धोलावीराने खडकात कोरलेल्या किमान १६ जलाशयांत आपला पाऊस साठवला, आणि २०२१ मध्ये ते भारताचे ४० वे जागतिक वारसा स्थळ बनले

२७ जुलै २०२१ रोजी युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीने कच्छच्या मोठ्या रणातील खदीर बेटावरील हडप्पाकालीन शहर धोलावीरा याची भारताचे ४० वे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंद केली. हे शहर त्याच्या पाण्यासाठी ओळखले जाते: भारताच्या नामांकन प्रस्तावात सरासरी पाऊस वर्षाला २६२ मिमी सांगितलेल्या ठिकाणी त्याच्या बांधकाम करणाऱ्यांनी दोन हंगामी प्रवाहांना बांध घातले आणि किमान १६ जलाशय कोरले, त्यातले अनेक घन खडकात.

युनेस्को या वस्तीचा काळ सुमारे इसवीसनपूर्व ३००० ते १५०० सांगते आणि आतापर्यंत सापडलेल्या १,००० हून अधिक हडप्पा स्थळांत तिला सहावे सर्वात मोठे ठरवते. इतर बहुतेक स्थळे, मोहेंजोदडोसह (सिंधू शहरे आणि त्यांच्या नळव्यवस्थेवरचा आमचा लेख पाहा), मोठ्या नद्यांजवळ वसली. धोलावीरा तसे नव्हते, असे पत्र सूचना कार्यालयाचे या नोंदीवरील प्रसिद्धीपत्रक सांगते, आणि खदीर येथील स्थानामुळे तांबे, शिंपले, अकीक-गोमेद, स्टिएटाइट आणि शिसे यांपर्यंत, तसेच ओमान आणि मेसोपोटेमियाशी व्यापारापर्यंत पोहोचता आले.

१९६७ ते १९६८ मध्ये सापडले, १३ हंगाम खणले

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचा (ASI) १९६७ ते १९६८ चा वार्षिक आढावा नोंदवतो की त्याच्या पश्चिम विभागाचे जे. पी. जोशी यांनी कच्छचे जमिनीवरील सर्वेक्षण केले. पथकाला पूर्व पाषाणयुगापासून उत्तर ऐतिहासिक काळापर्यंतची ४२ स्थळे सापडली. त्यातील आठ हडप्पाकालीन होती, दोन मोठ्या वस्त्या. धोलावीरा त्या शोधातून पुढे आले. भारताने युनेस्कोला पाठवलेला नामांकन प्रस्ताव हा शोध १९६८ मध्ये झाल्याचे सांगतो, तर ASI चा स्वतःचा १९८४ ते १९८५ चा आढावा १९६७ ते १९६८ सांगतो.

जोशी यांनी दोन टेकाडांचे वर्णन केले, ज्यांना त्यांनी गढी आणि खालचे शहर म्हटले. ASI चे आर. एस. बिष्ट १९८४ ते १९८५ मध्ये तिथे परत गेले आणि त्यांनी आणखी नोंदवले: नियमित अंतरावर प्रवेशद्वारे असलेल्या आयताकृती तटबंदीच्या आत तीन तटबंदीचे संकुल, एक अक्रोपोलिस, एक मधले शहर आणि एक खालचे शहर. खोदकाम १९८९ ते १९९० मध्ये सुरू झाले, आणि युनेस्कोची कागदपत्रे बिष्ट यांचे १३ क्षेत्रीय हंगाम १९८९ ते २००५ दरम्यान ठेवतात.

एका तटबंदीच्या आत तीन शहरे

युनेस्को सर्वात उंच आणि सर्वोत्तम संरक्षित भागाला ‘कॅसल’ म्हणते. त्याच्या पश्चिमेला जोडलेले दुसरे तटबंदीचे आवार ‘बेली’ आहे. कॅसलच्या उत्तरेला एक समारंभ मैदान आहे, ज्याचे माप प्रस्ताव पूर्व-पश्चिम २८३ ते २८५ मीटर आणि उत्तर-दक्षिण ४५ ते ४७.५ मीटर देतो. त्याच्या पलीकडे तटबंदीचे मधले शहर आहे, आणि त्याच्या पूर्वेला खालचे शहर, ज्याला स्वतःची तटबंदी नाही पण जे शहराच्या तटबंदीच्या आत आहे.

