ట్రాంబేలో నిర్మించిన ఒక మెగావాట్ పూల్ రియాక్టర్ అప్సర 1956 ఆగస్టు 4న క్రిటికల్ అయింది, సోవియట్ యూనియన్ వెలుపల ఆసియాలో తొలి రియాక్టర్ అది, 2018 సెప్టెంబర్ 10న 2 మెగావాట్ల అప్సర-యూగా తిరిగి వచ్చింది

అప్సర 1956 ఆగస్టు 4న బొంబాయి (ఇప్పుడు ముంబై) శివార్లలోని ట్రాంబే అణుశక్తి సంస్థలో క్రిటికాలిటీకి చేరుకుంది; అణు గొలుసు చర్య తనంతట తానే కొనసాగే స్థితి అది. ఆ సంస్థకు వారసురాలైన భాభా పరమాణు పరిశోధన కేంద్రం (BARC) దీన్ని ఒక మెగావాట్ ఈత కొలను తరహా రియాక్టర్‌గా పేర్కొంటూ, ఆసియాలో తొలి పరిశోధన రియాక్టర్ అని చెబుతోంది. చరిత్రకారిణి జయిత సర్కార్ ఈ వాదాన్ని మరింత పరిమితంగా చెబుతుంది: సోవియట్ యూనియన్ వెలుపల ఆసియాలో పనిచేయడం మొదలుపెట్టిన తొలి రియాక్టర్. ట్రాంబే సంస్థకు చెందిన ఎన్. బి. ప్రసాద్, ఎ. ఎస్. రావు 1959లో రాసిన నివేదిక దీన్ని ఆసియాలో పనిలోకి వచ్చిన తొలి అణు రియాక్టర్‌గా వర్ణిస్తోంది.

దాని పునర్నిర్మిత వారసురాలు అప్సర-యూ 2018 సెప్టెంబర్ 10న సాయంత్రం 18:41కి ట్రాంబేలో పుట్టిందని అణుశక్తి శాఖ మరుసటి రోజు ప్రకటన చెబుతోంది. రెండు రియాక్టర్ల మధ్య దాదాపు 62 ఏళ్ల అంతరం ఉందని ఆ ప్రకటన పేర్కొంది.

ఎనిమిది మీటర్ల లోతైన కొలను, ట్రాలీపై కోర్

ఈత కొలను తరహా రియాక్టర్ తన ఇంధనాన్ని సాధారణ నీటితో నిండిన లోతైన ట్యాంకులో ఉంచుతుంది. BARC 2021 జనవరి-ఫిబ్రవరి న్యూస్‌లెటర్ ప్రకారం అప్సర కొలను స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ పూతతో, 8.4 మీటర్ల పొడవు, 2.9 మీటర్ల వెడల్పు, 8 మీటర్ల లోతుతో ఉండి, ఖనిజ రహిత తేలికపాటి నీటితో నిండి ఉండేది. ఇంధనం అల్యూమినియంతో మిశ్రమం చేసిన సంపన్న యురేనియం పలకలు, వాటికి అల్యూమినియం పూత ఉండేది. BARC రియాక్టర్ పట్టిక మొత్తం ఇంధనాన్ని 4.5 కిలోగ్రాములుగా ఇస్తోంది, కాడ్మియం షట్-ఆఫ్ కడ్డీలు ఉన్నాయి, తేలికపాటి నీరు మోడరేటర్‌గా, శీతలకారిగా రెండూ పనిచేసింది. మోడరేటర్ అంటే యురేనియం పరమాణువులను విభజించే అవకాశం పెరిగేలా న్యూట్రాన్ల వేగాన్ని తగ్గించే పదార్థం. ఆ నీరు రిఫ్లెక్టర్‌గా, రేడియేషన్ రక్షణ కవచంగా కూడా పనిచేసిందని ఒక BARC సదస్సు పత్రం జోడిస్తోంది.

