कुरुक्षेत्राच्या ४८ कोस परिक्रमेत हरियाणाच्या पाच जिल्ह्यांत १८२ नोंदलेली तीर्थे आहेत, मध्यभागी ब्रह्म सरोवर आणि ज्योतिसर आहेत, आणि विकास मंडळ दरवर्षी गीता महोत्सव घेते

४८ कोस क्षेत्रातील नोंदलेल्या तीर्थस्थळांची कुरुक्षेत्र विकास मंडळाची यादी मे २०२६ मध्ये १८२ वर होती: कैथल जिल्ह्यात ७३, कुरुक्षेत्रात ४६, करनालमध्ये ४०, जिंदमध्ये २२ आणि पानिपतमध्ये एक. मंडळ संपूर्ण क्षेत्राला महान कुरुक्षेत्र म्हणते आणि ते सरस्वती व दृषद्वती नद्यांच्या दरम्यान असल्याचे सांगते. कोस हे अंतराचे पारंपरिक एकक आहे, आणि तीर्थ म्हणजे पवित्र स्नानस्थान किंवा देवस्थान, सहसा नदी किंवा तलावावरचे.

त्या क्षेत्राच्या मध्यभागी मंडळ स्वतः सांभाळत असलेली दोन स्थळे आहेत, ब्रह्म सरोवर आणि ज्योतिसर. यादीतील इतर प्रत्येक स्थळ आपापली तीर्थ समिती आणि ग्रामपंचायत चालवते, असे मंडळाच्या मानद सचिवांनी मे २०२६ मध्ये सांगितल्याचे वृत्त आहे.

महाभारत सीमा कुठे ठरवते

महाभारताचे तिसरे पर्व, वनपर्व, यात ऋषी पुलस्त्य तीर्थयात्रेचा मार्ग सांगतात. किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतरात कलम ८३ म्हणते: “तरंतुक आणि अरंतुक यांच्या दरम्यान आणि राम व मचक्रुक यांची सरोवरे यांच्या दरम्यान जे आहे ते कुरुक्षेत्र.” त्याच उताऱ्यात समंतपंचक हे नाव दिले आहे आणि ही भूमी सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाची उत्तरवेदी म्हटली आहे. त्यात पुढे म्हटले आहे की सरस्वतीच्या दक्षिणेला आणि दृषद्वतीच्या उत्तरेला राहणारे लोक स्वर्गात राहतात असे सांगितले जाते.

गीता त्याच भूमीवर सुरू होते. श्लोक १.१ “धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे” असा सुरू होतो, ज्याचे Holy Bhagavad Gita संकेतस्थळ कुरुक्षेत्र, धर्माचे क्षेत्र असे भाषांतर करते. त्या स्थळासाठी परंपरेचा स्वतःचा शब्द धर्मक्षेत्र आहे, आणि तीर्थयात्रेचा नकाशा त्यातूनच येतो. मूळ ग्रंथासाठी भगवद्गीतेची रचना आणि भाष्ये यांचा मार्गदर्शक आणि महाभारत म्हणजे काय पाहा.

मंडळाचे संकेतस्थळ ४८ कोसाचे चार कोपरे रक्षक यक्षांनी दाखवते, यक्ष म्हणजे संरक्षक आत्म्यांचा एक वर्ग. रत्नुक कुरुक्षेत्र जिल्ह्यातील बीड पिपली येथे (ईशान्य), अरंतुक कैथलमधील बेहर जाखमध्ये (वायव्य), कपिल जिंदमधील पोखरी खेरी येथे (नैर्ऋत्य) आणि मचक्रुक पानिपतमधील सिंख येथे (आग्नेय) आहे. संकेतस्थळ म्हणते की महाभारत संपूर्ण क्षेत्राचे वर्णन समंतपंचक म्हणून करते, ज्याचा विस्तार “वीस योजने” आहे.

१८२ नोंदलेली, सुमारे ३६० मानलेली

हरियाणा सरकारने मंडळाची स्थापना १ ऑगस्ट १९६८ रोजी केली, आणि गुलझारीलाल नंदा हे त्याचे पहिले अध्यक्ष होते. २७ जून १९९० पासून हरियाणाचे राज्यपाल त्याचे अध्यक्ष आहेत. भूमी सुशोभीकरण, ऐतिहासिक इमारती आणि तलावांचा जीर्णोद्धार, यात्रेकरूंसाठी नागरी सुविधा आणि तीर्थांची देखभाल हे त्याचे सांगितलेले काम आहे.

