राजेंद्र प्रसाद यांनी संविधान सभेचे अध्यक्षपद भूषवले, भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून १२ वर्षे आणि १०७ दिवस सेवा केली, आणि १९५२ व १९५७ मध्ये दोनदा निवडून आलेले ते एकमेव राष्ट्रपती आहेत

२४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेचे निवडणूक अधिकारी एच. व्ही. आर. अय्यंगार यांनी सभागृहाला सांगितले की भारताच्या राष्ट्रपतिपदासाठी फक्त एकच नामनिर्देशन पत्र आले आहे. उमेदवार डॉ. राजेंद्र प्रसाद होते, ज्यांचे प्रस्तावक जवाहरलाल नेहरू आणि अनुमोदक वल्लभभाई पटेल होते, आणि अय्यंगार यांनी त्यांची निवड घोषित केली.

प्रसाद यांनी २६ जानेवारी १९५० रोजी पदभार स्वीकारला, असे राष्ट्रपती सचिवालयाचे अधिकृत चरित्र सांगते, आणि १३ मे १९६२ पर्यंत ते पद त्यांच्याकडे राहिले. म्हणजे १२ वर्षे आणि १०७ दिवस. त्या पदासाठी १९५२ आणि १९५७ च्या निवडणुका ते जिंकले, आणि त्यानंतर कोणीही त्या पदावर दोनदा निवडून आलेले नाही. पुढे त्यांचे आयुष्य तारखांच्या टप्प्यांत मांडले आहे आणि जिथे स्रोत वेगळे सांगतात ती ठिकाणे दाखवली आहेत.

कलकत्त्याच्या प्रवेश यादीत पहिला आलेला बिहारचा वकील

प्रसाद यांचा जन्म ३ डिसेंबर १८८४ रोजी बिहारमधील जिरादेई या गावी झाला. काँग्रेस पक्षाचे स्वतःचे चरित्रपान त्याला उत्तर बिहारच्या सारण जिल्ह्यात ठेवते आणि सांगते की त्यांनी १९०२ मध्ये, वयाच्या अठराव्या वर्षी, कलकत्ता विद्यापीठाची प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण केली, प्रथम श्रेणीत पहिल्या क्रमांकाने. ब्रिटानिका नोंदवते की त्यांनी १९०७ मध्ये कलकत्त्यात अर्थशास्त्रात एम.ए. केले, १९१५ मध्ये विधी पदव्युत्तर परीक्षा उत्तीर्ण केली, कलकत्ता उच्च न्यायालयात वकिली केली आणि १९१६ मध्ये पाटणा उच्च न्यायालयात गेले, जिथे त्यांनी बिहार लॉ वीकली सुरू केले.

राष्ट्रपती सचिवालयाचे चरित्र १९०६ मध्ये बिहारी विद्यार्थी परिषद स्थापन करण्यास मदत केल्याचे श्रेय त्यांना देते. काँग्रेसचे पान परिषदेची तारीख १९०८ देते, म्हणून वर्ष निश्चित नाही. काँग्रेसचे पान जोडते की त्या संघटनेतून १९२० च्या दशकातील बिहारचे जवळजवळ सर्व राजकीय नेतृत्व घडले.

पाहुण्याला न ओळखणारा नोकर

१० एप्रिल १९१७ रोजी मोहनदास गांधी राजकुमार शुक्ल यांच्यासह पाटण्यात पोहोचले. शुक्ल हे चंपारणचे शेतकरी होते ज्यांनी अनेक महिने गांधींना नीळ पिकवणाऱ्या जिल्ह्यांना स्वतः भेट देण्याचा आग्रह धरला होता. शुक्ल त्यांना थेट प्रसाद यांच्या घरी घेऊन गेले. प्रसाद यांच्या स्वतःच्या मोहिमेच्या इतिहासात ते म्हणतात की ते बाहेर होते, कलकत्त्यातील अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या बैठकीत आणि मग पुरीत, आणि घरी फक्त एक नोकर होता ज्याने “प्रतिष्ठित पाहुण्याला ओळखले नाही” आणि त्यांना एखाद्या सामान्य पाहुण्याप्रमाणे वागवले.

