सुंदरलाल बहुगुणा हिमालयीन जंगलांसाठी काश्मीर ते कोहिमा ४,८७० किलोमीटर चालले, १९८१ मध्ये पद्मश्री नाकारली आणि २००९ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण जाहीर झाले

सुंदरलाल बहुगुणा (१९२७ ते २०२१) हिमालयीन जंगलांची बाजू मांडण्यासाठी १९८१ ते १९८३ दरम्यान काश्मीर ते कोहिमा ४,८७० किलोमीटर चालले, असे जमनालाल बजाज फाउंडेशन सांगते, ज्याने त्यांना १९८६ चा रचनात्मक कार्यासाठीचा पुरस्कार दिला. त्यांनी १९८१ मध्ये पद्मश्री नाकारली. प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोच्या २५ जानेवारी २००९ च्या यादीत त्या वर्षीच्या पद्मविभूषण पुरस्कारप्राप्तांमध्ये त्यांचे नाव आहे, पर्यावरण संरक्षण या वर्गात, उत्तराखंडमधून. ज्या चिपको चळवळीचा ते सर्वात ओळखीचा चेहरा झाले तिला इतर नेतेही होते, आणि नोंदी त्या प्रत्येकाला वेगवेगळ्या गोष्टींचे श्रेय देतात.

टिहरीचा मुलगा जो १७ व्या वर्षी तुरुंगात होता

बजाज फाउंडेशनचे चरित्र सांगते की बहुगुणा यांचा जन्म १९२७ मध्ये टिहरी गढवाल जिल्ह्यातील एका छोट्या गावात झाला. महात्मा गांधींचे शिष्य श्रीदेव सुमन यांनी त्यांना सार्वजनिक जीवनात ओढले. त्यांनी १३ व्या वर्षी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला आणि १७ व्या वर्षी त्यांना तुरुंगवास झाला, आणि पुढे ते टिहरी राज्य प्रजामंडळ आणि जिल्हा काँग्रेस समितीचे सरचिटणीस होते.

१९४९ मध्ये ते मीराबेन आणि ठक्कर बापा यांना भेटले आणि त्यांनी सफाई कामगारांसाठी शाळा सुरू केली, ज्यामुळे नातेवाईक आणि मित्रांचा रोष ओढवला आणि उच्च जातींचा तीव्र विरोध झाला. १९५६ मध्ये त्यांनी पक्षीय राजकारण सोडले, विमला नौटियाल यांच्याशी विवाह केला आणि सिल्यारा गावात स्थायिक झाले. या दांपत्याचे कार्य गांधींनी मांडलेल्या रचनात्मक कार्यक्रमाला अनुसरून होते: वसतिगृहे, मंदिर प्रवेशाच्या मोहिमा आणि महिलांचे कार्य.

१९६० मध्ये विनोबा भावे यांच्या हाकेवर ते सात डोंगराळ जिल्ह्यांतून चालले, आणि चरित्र सांगते की त्या पदयात्रांनी हिमालयीन नद्यांचे वरचे पाणलोट क्षेत्र किती वाईट रितीने उघडे पडले आहेत हे त्यांना दाखवले. १९७१ मध्ये त्यांनी दारूची दुकाने पुन्हा उघडण्याविरुद्ध १६ दिवस उपोषण केले, आणि पाच जिल्हे कोरडे घोषित झाले.

मंडल, एप्रिल १९७३: ज्या सहकारी संस्थेने सुरुवात केली

चंडीप्रसाद भट्ट यांनी दशोली ग्राम स्वराज्य मंडल (नंतरच्या वृत्तांतांत संघ म्हटलेले) १९६४ मध्ये चमोली जिल्ह्यातील गोपेश्वर येथे स्थापन केले, गावकऱ्यांना अॅशच्या लाकडापासून शेतीची अवजारे बनवण्यासारखे जंगलावर आधारित काम मिळावे म्हणून. रॅमन मॅगसेसे पुरस्काराचे प्रशस्तिपत्र सांगते की २० जुलै १९७० नंतरच्या ढगफुटीने अलकनंदा नदीची पातळी झपाट्याने वाढवली आणि अंदाधुंद वृक्षतोडीचे काय होते याची जाणीव त्यांना करून दिली. त्याच जिल्ह्यात बद्रीनाथ आहे, ज्याचा समावेश tuput च्या चार धाम मार्गांवरील लेखात आहे.