కోర్ కదిలే ట్రాలీకి వేలాడుతూ మూడు స్థానాల్లో నిలపడానికి వీలుండేది, దాంతో ఏ బృందానికి ఏ ప్రయోగ సౌకర్యం కావాలో దాని పక్కన అది ఉండేది. 1959 నివేదిక ఒక థర్మల్ కాలమ్ (నెమ్మదించిన న్యూట్రాన్లను అందించే పదార్థ దిమ్మ), ఎనిమిది ప్రయోగ రంధ్రాలు, ఆసిలేషన్ ప్రయోగాల కోసం కోర్ పక్కన ఒక త్రూ ఛానెల్, ఒక ప్రత్యేక షీల్డింగ్ మూలను పేర్కొంటోంది. BARC పట్టిక గరిష్ఠ న్యూట్రాన్ ఫ్లక్స్‌ను సెకనుకు చదరపు సెంటీమీటరుకు 10^13 న్యూట్రాన్లు, అంటే 10 ట్రిలియన్లుగా ఇస్తోంది. సగటు సుమారు 10^12 అని న్యూస్‌లెటర్ చెబుతోంది.

1 మెగావాట్ అనేది డిజైన్ గరిష్ఠం. 1985లో అంతర్జాతీయ పరమాణు శక్తి సంస్థ సదస్సులో సమర్పించి 1987లో ప్రచురించిన ఎస్. ఎం. సుందరం BARC పత్రం అప్సరను 400 కిలోవాట్లుగా పేర్కొంది.

బ్రిటిష్ డ్రాయింగ్‌లు, భారత నిర్మాతలు

అప్సర నిర్మాణంలో విదేశీ సహాయం ఉందని ఆధారాలు ఏకీభవిస్తాయి, ఏ దేశం అన్నదానిపై భేదిస్తాయి. 1954 చివరిలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ అణుశక్తి సంస్థ పూల్ తరహా రియాక్టర్ ఇంజినీరింగ్ డ్రాయింగ్‌లను, సాంకేతిక సమాచారాన్ని, ఆరు కిలోగ్రాముల సంపన్న యురేనియం ఇంధన కడ్డీలను అణుశక్తి శాఖకు ఇచ్చిందని సర్కార్ రాశారు. శాఖ ఇంజినీర్లు బ్రిటిష్ పరిజ్ఞానంతో, దిగుమతి చేసుకున్న ఇంధన కడ్డీలు, వాల్వులు, ఇతర భాగాలతో రియాక్టర్‌ను నిర్మించారు; ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన కమిసరియా ఎ ల’ఎనర్జీ అటోమిక్ కూడా సంపన్న యురేనియం సరఫరా చేసిందని ఆమె జోడిస్తున్నారు. వరల్డ్ న్యూక్లియర్ న్యూస్ 2018లో అప్సరను ఫ్రాన్స్ సరఫరా చేసిన రియాక్టర్‌గా పేర్కొంటూ, ట్రాంబేలో నిర్మాణ ఆరంభాన్ని 1955 మే అని తేదీ వేసింది.

భారత వాటా పలు చోట్ల నమోదై ఉంది. అప్సర నియంత్రణ వ్యవస్థలను TIFRలో తయారు చేశారని టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫండమెంటల్ రీసెర్చ్ (TIFR)కు చెందిన వీరేంద్ర సింగ్ రాశారు. రియాక్టర్‌ను తామే నిర్మించడం ద్వారా భారత సిబ్బంది సాంకేతిక అనుభవం పొందారని సర్కార్ గమనిస్తున్నారు. 1957 జనవరిలో ప్రారంభోత్సవంలో, సర్కార్ ఉటంకించిన ప్రసంగం ప్రకారం, ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఈ పూల్ రియాక్టర్ “దాదాపు పూర్తిగా మన యువ భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు, నిర్మాతల పని” అన్నారు.

తన అణు కార్యక్రమానికి అవసరమైన బహుళ విభాగాల పనికి స్థావరంగా హోమీ భాభా 1954 జనవరిలో ట్రాంబే అణుశక్తి సంస్థను స్థాపించారని BARC చెబుతోంది. ఆయన జీవిత కథ హోమీ భాభా, అణు కార్యక్రమంపై ప్రొఫైల్లో ఉంది.