प्रस्तावाच्या सारणीनुसार, शहराची तटबंदी आतील कोपऱ्यांदरम्यान साधारण ६१७ मीटर बाय ७११ मीटर वेढते. युनेस्कोला सांस्कृतिक स्थळांबाबत सल्ला देणारी संस्था ICOMOS नोंदवते की भिंतींची लांबी आणि रस्त्यांमधील अंतर १:१, १:२ आणि ५:७ अशा गुणोत्तरांना अनुसरते, आणि रस्त्यांची रुंदीनुसार श्रेणी होती: मुख्य रस्ते ४.२ ते ५.८ मी, बाजूचे रस्ते ३.२ ते ३.५ मी, गल्ल्या १.२ ते १.७ मी. प्रस्ताव प्रमाणित वीट ९ बाय १८ बाय ३६ सेमी देतो, म्हणजे १:२:४ चे गुणोत्तर. पायाभरणी आणि तटबंदीत केवळ वीट नव्हे तर दगडही वापरला गेला.

प्रस्ताव म्हणतो की बिष्ट यांनी तीन विभागांसाठी ऋग्वेदातील परम, मध्यम आणि अवम या संज्ञा घेतल्या, आणि त्या गढी, मधले शहर व खालचे शहर यांच्याशी जुळवल्या. कॅसल आणि बेली ही गढीच्या दोन भागांना उत्खननकर्त्यांनी दिलेली नावे आहेत.

कार्यशाळांवरून शहर कशावर जगत होते ते दिसते. ICOMOS सापडलेल्या वस्तूंत सुमारे १२,००० मणी आणि १,५८८ ड्रिलची टोके सांगते, शिवाय शेकडो शिक्के आणि सीलिंग आणि ५५ पदार्थांपासून बनलेली जवळजवळ हजार वजने.

२६२ मिमी पाऊस आणि किमान १६ जलाशय असलेले शहर

हवामानाबद्दल प्रस्ताव स्पष्ट आहे. कच्छ मान्सून पट्ट्याच्या काठावर आहे, उन्हाळी पाऊस अनियमित आणि कधी कधी सलग वर्षे अपयशी ठरतो, बारमाही नद्या नाहीत, आणि भूजल बहुतेक खारट आहे. मान्सूनबद्दल तो कसा चालतो हे सांगणारा आमचा स्पष्टीकरण लेख त्याची यंत्रणा सांगतो. खदीर हे प्रदेशातील पावसाबाबत दुसरे सर्वात गरीब ठिकाण आहे, फक्त लखपतच्या मागे, असे प्रस्ताव म्हणतो.

शहर दोन हंगामी प्रवाहांच्या दरम्यान आहे, उत्तरेला मानसर आणि दक्षिणेला मनहर. प्रस्ताव मनहरवर तीन ठिकाणी आणि मानसरवर दोन ठिकाणी बांधांचे अवशेष नोंदवतो. कॅसलच्या आग्नेयेला ASI च्या उत्खननकर्त्यांनी उंच ठेवलेले तोंड असलेला एक अडवा बांध उघड केला, ज्यामुळे प्रवाहाचे रुंद पात्र भरल्यावर अतिरिक्त पाणी दक्षिणेकडील जलाशयांच्या साखळीत सांडत असे. जागा ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे सुमारे १३ मीटर उतरते, जे पाणी बाष्पीभवन होणाऱ्या पातळ थरात पसरू देण्याऐवजी टाक्यांत साठवण्यासाठी प्रस्ताव अतिशय योग्य मानतो.

प्रस्ताव मुख्य वस्तीच्या उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिण बाजूंना आणि कॅसलच्या पूर्वेला सोळा किंवा अधिक जलाशय मोजतो. ते सुमारे १० हेक्टर, म्हणजे शहराच्या क्षेत्राचा साधारण दहावा भाग, व्यापतात असा त्याचा अंदाज आहे. दोन उदाहरणे मोजमापाची कल्पना देतात:

• पूर्वेकडील जलाशय वरच्या बाजूला ७३.४ मीटर लांब आणि २९.३ मीटर रुंद आहे, भिंती सुमारे ७ ते ७.५ मीटर उंच. त्याखालचा खडक सर्वात खोल जागी १०.६ मीटर कापला गेला.
• कॅसलच्या दक्षिणेचा खडकात कोरलेला जलाशय १९९९ ते २००० पर्यंत ८९.५ मीटर लांब आणि ८ मीटर खोल मोजला गेला, वरच्या बाजूला १४.२ मीटर रुंदीवरून तळाशी ८.६ मीटरपर्यंत अरुंद होत जाणारा. त्याच्या पूर्व बाजूला पंधरा पायऱ्यांचा जिना उतरतो.