शोभिता जैन, १९८२ च्या क्षेत्रीय अभ्यासानंतर एफएओच्या उनासिल्वा नियतकालिकात लिहिताना, सांगतात की वन विभागाने संस्थेची १० अॅश झाडांची विनंती नाकारली आणि एका क्रीडा साहित्य कंपनीला ३०० झाडे दिली. इंडिया एन्व्हायर्नमेंट पोर्टलची कालगणना २४ एप्रिल १९७३ रोजी पुढे काय झाले ते नोंदवते: भट्ट आणि संस्थेच्या नेतृत्वाखाली मंडलच्या गावकऱ्यांनी सायमंड्स कंपनीच्या कंत्राटदारांना अॅश झाडे तोडण्यापासून रोखले. ती नोंद “चिपकोचा जन्म” अशी चिन्हांकित करते.

मॅगसेसे प्रतिष्ठान, ज्याने भट्ट यांना १९८२ चा सामुदायिक नेतृत्वाचा पुरस्कार दिला, १९१७ पासूनच्या वन धोरणांची पुनर्रचना करायला भाग पाडण्यासाठी १९७३ मध्ये गावकऱ्यांना संघटित केल्याचे श्रेय त्यांना देते. ते चळवळीची पहिली घोषणाही नोंदवते, “झाड तोडण्याआधी आम्हाला तोडा.”

भट्ट यांच्या संस्थेने पुढे पर्यावरण-विकास शिबिरे चालवली, जिथे गावकऱ्यांनी जंगलाच्या समतोलाभोवती आपल्या गरजांची आखणी केली आणि झाडे लावली. मॅगसेसे प्रशस्तिपत्र सांगते की गावकऱ्यांनी लावलेली झाडे सरकारी लागवडीपेक्षा खूप जास्त प्रमाणात जगली, आणि जैन तो आकडा ८५ ते ९० टक्के देतात, दहा लाखांहून अधिक झाडे लावल्याचे.

रेणी, २६ मार्च १९७४: गौरा देवी आणि महिला

अलकनंदेच्या वरच्या बाजूच्या रेणी गावात वन विभागाने सुमारे २,५०० झाडांचा लिलाव केला, असे जैन सांगतात. इंडिया एन्व्हायर्नमेंट पोर्टल सांगते की २६ मार्च १९७४ रोजी गौरा देवी यांच्या नेतृत्वाखाली रेणीच्या महिलांनी कंत्राटदार जगमोहन भल्ला यांच्या माणसांना पेंग मुरेंडा जंगलात शिरण्यापासून रोखले.

चळवळीचे इतिहासकार शेखर पाठक द ट्रिब्यूनमध्ये अधिक सविस्तर दृश्य देतात. गौरा देवी, तेव्हा ५० वर्षांच्या आणि गावातील महिला मंगल दलाच्या प्रमुख, सुमारे २० महिला आणि सात मुलींना घेऊन जंगलात गेल्या. पाठक नोंदवतात की त्यांनी एका वन अधिकाऱ्याला, स्त्रीच्या माहेराला सांगणारा मायका हा शब्द वापरून, आपल्याला गोळ्या घालून आपला मायका घेऊन जाण्यास सांगितले. महिलांच्या ठाम भूमिकेने तोड थांबली.

रामचंद्र गुहा लिहितात की त्या लवकर विधवा झाल्या, कधी शाळेत गेल्या नाहीत, १९६५ मध्ये त्यांनी आपल्या गावाचा महिला मंगल दल सुरू केला, आणि १९९१ मध्ये त्यांचे निधन झाले. ते रेणीला कदाचित सर्वात प्रतिष्ठित चिपको आंदोलन म्हणतात.

भट्ट आणि इतर दुसऱ्या दिवशी सकाळी, २७ मार्च रोजी, रेणीला पोहोचले, असे पाठक सांगतात, आणि ३१ मार्च रोजी निदर्शन झाले. जैन वृत्त देतात की उत्तर प्रदेश सरकारने तज्ज्ञ समिती नेमली आणि मग १,१५० चौरस किलोमीटरहून अधिक क्षेत्रात सर्व वृक्षतोडीवर दहा वर्षांची बंदी घातली.