యాభై ఏళ్ల ప్రయోగాలు, ఐసోటోపులు, శిక్షణ

సుమారు ఐదు దశాబ్దాలు ఆ రియాక్టర్‌ను దేనికి వాడారో BARC న్యూస్‌లెటర్ జాబితా ఇస్తోంది: న్యూట్రాన్ భౌతికశాస్త్రం, విచ్ఛిత్తి భౌతికశాస్త్రం, రేడియో రసాయన శాస్త్రం, జీవశాస్త్రం, వికిరణ పద్ధతులు, రియాక్టర్ సాంకేతికతపై పరిశోధన, అభివృద్ధి. అప్సరతో అభివృద్ధి చేసిన న్యూట్రాన్ యాక్టివేషన్ విశ్లేషణ పద్ధతి రసాయన శాస్త్రం, పురావస్తు శాస్త్రం, ఫోరెన్సిక్ విజ్ఞానంలో విస్తృతంగా ఉపయోగపడిందని అది చెబుతోంది. ఈ పద్ధతిలో నమూనాను న్యూట్రాన్ కిరణంలో ఉంచుతారు, తర్వాత అది వెలువరించే రేడియేషన్ లోపల ఉన్న మూలకాలను, అతి స్వల్ప మోతాదుల్లో ఉన్నా, గుర్తిస్తుంది.

అప్సర షీల్డింగ్ మూల పరీక్షా వేదికగా కూడా పనిచేసింది. అక్కడ చేసిన షీల్డింగ్ ప్రయోగాలు ధ్రువ రియాక్టర్‌లో, భారత పీడన భారజల విద్యుత్ రియాక్టర్లలో, 500 మెగావాట్ల ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్‌లో వాడే రక్షణ కవచాల డిజైన్‌ను పరీక్షించాయని న్యూస్‌లెటర్ చెబుతోంది; ఆ ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ 2026 ఏప్రిల్‌లో సాధించిన తొలి క్రిటికాలిటీ గురించి ప్రత్యేక వ్యాసం ఉంది.

ఐసోటోపుల కార్యక్రమ తేదీలను రెండు BARC పత్రాలు ఇస్తున్నాయి. భారత రేడియో ఐసోటోపుల ఉత్పత్తి 1956 ఆగస్టులో అప్సర ప్రారంభంతో మొదలైందని, 1960లో ప్రారంభమైన 40 మెగావాట్ల CIRUS రియాక్టర్ దాన్ని పారిశ్రామిక స్థాయికి తీసుకెళ్ళిందని, 1985 నుంచి పనిచేస్తున్న ధ్రువ నాణ్యతను, పరిమాణాన్ని రెండింటినీ మెరుగుపరిచిందని మజుందార్, సింగ్ రాశారు. అణు విద్యుత్ కార్యక్రమ మానవ వనరులకు శిక్షణ సాధనంగా ట్రాంబే పరిశోధన రియాక్టర్లను సమర్థంగా ఉపయోగించారని 1987 సుందరం పత్రం చెబుతోంది. అప్సర, CIRUS గురించి న్యూస్‌లెటర్ ఇదే మాట చెబుతోంది: వాటిని నడపడంలో తొలి అనుభవం పొందినవారు తర్వాతి అణు ప్రాజెక్టులకు నాయకత్వం వహించారు. తెరిచి ఉన్న కొలను, కదిలే కోర్‌తో ఉన్న సరళమైన డిజైన్ అప్సరను పరిశోధకుల్లో ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిందని కూడా అది జోడిస్తోంది.