अभियंत्यांनी मऊ चुनखडी काळजीपूर्वक हाताळली. ASI चे आढावे सांगतात की त्यांनी मूळ खडकाचा कडक वरचा थर तसाच ठेवला, कारण तो काढल्यास भुसभुशीत दगड उघडा पडून पाणी झिरपले असते, मग कमकुवत थर पाणी न झिरपणाऱ्या मातीच्या गाऱ्यात बसवलेल्या कापलेल्या दगडांनी बंद केले. आढावे हेही नोंदवतात की हडप्पावासी नियमित वेळापत्रकाने जलाशयांतील गाळ काढत आणि तो भराव मार्गांवर टाकत.

प्रस्ताव किंवा युनेस्को दोघेही व्यवस्थेने किती पाणी साठवले याचा एकच आकडा देत नाहीत. आम्हाला सापडलेला एकमेव आकारमान आकडा आर्किऑलॉजी मासिकाकडून येतो, ज्याने २००० च्या उत्तरार्धात वृत्त दिले की बिष्ट यांच्या अंतर्गत ASI पथकाने उघडलेल्या जलाशयांत मिळून ३,२५,००० घन यार्डांहून अधिक पाणी मावत असे. tuput च्या स्वतःच्या रूपांतरानुसार ते सुमारे २,५०,००० घन मीटर आहे, आणि मासिकाच्या शब्दयोजनेमुळे तो किमान आकडा ठरतो.

कॅसलच्या आत झाकलेल्या दगडी गटारींचे जाळे पावसाळ्यातील वाहून जाणारे पाणी बेलीच्या पश्चिम अर्ध्यात कोरलेल्या जलाशयात नेत असे. मोठ्या गटारी माणसाला चालत जाता येण्याइतक्या उंच होत्या आणि त्यांना थोड्या थोड्या अंतरावर हवेच्या नलिका होत्या, असे प्रस्ताव म्हणतो. दक्षिण-पश्चिम कोपऱ्यात एक विहीर आहे, जिला ASI चा आढावा हडप्पा परिसरात सापडलेली कदाचित सर्वात मोठी म्हणतो, सुमारे ४.२५ मीटर रुंद आणि भूजलपातळी न लागता १३.६ मीटरपर्यंत खणलेली, शिवाय दोन टाक्या. प्रस्ताव मोठ्या टाकीला साठवणीसाठी आणि लहान टाकीला, जी ४.८५ मीटर खोल असून तिला १४ पायऱ्यांचा सौम्य जिना आहे, कदाचित स्नानासाठी असे मानतो.

पूर्वेकडील जलाशयात पायऱ्या असलेली खडकात कोरलेली विहीरही आहे. प्रस्ताव तिला गुजरातच्या नंतरच्या पायविहिरींचा, राणी की वावसह, प्राथमिक पूर्वसूरी म्हणतो; हे स्वतंत्र निष्कर्ष नसून संबंधित राष्ट्राचे स्वतःचे मत आहे. तो पुढे म्हणतो की शतकातील सर्वात वाईट दुष्काळ असे तो म्हणत असलेली चार वर्षे, ज्यांची नावे तो देत नाही, धोलावीराच्या विहिरी गोडे पाणी देत राहिल्या.

उत्तर दरवाजावरील दहा चिन्हांचा फलक

उत्तर दरवाजा, कॅसलमधील सर्वात विस्तृत, याला दोन उंच कक्ष आहेत जे ३.५ मीटर रुंद खोल मार्गाच्या दोन बाजूंना आहेत. पश्चिम कक्षात १९८९ ते १९९० च्या हंगामात ASI च्या उत्खननकर्त्यांना दुधाळ पांढऱ्या स्फटिकासारख्या पदार्थाच्या कापलेल्या तुकड्यांनी बनवलेल्या मोठ्या चिन्हांची रांग सापडली. तेव्हा प्रकाशित झालेल्या आढाव्यात नऊ अक्षरे मोजली गेली, प्रत्येक सुमारे ३७ सेमी उंच आणि २५ ते २७ सेमी रुंद. प्रस्ताव आणि ICOMOS नंतर दहा मोजतात, जिप्सम जडावाची.

प्रस्ताव प्रत्येक चिन्ह साधारण ३० बाय ३० सेमी असे देतो, तर ASI च्या पहिल्या आढाव्यात उंची ३७ सेमी होती. Harappa.com चा वृत्तान्तही ३७ सेमी देतो, संपूर्ण फलक सुमारे ३ मीटर सांगतो आणि एक चिन्ह चार वेळा येते असे नमूद करतो. प्रस्ताव या आकड्यांचा मेळ घालत नाही.