गांधींनी त्या दिवसाची आठवण आत्मचरित्रात अधिक कटुतेने सांगितली. नोकरांनी त्यांच्याकडे लक्ष दिले नाही, ते लिहितात, आणि “बिहारमध्ये कडक अस्पृश्यता होती”: नोकर विहिरीवर पाणी काढत असताना ते ते काढू शकले नाहीत, कारण त्यांना गांधींची जात माहीत नव्हती.

गांधी त्या संध्याकाळी मुझफ्फरपूरला गेले. तेथे त्यांना भेटायला आलेल्या वकिलांपैकी एक रामनवमी प्रसाद म्हणाले की त्यांनी ब्रजकिशोर प्रसाद आणि राजेंद्र प्रसाद दोघांनाही तार केली होती. गांधींच्या कथनानुसार दोघे आले, ब्रजकिशोर दरभंग्याहून आणि राजेंद्र पुरीहून. गांधींनी वकिलांना सांगितले की त्यांना “तुमच्या कायद्याच्या ज्ञानाचा फारसा उपयोग” नसेल. त्यांना कारकून आणि दुभाषी हवे होते, आणि त्यांनी इशारा दिला की काहींना अनिश्चित काळासाठी आपली वकिली सोडावी लागू शकते.

जिल्हा अधिकाऱ्यांनी गांधींना चंपारण सोडण्याचा आदेश दिला आणि मग तो आदेश मोडल्याबद्दल समन्स बजावले, तेव्हा प्रसाद यांना स्वयंसेवकांसह तातडीने येण्याची तार करण्यात आली. ते १८ एप्रिल १९१७ रोजी सकाळी ७ च्या गाडीने एच. एस. पोलाक, मजहरुल हक, ब्रजकिशोर प्रसाद, अनुग्रह नारायण सिन्हा आणि शंभुशरण यांच्यासह पाटणा सोडून निघाले आणि दुपारी ३ वाजता मोतिहारीला पोहोचले. गांधींची सुनावणी त्या दिवशी आधीच संपली होती, आणि त्यांनी न्यायालयात काय सांगितले आणि खटला कसा संपला हे आमच्या चंपारण सत्याग्रहाच्या वृत्तांतात आहे.

त्या संध्याकाळी गांधींना तुरुंगात जावे लागल्यास उत्तराधिकाराचा क्रम पथकाने ठरवला. प्रसाद यांचे पुस्तक तो देते: आधी हक आणि ब्रजकिशोर, मग धरणीधर आणि रामनवमी प्रसाद, आणि त्यांच्यानंतर स्वतः प्रसाद शंभुशरण आणि अनुग्रह नारायण यांच्यासह.

आठ हजार जबान्या आणि नंतर लिहिलेला इतिहास

जून १९१७ च्या मध्यापर्यंत, प्रसाद यांचे पुस्तक सांगते, ८,००० हून अधिक शेतकऱ्यांच्या जबान्या गांधींच्या वैयक्तिक देखरेखीखाली नोंदवल्या गेल्या होत्या. १६ ऑगस्ट रोजी गांधी अहमदाबादला निघाले तेव्हा प्रसाद आणि रामनवमी प्रसाद चंपारणमध्ये थांबले.

प्रसाद यांनी मोहिमेचा इतिहास १९१८ आणि १९१९ मध्ये हिंदीत लिहिला. इंग्रजी भाषांतर १९२८ मध्ये आले, आणि १९४९ च्या आवृत्तीचे प्रकाशक नोंदवतात की गांधींचे आत्मचरित्र तपशील हवा असलेल्या वाचकांना प्रसाद यांच्या वृत्तांताकडे पाठवते. काँग्रेसचे पान गांधींसोबतच्या भेटीला त्यांच्या कारकिर्दीतील एक वळण म्हणते.

तुरुंग, भूकंप निधी आणि काँग्रेसचे अध्यक्षपद

ब्रिटानिका म्हणते की प्रसाद यांनी १९२० मध्ये असहकार चळवळीत सामील होण्यासाठी आपली वकिली सोडली आणि त्यांना अनेकदा तुरुंगवास झाला. ऑगस्ट १९४२ ते जून १९४५ पर्यंत त्यांनी काँग्रेस कार्यकारिणीसह जवळजवळ तीन वर्षे तुरुंगात घालवली, तिच्या सदस्यांना ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी अटक झाली होती, जसे आमचा भारत छोडो हा लेख नोंदवतो.