1957 జనవరి ప్రారంభోత్సవం, పేరు

ట్రాంబే ప్రయోగశాలలను నెహ్రూ 1957 జనవరి 20న అధికారికంగా ప్రారంభించారని సింగ్ రాశారు. అణుశక్తి శాఖలో పనిచేసిన కె. ఎస్. పార్థసారథి 2003లో ది ట్రిబ్యూన్‌లో అంతకు ముందు, తర్వాత జరిగిన దాని గురించి ఒక కథనం ఇచ్చారు. ఆయన చెప్పినదాని ప్రకారం, ఒక చిన్న టెలిఫోన్ ఎక్స్ఛేంజ్‌తో కుస్తీ పడుతున్న డ్రాఫ్ట్స్‌మన్ ఎం. సుందరం, నెహ్రూకు అత్యవసరంగా కనెక్ట్ చేయమని తన వెనుక ఎవరో అడగడం విన్నారు, ఆ తర్వాత పూల్ రియాక్టర్ 1956 ఆగస్టు 4న క్రిటికల్ అయిందని భాభా నెహ్రూకు తెలియజేశారు. ప్రారంభోత్సవంలో నెహ్రూ రియాక్టర్‌కు అప్సర అని పేరు పెట్టారని, దాన్ని దివ్య సుందరిగా లేదా జలకన్యగా వర్ణించారని పార్థసారథి రాశారు. టెలిఫోన్ కథ ఆ ఒక్క జ్ఞాపకంపైనే ఆధారపడి ఉంది.

అదే రోజు నెహ్రూ చెప్పిన మాటలను టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆర్కైవ్ ఇస్తోంది. ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా “ఈ అణుశక్తిని మనం ఎప్పటికీ చెడు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించం” అని ఆయన అన్నారు, ఇలాంటి హామీకి షరతులు పెడితే అది ఎక్కడికీ వెళ్ళదని జోడించారు.

2009లో, లేదా 2010లో మూత

మొదటి అప్సర ముగింపుకు అధికారిక, BARC వర్గాలు రెండు తేదీలు ఇస్తున్నాయి. 2018 ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో ప్రకటన రియాక్టర్‌ను 2009లో మూసివేశారని చెబుతోంది, 2021 న్యూస్‌లెటర్ 2009లో శాశ్వతంగా మూసివేశారని అంటోంది. పాక్షిక డీకమిషనింగ్, 2 మెగావాట్లకు అప్‌గ్రేడ్ కోసం 2009 మేలో మూసివేశారని ఒక BARC సదస్సు పత్రం చెబుతోంది. BARC రియాక్టర్ పట్టిక 2010లో శాశ్వతంగా మూసివేశారని చెబుతోంది, 2022 BARC పత్రం దీన్ని CIRUSతో కలిపి 2010లో శాశ్వతంగా మూసివేసినవిగా చేర్చింది. ఈ తేడాకు ఆధారాలు కారణం చెప్పవు, ఈ వ్యాసం అప్‌గ్రేడ్ కోసం మూసివేతకు 2009ని వాడుతోంది.

అప్సర-యూ: భారత్‌లో తయారైన ఇంధనంతో 2 మెగావాట్ల కోర్

అప్సర-యూను స్వదేశంలోనే తయారు చేశారని, తక్కువ సంపన్న యురేనియంతో చేసిన ప్లేట్ తరహా డిస్పర్షన్ ఇంధన మూలకాలను వాడుతుందని అణుశక్తి శాఖ ప్రకటన చెబుతోంది. అధిక న్యూట్రాన్ ఫ్లక్స్ వల్ల వైద్య అవసరాల కోసం భారత్ సొంతంగా చేసే రేడియో ఐసోటోపుల ఉత్పత్తి సుమారు యాభై శాతం పెరుగుతుందని, ఈ రియాక్టర్ అణు భౌతికశాస్త్రం, పదార్థ విజ్ఞానం, రేడియేషన్ షీల్డింగ్‌లో పరిశోధనకు కూడా ఉపయోగపడుతుందని అది చెబుతోంది.