फलकाबद्दलचा निष्कर्ष ASI चा आहे. चिन्हांची रांग मध्यभागीच्या मार्गाच्या रुंदीशी जुळते, आणि लाकडी चौकटीच्या खुणांवरून तो दरवाजावर लाकडी पट्टीवर टांगलेला होता आणि ती पट्टी कुजून गेली असे सुचते. Harappa.com जोडते की फलक तोंडावर पडला, ज्यामुळे जिप्समचे तुकडे जागीच राहिले. बिष्ट यांनी त्याला टप्पा ४ मध्ये ठेवले, म्हणजे शास्त्रीय हडप्पा काळात.

त्यात काय म्हटले आहे, हे कोणालाच माहीत नाही. लिपी उलगडलेली नाही म्हणून अर्थ अज्ञात आहे, असे प्रस्ताव सांगतो. सिंधू चिन्हे भाषा नोंदवतात की नाही हा प्रश्नच दोन छावण्यांमध्ये वादाचा आहे. स्टीव्ह फार्मर, रिचर्ड स्प्रोट आणि मायकेल विट्झेल यांनी २००४ मध्ये एक शोधनिबंध प्रकाशित केला, ज्यात चिन्हे प्राचीन निकट पूर्वेच्या प्रतीकांसारखी अभाषिक प्रतीक व्यवस्था असल्याचे सुचवले; फार्मर यांच्या त्याच वर्षीच्या व्याख्यान स्लाइड्सचे शीर्षक आहे द इलिटरेट हडप्पन्स (निरक्षर हडप्पावासी). २००९ मध्ये राजेश राव, ऐरावतम महादेवन आणि चार सहकाऱ्यांनी सायन्समध्ये नोंदवले की सिंधू शिलालेखांची सशर्त एन्ट्रॉपी, म्हणजे प्रत्येक चिन्ह आधीच्या चिन्हावरून किती अंदाजता येते याचे मोजमाप, भाषिक व्यवस्थांशी जुळते आणि अभाषिक व्यवस्थांपासून दूर आहे.

कालनिर्णयाचे दोन संच, आणि अंताचे दोन वृत्तान्त

ASI चा क्रम सात टप्प्यांचा आहे. टप्पा १ सुमारे इसवीसनपूर्व ३००० ते २९००, टप्पा ३ इसवीसनपूर्व २८०० ते २५००, टप्पा ४ इसवीसनपूर्व २५०० ते २१००, टप्पा ५ इसवीसनपूर्व २१०० ते २०००, टप्पा ६ इसवीसनपूर्व १९५० ते १८०० आणि टप्पा ७ इसवीसनपूर्व १५०० ते १४५०, आणि इसवीसनपूर्व २००० ते १९५० तसेच पुन्हा इसवीसनपूर्व १८०० ते १५०० दरम्यान स्थळ रिकामे. प्रस्ताव म्हणतो की हा क्रम मुख्यतः इतर उत्खनित हडप्पा स्थळांशी तुलना केलेल्या सांस्कृतिक अवशेषांवर उभा आहे, आणि मग शिंपल्यांवरील रेडिओकार्बन तारखांनी त्याला आधार दिला.

रेडिओकार्बन काम तोर्सा सेनगुप्ता आणि सहकाऱ्यांचे आहे, ज्यात ASI च्या धोलावीरा पथकातील बिष्ट आणि वाय. एस. रावत आहेत, जर्नल ऑफ क्वाटर्नरी सायन्समध्ये. त्यांचा गोषवारा वस्तीची सुरुवात सुमारे ५,५०० वर्षांपूर्वी, इसवीसनपूर्व सुमारे ३५०० च्या आसपास, म्हणजे ASI च्या इसवीसनपूर्व ३००० च्या अनेक शतके आधी, आणि तारखा लावलेल्या क्रमाचा अंत सुमारे ३,८०० वर्षांपूर्वी, उत्तर हडप्पा काळाच्या सुरुवातीला, ठेवतो. प्रस्ताव त्याच शोधनिबंधाचा दाखला उत्खननकर्त्याच्या क्रमाला आधार म्हणून देतो आणि सुरुवातीच्या टोकाला सुमारे इसवीसनपूर्व ३४९१ ते २९५८ पासून उशिराच्या टोकाला इसवीसनपूर्व १८२७ च्या आधीपर्यंत कालावधी उद्धृत करतो. पहिल्या वसाहतकारांची तारीख म्हणून ती दोन प्रकारे सांगितली जाते.