स्रोत तीर्थांचे तीन वेगवेगळे आकडे देतात: जुनी नोंदलेली संख्या, सध्याची आणि मोठा अंदाज. मंडळासाठी संशोधनाचे समन्वयन करणारे पुरातत्त्वज्ञ राजेंद्र सिंह राणा यांनी जानेवारी २०२४ मध्ये The Tribune ला सांगितले की ग्रंथ ४८ कोसांखाली जवळपास ३६० तीर्थे दर्शवतात. The Tribune ने डिसेंबर २०२३ मध्ये अंदाजित एकूण संख्या ३६७ दिली. नोंदलेली यादी टप्प्याटप्प्याने वाढली आहे: २०२१ मध्ये ३० स्थळे जोडल्यावर १६४, आणि डिसेंबर २०२३ मध्ये आणखी १८ जोडल्यावर १८२, ज्यांपैकी १२ कैथलमध्ये होती. मंडळाचे ओळख पान अजूनही १३४ सांगते, जी जुनी संख्या आहे.

यादीत स्थळ येते ते दस्तऐवजी पुरावा, शास्त्रांतील उल्लेख, ऐतिहासिक किंवा पुरातत्त्वीय मूल्य, किंवा लोककथा यांच्या आधारे, असे मंडळाच्या मानद सचिवांनी निकष सांगितले. ओळख पटवण्याचे काम मंडळाचे सर्वेक्षण पथक आणि श्रीकृष्ण संग्रहालयाचे कर्मचारी करतात, आणि अनेक तीर्थे काळाच्या ओघात नाहीशी झाली आहेत, त्यामुळे काम मंदावते.

काही ठिकाणी या भरीमागे प्रत्यक्ष पुरावे आहेत. कैथलमधील वीर बर्बरीक श्याम मंदिरात The Tribune ने नववे आणि दहावे शतक यांतील भग्न शिल्पे आणि उत्तर मध्ययुगीन घाट (पाण्यापर्यंतच्या पायऱ्या) असल्याचे वृत्त दिले. कुरुक्षेत्रातील त्रिसंध्या तीर्थात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने आठव्या किंवा नवव्या शतकातील आरंभिक मध्ययुगीन स्नानघाटाचे उत्खनन केले, आणि दहाव्या किंवा अकराव्या शतकातील उमा-महेश्वर शिल्प २००९ मध्ये सापडले.

ब्रह्म सरोवर, ३,६०० फूट लांब

पर्यटन मंत्रालयाचे संकेतस्थळ Incredible India ब्रह्म सरोवर ३,६०० फूट लांब, १,५०० फूट रुंद आणि ४५ फूट खोल असल्याचे सांगते, आशियातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित तलावांपैकी एक. मध्यभागी एक बेट आहे, जिथे काँक्रीटच्या पुलाने जाता येते, आणि तिथल्या मनोऱ्याचे वर्णन Incredible India युधिष्ठिराच्या विजयाचे स्मारक म्हणून करते, आणि परिसरात कृष्ण व अर्जुनाचा मोठा काळ्या दगडाचा रथ उभा आहे.

स्थानिक परंपरा कौरव आणि पांडवांचा पूर्वज राजा कुरू याला तलाव प्रथम खणण्याचे किंवा नूतनीकरणाचे श्रेय देते, आणि भूमीला त्याच्यावरून नाव मिळाले असे म्हणते. भाविक मानतात की ब्रह्मदेवाने पहिला यज्ञ इथे केला. पद्म, वामन आणि मत्स्य पुराणे, The Tribune ने उद्धृत केल्याप्रमाणे, म्हणतात की अमावास्येला किंवा सूर्यग्रहणात येथे डुबकी घेतल्याने हजार अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य मिळते.