BARC పట్టిక వివరాలు ఇస్తోంది. గరిష్ఠ శక్తి 2 మెగావాట్ థర్మల్, ఇంధనం అల్యూమినియం మిశ్రమ పూతతో యురేనియం సిలిసైడ్ పలకలు, కోర్ 64 లాటిస్ స్థానాల గ్రిడ్‌పై ఉంది, గరిష్ఠ న్యూట్రాన్ ఫ్లక్స్ సెకనుకు చదరపు సెంటీమీటరుకు 61 ట్రిలియన్లు (6.1 x 10^13), పాత రియాక్టర్ డిజైన్ సంఖ్య కంటే సుమారు ఆరు రెట్లు. రిఫ్లెక్టర్ బెరిలియం ఆక్సైడ్, నియంత్రణ కడ్డీలు హాఫ్నియం. పాత అప్సరలాగే కోర్ ఇప్పటికీ కదిలే ట్రాలీకి వేలాడుతూ మూడు స్థానాల్లో నిలుస్తుందని న్యూస్‌లెటర్ చెబుతోంది, భద్రతను దృష్టిలో ఉంచుకున్న రెండు మార్పులను వివరిస్తోంది: శీతలీకరణ నీరు కోర్ గుండా కిందికి ప్రవహించి ఒక డిలే ట్యాంకు గుండా వెళ్తుంది, తద్వారా స్వల్పకాలిక రేడియోధార్మికత ప్రసరణకు ముందే క్షీణిస్తుంది, కొలను పైభాగంలో వేడి నీటి పొర అక్కడి రేడియేషన్‌ను తగ్గిస్తుంది. ఈ వేడి పొర భావనను BARC భారత్‌లో తొలిదిగా పేర్కొంటోంది. భూకంప అర్హత ప్రమాణాలకు తగిన కొత్త రియాక్టర్ భవనాన్ని, రెండు స్వతంత్ర షట్‌డౌన్ పరికరాలను BARC సదస్సు పత్రం జోడిస్తోంది. అంతర్జాతీయ అవసరాన్ని తీర్చడానికి తక్కువ సంపన్న యురేనియంను ఎంచుకున్నారని న్యూస్‌లెటర్ చెబుతోంది.

అప్సర-యూ నిత్య సేవలో ఉంది. 2025 వ్యవస్థాపక దినోత్సవ ప్రసంగంలో, ధ్రువ, అప్సర-యూ ఏడాది పొడవునా సురక్షితంగా పనిచేశాయని, ఇతర పనులతో పాటు వైద్య, పారిశ్రామిక రేడియో ఐసోటోపుల కోసం సుమారు 500 నమూనాలను వికిరణం చేయడానికి ఆ రియాక్టర్లను ఉపయోగించారని, స్వదేశంలో అభివృద్ధి చేసిన యురేనియం సిలిసైడ్ ఇంధనం అప్సర-యూలో టన్నుకు 55,000 మెగావాట్-రోజుల బర్న్-అప్‌కు చేరిందని BARC తెలిపింది.

ట్రాంబే రియాక్టర్లలో అప్సర స్థానం

ట్రాంబేలోని ఇతర రియాక్టర్ల తేదీలను BARC రియాక్టర్ పట్టిక, న్యూస్‌లెటర్ ఇస్తున్నాయి: కెనడా సహకారంతో నిర్మించిన CIRUS 1960 జూలై 10న క్రిటికల్ అయింది; లాటిస్ అధ్యయనాల కోసం 100 వాట్ల భారజల రియాక్టర్ ZERLINA 1961 జనవరి 14న; 100 మెగావాట్ల ధ్రువ 1985 ఆగస్టు 8న, గరిష్ఠ ఫ్లక్స్ 1.8 x 10^14తో. విదేశీ రికార్డు నుంచి ఒక తటస్థ అంశం ఇక్కడ చేరాలి. అప్సర, ZERLINA చిన్న, పరిశోధన స్థాయి పరిమాణాల ప్లూటోనియం మాత్రమే ఉత్పత్తి చేయగలవని, CIRUS అందుకోసం నడిపితే గణనీయమైన మొత్తాన్ని ఉత్పత్తి చేయగలదని 1961 సెప్టెంబర్ నాటి అమెరికా జాతీయ భద్రతా మండలి అధ్యయనం అంచనా వేసినట్లు సర్కార్ ఉటంకించారు.

విశాఖపట్నంలోని కేంద్రం స్థలం కోసం 40 మెగావాట్ల హై ఫ్లక్స్ పరిశోధన రియాక్టర్‌ను రేడియో ఐసోటోపుల కార్యక్రమాన్ని కొనసాగించడానికి రూపకల్పన చేస్తున్నారని 2022 BARC పత్రం చెబుతోంది.