१५ जानेवारी १९३४ रोजी बिहारमध्ये भूकंप झाला तेव्हा प्रसाद तुरुंगात होते. दोन दिवसांनी त्यांची सुटका झाली आणि त्यांनी मदतीसाठी पैसे गोळा करायला सुरुवात केली. काँग्रेसचे पान सांगते की त्यांचा निधी ३८ लाख रुपयांवर (३८,००,०००) गेला तर व्हाइसरॉयचा निधी त्याच्या सुमारे एकतृतीयांश राहिला, आणि पक्षाने त्यांना त्या वर्षी मुंबई अधिवेशनाचे अध्यक्ष केले. ब्रिटानिका त्यांना १९३४, १९३९ आणि १९४७ मध्ये काँग्रेस अध्यक्ष म्हणून नोंदवते. काँग्रेसचे पान म्हणते की सुभाषचंद्र बोस यांना पदावरून मुक्त करावे लागले तेव्हा त्यांनी १९३९ मध्ये ती जबाबदारी घेतली.

सप्टेंबर १९४६ मध्ये ते स्वातंत्र्यापूर्वीच्या अंतरिम सरकारमध्ये अन्न आणि कृषिमंत्री म्हणून शपथबद्ध झाले, असे ब्रिटानिका जोडते.

सभेच्या अध्यक्षपदी

संविधान सभेने ११ डिसेंबर १९४६ रोजी प्रसाद यांना आपले कायमचे अध्यक्ष निवडले. हंगामी अध्यक्ष सच्चिदानंद सिन्हा यांच्यासमोर दोन वैध नामनिर्देशन पत्रे होती आणि कोणताही प्रतिस्पर्धी उमेदवार नव्हता, आणि त्यांनी प्रसाद यांची निवड घोषित केली. सभा कशी निवडली गेली, उद्दिष्टांच्या ठरावात काय होते आणि मसुद्याला किती वेळ लागला हे आमच्या संविधान सभेच्या कामकाजावरील लेखात आहे, आणि मसुदा समितीची बाजू आंबेडकर आणि संविधान लेखन यावरील आमच्या वृत्तांतात आहे.

२६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान संमत होईपर्यंत प्रसाद यांनी सभागृहाचे अध्यक्षपद सांभाळले. त्या दिवशीच्या त्यांच्या समारोपाच्या भाषणात संविधानाच्या वैशिष्ट्यांचा आढावा घेतला आणि मग ते ते चालवणाऱ्या लोकांकडे वळले. “शेवटी, यंत्रासारखे संविधान ही निर्जीव गोष्ट आहे,” ते म्हणाले, आणि पुढे: “भारताला आज प्रामाणिक माणसांच्या एका गटापेक्षा अधिक काहीही नको, ज्यांच्यासमोर देशाचे हित असेल.”

त्याच दिवशी त्यांनी हिंदी पाठाविषयीच्या एका प्रश्नाला उत्तर दिले. अल्गू राय शास्त्री यांनी हिंदी भाषांतर कधी येईल असे विचारले. प्रसाद यांनी उत्तर दिले की सभेने स्वतःच्या ठरावाने २६ जानेवारीपर्यंत ते प्रकाशित करण्याचे निर्देश त्यांना दिले होते, आणि संविधान हिंदीत तयार करून त्यावर चर्चा करून ते स्वीकारण्याची ही वेळ नाही असे सांगितले. ते शक्य तितक्या लवकर इतर भाषांत त्याचे भाषांतर करून घेतील, असे त्यांनी जोडले.