लिखित नोंद खूप मागे जाते. Incredible India अल-बिरुनीच्या अकराव्या शतकातील किताब-उल-हिंदचा हवाला देते आणि म्हणते की अकबराच्या दरबारातील अबुल फझलने तलावाला लघुसागर म्हटले. The Tribune वृत्त देते की अकबराने १५६७ च्या सूर्यग्रहणात भेट दिली आणि अकबरनाम्यात तिथे यात्रेकरू स्नान करत असल्याचा उल्लेख आहे. बादशहाविषयी अकबर आणि मुघल राज्ययंत्रणा पाहा.

आधुनिक जीर्णोद्धार १९७० मध्ये सुरू झाला. The Tribune ने २०१८ मध्ये वृत्त दिले की मंडळाने १९७० मध्ये नूतनीकरण नेटाने हाती घेईपर्यंत तलावाकडे अनेक वर्षे दुर्लक्ष झाले होते, आणि केंद्रीय पेयजल मंत्रालयाने त्याचा ३० स्वच्छ प्रतिष्ठित स्थळांत समावेश केला होता. Incredible India उघडण्याच्या वेळा सकाळी ६ ते रात्री ८ अशा देते, सूर्योदयाला आणि सूर्यास्ताला पूजेसह. नोव्हेंबरच्या अखेरीस आणि डिसेंबरच्या सुरुवातीला येणारी गीता जयंती दीपदान, दिवे पाण्यात सोडणे, आणि संध्याकाळची आरती घेऊन येते.

ज्योतिसर आणि वटवृक्ष

हरियाणा पर्यटन ज्योतिसरला कुरुक्षेत्रातील सर्वात पूज्य तीर्थ आणि गीतेचे जन्मस्थान म्हणते. ते म्हणते की महाभारत युद्ध येथूनच सुरू झाले असे मानले जाते, जिथे युद्धाच्या पूर्वसंध्येला अर्जुनाला कृष्णाकडून गीतेची शिकवण मिळाली. त्या पानावर स्थळाचा पुढचा इतिहास नोंदला आहे: आदि शंकराचार्यांनी नवव्या शतकात हे ठिकाण ओळखले असे सांगितले जाते, काश्मीरच्या राजाने १८५० मध्ये शिवमंदिर बांधले, दरभंग्याच्या राजाने १९२४ मध्ये वटवृक्षाभोवती दगडी चौथरा उभारला, आणि १९६७ मध्ये कांची कामकोटी पीठाच्या शंकराचार्यांनी गीतेची शिकवण दर्शवणारा रथ बसवला. नवव्या किंवा दहाव्या शतकातील मंदिराचा एक कोरीव तुकडा मुख्य चौथऱ्यावर ठेवलेला आहे.

हरियाणा पर्यटनानुसार भाविक पवित्र वटवृक्ष हा गीतेच्या उगमाचा पुरावा मानतात, आणि Incredible India त्याला ५,००० वर्षे जुने झाड म्हणते. हरियाणा पर्यटन तिथे दररोज संध्याकाळी हिंदी आणि इंग्रजीत प्रकाश व ध्वनी कार्यक्रम चालवते.

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये पंतप्रधानांनी ज्योतिसर येथे अनुभव केंद्राचे उद्घाटन केले, जे महाभारत आणि गीतेवरील अनुभवात्मक संग्रहालय आहे. ETV Bharat ने सुमारे २४० कोटी रुपये खर्च, १७ एकर आणि १,००,००० चौरस फुटांपेक्षा जास्त आतील जागा असे वृत्त दिले, ज्यात ऑगमेंटेड रिॲलिटी, ३डी लेझर आणि प्रोजेक्शन मॅपिंग वापरले आहे. राज्य सरकारने जुलै २०२३ मध्ये त्यासाठी २०५ कोटी रुपये जाहीर केले होते.

सन्निहित सरोवर आणि थानेसर

हरियाणा पर्यटन सांगते की सन्निहित सरोवर कुरुक्षेत्रापासून पेहोवा रस्त्यावर सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. त्या पानावर म्हटले आहे की अमावास्येच्या दिवशी सर्व तीर्थे या तलावात एकत्र येतात असे मानले जाते, आणि कुटुंबांना आपल्या पूर्वजांविषयी वंशपरंपरागत पुरोहितांकडून, म्हणजे पंड्यांकडून, माहिती मिळू शकते, जे यात्रेकरूंच्या नोंदी दीर्घकाळ ठेवत आले आहेत.

