्रुवारी २०२६ च्या प्रसिद्धीपत्रकात आहे. वडोदरा येथे हाय-स्पीड रेल प्रशिक्षण संस्था नियोजित आहे.

केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६-२७ ने आणखी सात हाय-स्पीड मार्गिका जाहीर केल्या, ज्या जवळपास ४,००० किमी व्यापतात आणि ज्यांच्याकडे सुमारे ₹१६ लाख कोटींची गुंतवणूक येण्याची अपेक्षा आहे. वैष्णव यांनी मुंबई ते पुणे ४८ मिनिटे आणि चेन्नई ते बंगळुरू १ तास १३ मिनिटे असे सांगितले.