एक पद, तीन मतदाने

संविधानाने पहिल्या राष्ट्रपतींसाठी एक तात्पुरती तरतूद केली होती. कलम ३८० ने नियमित तरतुदींखाली राष्ट्रपती निवडला जाऊन त्याने पदभार स्वीकारेपर्यंत संविधान सभा ज्याला निवडेल त्याला राष्ट्रपती केले. सातव्या घटनादुरुस्तीने १ नोव्हेंबर १९५६ पासून हे कलम वगळले. ब्रिटानिका म्हणते की प्रसाद १९५० मध्ये “हंगामी राष्ट्रपती म्हणून एकमताने निवडले गेले”. राष्ट्रपती सचिवालयाचे चरित्र त्यांच्या निवडीची तारीख २६ जानेवारी देते, पण चर्चांची नोंद घोषणा २४ जानेवारीला झाल्याचे आणि २६ तारीख हा त्यांनी पदभार घेतल्याचा दिवस असल्याचे दाखवते.

स्क्रोलचा २०१६ चा वृत्तांत, जो आपल्या तारखांसाठी कोणताही अभिलेख नमूद करत नाही, सांगतो की निवड काँग्रेसमध्ये वादग्रस्त होती. नेहरूंना तेव्हाचे गव्हर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी हवे होते, आणि त्यांनी १० सप्टेंबर १९४९ रोजी प्रसाद यांना लिहिले की राजगोपालाचारी कदाचित पदावर राहतील. ५ ऑक्टोबर १९४९ रोजी काँग्रेसच्या संसद सदस्यांच्या बैठकीत नेहरूंनी राजगोपालाचारींचे नाव सुचवले, आणि स्क्रोलनुसार सदस्यांनी त्यांना मोठ्याने अडवले.

डीएनए इंडिया वृत्त देते की संविधानाखालील पहिली निवडणूक २ मे १९५२ रोजी झाली, आणि निकाल ६ मे रोजी जाहीर झाला. प्रसाद यांना ५,०७,४०० मते मिळाली, तर अपक्ष के. टी. शहा यांना ९२,८२७, आणि इतर तीन अपक्षांना ५३३ ते २,६७२ मते मिळाली.

दुसरी निवडणूक ६ मे १९५७ रोजी झाली आणि निकाल १० मे रोजी आला. डीएनए इंडिया प्रसाद यांना ४,५९,६९८ मते देते, तर चौधरी हरी राम यांना २,६७२ आणि नागेंद्र नारायण दास यांना २,००० मते. फॅक्टली त्यांचा मतांचा वाटा ९८.९९ टक्के सांगते, जो कोणत्याही विजेत्याला मिळालेला सर्वाधिक आहे, आणि १९६२ मध्ये सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचे ९८.२५ टक्के दुसऱ्या क्रमांकावर.

डीएनए इंडिया असेही सांगते की नेहरूंना या पदासाठी राधाकृष्णन हवे होते, प्रसाद यांनी दुसऱ्या कार्यकाळासाठी उघडपणे प्रयत्न केले, आणि पक्षाध्यक्ष यू. एन. ढेबर यांच्यासह बहुतेक काँग्रेस सदस्यांनी त्यांना पसंती दिली. मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्याशी सल्लामसलत केल्यानंतर नेहरूंनी पक्षाची इच्छा अनिच्छेने मान्य केली, असे वृत्त म्हणते.

इतर कोणीही दोनदा जिंकलेले नाही हा दावा मोजून तपासता येतो. फॅक्टली २०२२ पर्यंत या पदासाठी १५ चुरशीच्या निवडणुका आणि १९७७ ची बिनविरोध निवडणूक मोजते, म्हणजे एकूण १६. राष्ट्रपती सचिवालयाची माजी राष्ट्रपतींची स्वतःची यादी १ ला म्हणून प्रसाद यांच्यापासून १४ वे रामनाथ कोविंद यांच्यापर्यंत जाते, आणि फॅक्टली द्रौपदी मुर्मू यांना १५ व्या म्हणते. सोळा निवडणुका आणि १५ पदधारक म्हणजे एकच पुनरावृत्ती विजेता, आणि १९५२ व १९५७ चे निकाल दाखवतात की ते प्रसाद होते.