रेणी हा महिलांच्या नेतृत्वाखालील शेवटचा टप्पा नव्हता. जैन ९ फेब्रुवारी १९८० रोजी डुंगरी पैंतोलीच्या महिलांनी केलेल्या निदर्शनाची नोंद करतात ज्याने वृक्षतोड थांबवली, आणि वृत्त देतात की सरकारने नऊ दिवसांनी तोड थांबवली. त्या एका गावप्रमुखाचा अंदाजही उद्धृत करतात की ९० टक्के महिलांनी चळवळीला पाठिंबा दिला आणि ९० टक्के पुरुषांनी विरोध केला.

नाव कोणी दिले, आणि कोण कुठे होते

शब्दाचे आणि चळवळीचे श्रेय निश्चित झालेले नाही. बजाज चरित्र सांगते की १९७२ मध्ये बहुगुणा यांनी जंगलाचा प्रश्न हाती घेतला, लोकांना अहिंसेने निषेध करण्याचे आवाहन केले आणि “चिपको” ही हाक दिली, ज्याचा अर्थ झाडांना मिठी मारा. पाठक यांची कालगणना सांगते की हा शब्द प्रथम १९७३ मध्ये वापरला गेला. डाउन टू अर्थ स्वतः बहुगुणा यांना उद्धृत करते की गावातील महिलांनी चळवळ सुरू केली आणि ते नंतर सामील झाले. पाठक यांचा रेणीचा वृत्तांत किंवा इंडिया एन्व्हायर्नमेंट पोर्टलची कालगणना, दोन्ही त्यांना रेणी किंवा मंडल येथे दाखवत नाहीत.

पाठक यांच्या द चिपको मूव्हमेंट: अ पीपल्स हिस्टरी या पुस्तकाचे एडिनबरा येथील परीक्षण सांगते की पाठक यांनी फक्त प्रसिद्ध नावांना नव्हे तर महिला, विद्यार्थी, सर्वोदय कार्यकर्ते आणि स्थानिक पक्ष सदस्यांना महत्त्व देण्याचे ठरवले. ते पाठक यांचे निरीक्षणही नोंदवते की धूम सिंह नेगी हे “झाडाला प्रत्यक्ष मिठी मारणारी कदाचित एकमेव व्यक्ती” होते. जैन भट्ट यांचे वर्णन गोपेश्वरमधील तळागाळातील संघटक आणि बहुगुणा यांचे सिल्यारा येथील पत्रकार असे करतात ज्यांनी प्रसिद्धी आणि पर्यावरणीय प्राधान्यक्रमांवर लक्ष केंद्रित केले. राइट लाइव्हलीहूड फाउंडेशनने १९८७ चा आपला पुरस्कार संपूर्ण चिपको चळवळीला दिला, कोणा एका व्यक्तीला नव्हे, आणि बहुगुणा यांना तिच्यातून उदयास आलेले सर्वात प्रमुख नेते म्हणते.

पदयात्रा, उपोषणे आणि नाकारलेला सन्मान

बहुगुणा यांचे स्वतःचे कार्य, बजाज चरित्राने मांडल्याप्रमाणे, बहुतांश पायी आहे. त्यांनी १९७३ मध्ये १२० दिवसांत १,४०० किलोमीटर, १९७५ मध्ये २,८०० किलोमीटर (दोन्ही उत्तराखंडमध्ये), आणि १९८१ ते १९८३ मध्ये काश्मीर ते कोहिमा ४,८७० किलोमीटर चालले. इंडिया एन्व्हायर्नमेंट पोर्टल त्यांनी ९ जानेवारी १९७९ रोजी टिहरीच्या बडियारगढ जंगलांतील तोडीविरुद्ध सुरू केलेल्या उपोषणाची नोंद करते, जे ३१ जानेवारी रोजी कंत्राटदार माघारी गेल्यावर आणि त्यांची तुरुंगातून सुटका झाल्यावर संपले. १९८१ मध्ये वाराणसी येथील विज्ञान काँग्रेसला शास्त्रज्ञांनी त्यांना आमंत्रित केले, असे चरित्र सांगते.

त्याच चरित्रात म्हटले आहे की त्यांना १९८१ मध्ये पद्मश्री जाहीर झाली आणि त्यांनी ती नाकारली. डाउन टू अर्थ त्यांचे कारण हिमालय धोरणाच्या त्यांच्या प्रस्तावावर राजकारण्यांनी कृती न केल्याचे देते; चरित्र त्यांना उद्धृत करते की तोडणीनंतर हिमालयाची वरची माती समुद्राकडे वाहून जात असताना अशा पुरस्कारासाठी ते अपात्रच राहतील. त्यांनी २००९ मध्ये पद्मविभूषण स्वीकारला, असे डाउन टू अर्थ वृत्त देते, त्याच प्रस्तावाला त्यातून वजन मिळेल या आशेने.