थानेसर शहरात, बी. एम. पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने केलेल्या हर्ष का टिला येथील उत्खननात इसवी सनाच्या पहिल्या शतकापासून ते १९ व्या शतकापर्यंत सहा सांस्कृतिक कालखंडांतील वस्ती आढळली, आणि सर्वात खालच्या थरात काही चित्रित करड्या मृद्भांड्यांचे तुकडे मिळाले, जे आधीची वस्ती सुचवतात. हा टेकाड शेख चिल्लीच्या कबरीशेजारी आहे आणि भारत सरकारने संरक्षित केला आहे.

८ कोस पायी

मार्च २०२५ मध्ये मंडळाने जाहीर केले की ते अष्टकोसी यात्रा पुन्हा सुरू करेल, ही ८ कोसांची खंडित झालेली तीर्थयात्रा आहे, जी ब्रज ८४ कोस परिक्रमेच्या धर्तीवर आखली आहे. The Tribune ने मार्ग कुरुक्षेत्र शहरात सुमारे २४ किमीचा सांगितला, जो पहाटे ४:३० वाजता नाभिकमल तीर्थापासून सुरू होतो आणि स्थानेश्वर महादेव मंदिर, कुबेर तीर्थ, दधीचि कुंड, बाण गंगा आणि भीष्म कुंड येथे थांबतो. पाच जिल्ह्यांतून बससाह्यासह ४८ कोस यात्रा हा पुढचा टप्पा म्हणून जाहीर झाला. मे २०२६ मध्ये मंडळ अजूनही ८ कोस मार्ग चालवत होते आणि तीर्थ समित्यांना वर्षभर कार्यक्रम घ्यायला सांगत होते, आणि गर्दी हळूहळू वाढेल अशी अपेक्षा व्यक्त करत होते. बहुतेक अभ्यागत फक्त ब्रह्म सरोवर, सन्निहित सरोवर, पेहोवा येथील सरस्वती तीर्थ आणि ज्योतिसर येथेच जातात, असेही ते म्हणाले.

गीता महोत्सव

मंडळाचा वृत्तान्त असा की हा उत्सव गीता जयंती म्हणून सुरू झाला, जो हरियाणा सरकार मंडळासह १९८९ पासून साजरा करत होते. २०१६ मध्ये राज्याने तो आंतरराष्ट्रीय गीता महोत्सव म्हणून घ्यायचे ठरवले, आणि मंडळ म्हणते की त्या वर्षी २० लाखांहून अधिक लोक कुरुक्षेत्राला आले. The Tribune ने २०२५ ची आवृत्ती दहावी मानली.

२०२५ ची आवृत्ती १५ नोव्हेंबर ते ५ डिसेंबर चालली, मुख्य कार्यक्रम २४ नोव्हेंबर ते १ डिसेंबर दरम्यान ब्रह्म सरोवराच्या काठावर आणि पुरुषोत्तम पुरा बागेत झाले. The Tribune ने वृत्त दिले की परराष्ट्र मंत्रालय १६ देशांतील २५ गीता अभ्यासकांना कुरुक्षेत्र विद्यापीठातील १०व्या आंतरराष्ट्रीय गीता परिषदेसाठी आणत होते, आणि ५१ देशांत उत्सव आयोजित करत होते. मध्य प्रदेश भागीदार राज्य होते.

तिथे कसे पोहोचायचे

खालील व्यावहारिक तपशील २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी तपासले होते. हरियाणा पर्यटन चंदीगडला जवळचे विमानतळ आणि कुरुक्षेत्र जंक्शनला रेल्वे स्थानक म्हणून सांगते. Incredible India चंदीगड सुमारे १०० किमी आणि दिल्ली १६० किमी अंतरावर असल्याचे सांगते आणि ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सुचवते, जेव्हा तापमान साधारण ५ ते २५ अंश सेल्सिअस असते. अधिकृत उत्सव संकेतस्थळावर सध्या “५ ते २५ डिसेंबर २०२६” असा फलक आहे आणि त्यासाठीचा कार्यक्रम प्रसिद्ध केलेला नाही.