घटनात्मक राष्ट्रपती काय करू शकत होता

१९४९ च्या समारोपाच्या भाषणात प्रसाद यांनी ते भरणार असलेल्या पदाचे वर्णन केले होते. राष्ट्रपतींचे स्थान “घटनात्मक राष्ट्रपतीचे” आहे हे चांगलेच आहे, ते म्हणाले. मंत्री “राष्ट्रपतींना सल्ला देतात आणि त्या सल्ल्यानुसार वागणे राष्ट्रपतींना बंधनकारक असते”, असे ते म्हणाले. त्यांच्या माहितीनुसार संविधानातील कोणतीही तरतूद तसे सांगत नाही, आणि ब्रिटिश सम्राट मंत्र्यांच्या सल्ल्यानुसार वागतो ही प्रथा भारतातही रुजेल अशी त्यांनी आशा व्यक्त केली.

पहिली सार्वजनिक कसोटी १९५१ मध्ये आली. २ मार्च रोजी प्रसाद यांनी नेहरूंना लिहिले की गुजरातमधील पुनर्बांधलेल्या सोमनाथ मंदिराच्या उद्घाटनाचे अध्यक्षपद भूषवण्याचे आमंत्रण त्यांना आले आहे आणि त्यांना त्यात काही हरकत दिसत नाही. नेहरूंनी त्याच दिवशी उत्तर दिले: “मला कबूल करावे लागेल की सोमनाथ मंदिराच्या भव्य उद्घाटनाशी तुम्ही स्वतःला जोडावे ही कल्पना मला आवडत नाही.”

प्रसाद यांनी १० मार्च रोजी उत्तर दिले की मंदिर संपूर्णपणे खासगी वर्गणीतून बांधले गेले आहे, आपल्याला वाटेल तेव्हा ते इतर प्रार्थनास्थळांना भेट देतात, आणि आमंत्रण राज्याच्या राजप्रमुखांकडून आले आहे जे मंदिराच्या विश्वस्त मंडळाचे अध्यक्ष आहेत. १३ मार्च रोजी नेहरूंनी लिहिले की प्रसाद नकार देऊ शकत नसतील तर “मला माझा मुद्दा आणखी रेटायला आवडणार नाही.” ही पत्रे नेहरूंच्या सिलेक्टेड वर्क्समध्ये छापली आहेत, असे नॅशनल हेराल्ड नोंदवते. २२ एप्रिल रोजी नेहरूंनी पुन्हा लिहिले की हे प्रकरण चर्चेचा विषय झाले आहे आणि त्यांचा आक्षेप सरकारच्या मंदिराशी असलेल्या संबंधाला आहे.

प्रसाद गेले. दीप्रिंटने पुनःप्रकाशित केलेल्या त्यांच्या ११ मे १९५१ च्या भाषणात ते जमलेल्यांना सांगतात की ते दर्गे, मशिदी, चर्च आणि गुरुद्वारांना “त्याच आदराच्या भावनेने” भेट देतात जी ते स्वतःच्या धर्मातील मंदिरांना देतात.

निवृत्ती, भारतरत्न आणि शेवटची वर्षे

काँग्रेसचे पान म्हणते की प्रसाद यांनी १९६० मध्ये निवृत्त होण्याची घोषणा केली, आणि अनेकांनी तिसऱ्यांदा उभे राहण्याचा आग्रह धरूनही ते त्यावर ठाम राहिले. त्यांनी १३ मे १९६२ रोजी पद सोडले. ब्रिटानिका ढासळते आरोग्य हे कारण देते.

त्याच वर्षी त्यांना भारतरत्न मिळाले. गृह मंत्रालय त्यांना ११ वे मानकरी म्हणून नोंदवते, १९६१ मध्ये बिधानचंद्र रॉय आणि पुरुषोत्तम दास टंडन यांच्यानंतर आणि १९६३ मधील झाकीर हुसेन यांच्या आधी.

राष्ट्रपती सचिवालयाचे चरित्र सांगते की त्यांनी उर्वरित आयुष्य पाटण्यातील सदाकत आश्रमात घालवले. त्यांच्या पुस्तकांपैकी ब्रिटानिका त्यांचे आत्मचरित्र आत्मकथा आणि इंडिया डिव्हायडेड नमूद करते, दोन्ही १९४६ मधील, आणि महात्मा गांधी अँड बिहार, सम रेमिनिसन्सेस १९४९ मधील. २८ फेब्रुवारी १९६३ रोजी, वयाच्या ७८ व्या वर्षी, त्यांचे निधन झाले.