शहराच्या ऱ्हासाबद्दल ICOMOS ASI च्या वाचनाचा सारांश देते. टप्पा ५ मध्ये दुरुस्त्या खालावल्या आणि टप्प्याच्या मध्यात बिघडलेल्या जलरचना कधीच दुरुस्त झाल्या नाहीत. त्या टप्प्याच्या अखेरीस जवळ झालेल्या भूकंपाने शहर काही काळ रिकामे केले. टप्पा ६ मध्ये वस्ती कॅसल, बेली आणि समारंभ मैदानापुरती आक्रसली. टप्पा ७ मध्ये सुमारे ३०० वर्षांनंतर नवागत गोल घरे आणि नगर आराखड्याशिवाय आले, आणि स्थळ पुन्हा कधीच वसले नाही.

सेनगुप्ता आणि सहकारी हवामानाचा युक्तिवाद जोडतात. जीवाश्म शिंपल्यांचे रसायन मान्सूनच्या महिन्यांत नदीचे पाणी मोठ्या रणापर्यंत पोहोचत होते असे दाखवते, असे ते वाचतात, आणि मेघालयन टप्प्याच्या सुरुवातीला, सुमारे ४,३०० ते ४,१०० वर्षांपूर्वी, आलेल्या विनाशकारी दुष्काळाने अंतिम पतन घडवले, असे ते मांडतात. ती लेखकांची परिकल्पना आहे. ASI च्या वृत्तान्ताच्या ICOMOS सारांशात भूकंप आणि दुरुस्तीतील खंड यांचा उल्लेख आहे, पण दुष्काळाचा नाही.

युनेस्कोच्या सल्लागारांनी काय म्हटले

भारताने धोलावीरा १५ एप्रिल २०१४ रोजी तात्पुरत्या यादीत टाकले आणि जानेवारी २०२० मध्ये संपूर्ण प्रस्ताव सादर केला. ICOMOS च्या तांत्रिक मोहिमेने १७ ते २३ डिसेंबर २०२० दरम्यान स्थळाला भेट दिली, आणि संस्थेने १८ मार्च २०२१ रोजी आपला अहवाल मंजूर केला.

भारताने मागितलेल्या तीन निकषांपैकी दोन ICOMOS ने पाठिंबा दिला. निकष (iii), नष्ट झालेल्या संस्कृतीचा अपवादात्मक पुरावा, त्याने मान्य केला, कारण स्थळ १,५०० वर्षांहून अधिक काळ वसलेले होते आणि हडप्पा इतिहासाची संपूर्ण वाटचाल दाखवते. निकष (iv), एका प्रकारच्या समूहाचे उत्कृष्ट उदाहरण, त्याने मान्य केला, आणि पूर्वनियोजित आराखडा, बहुस्तरीय तटबंदी, जलाशय आणि गटारी, आणि दगडाचा व्यापक वापर यांचा दाखला दिला. निकष (ii), प्रभावांची देवाणघेवाण, त्याने नाकारला, कारण धोलावीराने आपल्या व्यापारी भागीदारांना कसा आकार दिला किंवा त्यांनी धोलावीराला कसा, याचे पुरेसे पुरावे नाहीत असे सांगितले. समितीचा निर्णय, 44COM 8B.35, याने निकष (iii) आणि (iv) वर स्थळाची नोंद केली.

नोंदवलेल्या मालमत्तेचे क्षेत्र १०३ हेक्टर आहे. प्राचीन खाणींचा समावेश करण्यासाठी गुजरातने बफर क्षेत्र १४८ वरून ४,८६५ हेक्टरपर्यंत वाढवले, मात्र या विस्ताराला पुरातत्त्वीय अवशेषांसाठी अजून कायदेशीर संरक्षण नाही, असे ICOMOS ने नमूद केले. तेलंगणातील रामप्पा मंदिराची काही दिवस आधी ३९ वे म्हणून नोंद झाल्यानंतर, मतदानानंतर भारताची संख्या ४० मालमत्ता झाली, ३२ सांस्कृतिक, ७ नैसर्गिक आणि एक मिश्र, असे पत्र सूचना कार्यालयाने मोजले. भुजला जाणारा नवा रस्ता प्रवास सुमारे सहा तासांवरून सुमारे ९० मिनिटांवर आणल्यावर पर्यटकांची संख्या वाढेल, अशी ICOMOS ची अपेक्षा होती.