ज्या बंदीची तारीख तुम्ही कोणाला विचारता त्यावर अवलंबून आहे

अनेक स्रोत मोहिमेने उत्तर प्रदेशातील डोंगराळ भागात, ज्यात आजचा उत्तराखंड तेव्हा होता, हिरव्या झाडांची तोड थांबवल्याचे श्रेय देतात. ते कधी आणि किती काळासाठी यावर ते असहमत आहेत.

इंडिया एन्व्हायर्नमेंट पोर्टलची कालगणना सांगते की बहुगुणा यांनी एप्रिल १९८१ मध्ये १,००० मीटरच्या वर हिरव्या झाडांच्या तोडणीवर संपूर्ण बंदीची मागणी करत उपोषण सुरू केले, पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी तज्ज्ञ समिती नेमली, आणि तिच्या अहवालामुळे उत्तराखंड हिमालयात व्यावसायिक तोडणीवर १५ वर्षांची स्थगिती आली. द ट्रिब्यूनमधील पाठक यांची कालगणना वन संरक्षण कायदा, १९८० अन्वये १,००० मीटरच्या वर हिरव्या झाडांच्या तोडणीवरील बंदी ठेवते. अर्थ.ऑर्ग देखील दहा वर्षांच्या बंदीची तारीख १९८० देते. १९९३ चा डाउन टू अर्थचा एक वृत्तांत सांगतो की उत्तर प्रदेश सरकारने केंद्रीय कृषी मंत्रालयाच्या शिफारशींवरून जून १९८३ मध्ये १,००० मीटरच्या वर तोडणीवर बंदी घातली. बजाज चरित्र फक्त एवढेच म्हणते की उत्तर प्रदेश सरकारला अखेरीस १,००० मीटरच्या वर व्यावसायिक कारणांसाठी हिरवी झाडे तोडणे थांबवावे लागले. गोल्डस्मिथ रिसर्जन्समध्ये लिहितात की बहुगुणा आणि विमला यांनी मिळून ही स्थगिती मिळवली.

पाठक यांच्या पुस्तकाचे परीक्षण नीटनेटक्या आवृत्तीच्या विरुद्ध एक मुद्दा जोडते. ते सांगते की पाठक १९८० च्या वन संरक्षण कायद्याला चळवळीला बसलेला फटका मानतात, कारण त्याखाली जंगलात राहणाऱ्यांना जंगलातून मूलभूत साधनेही मिळवणे कठीण झाले. ते पाठक यांचे मतही नोंदवते की व्यक्तींना किंवा गटांना दिलेल्या राज्य-पुरस्कृत सन्मानांमुळे कार्यकर्त्यांमध्ये तणाव निर्माण झाला.

टिहरी आणि शेवटची वर्षे

१९९० च्या दशकात बहुगुणा यांनी भागीरथीवरील टिहरी धरणाविरुद्ध उपोषण केले. गोल्डस्मिथ वृत्त देतात की पंतप्रधान राव यांनी स्वतंत्र पुनरावलोकनाचे वचन दिल्यावर त्यांनी १९९५ मध्ये ४५ दिवसांचे उपोषण मागे घेतले, आणि ते वचन मोडले गेले. दुसरे उपोषण १९९६ मध्ये ७४ व्या दिवशी संपले, जेव्हा पंतप्रधान एच. डी. देवेगौडा यांनी दोन पुनरावलोकन समित्या नेमण्यास संमती दिली, त्यांपैकी एक बहुगुणा यांनी आखलेली. धरणामुळे २५,००० लोक विस्थापित होण्याची अपेक्षा होती, त्या लिहितात. ज्या नदीसाठी ते लढले ती tuput च्या गंगा स्वच्छतेच्या वृत्तांतात येते.

२१ मे २०२१ रोजी ऋषिकेश येथील अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेत कोविड-१९ मुळे त्यांचे निधन झाले, असे डाउन टू अर्थचा मृत्युलेख सांगतो, आणि राइट लाइव्हलीहूड फाउंडेशन त्यांचे वय ९४ देते. पंतप्रधानांचे ट्विट, जे प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोने त्या दिवशी प्रसिद्ध केले, त्यांच्या मृत्यूला “आपल्या राष्ट्राचे अपरिमित नुकसान” म्हणाले.