मदर तेरेसा यांना १९७९ मध्ये शांततेचे नोबेल पारितोषिक आणि १९८० मध्ये भारतरत्न मिळाले, आणि १९५० मध्ये कलकत्त्यात त्यांनी स्थापलेल्या संस्थेची २०२५ पर्यंत १३८ देशांत ७५४ मिशने होती

मदर तेरेसा यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९१० रोजी स्कोप्ये येथे ॲग्नेस गोन्झा बोयाजिउ या नावाने झाला, त्या लोरेटो सिस्टर म्हणून ६ जानेवारी १९२९ रोजी कलकत्त्यात पोहोचल्या आणि ७ ऑक्टोबर १९५० रोजी तेथे त्यांनी मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची स्थापना केली. भारताच्या १९६२ च्या पद्मश्री यादीत त्यांचे नाव होते, नॉर्वेजियन नोबेल समितीने १९७९ मध्ये त्यांना शांतता पुरस्कार दिला, आणि भारत सरकारने १९८० मध्ये त्यांना भारतरत्न प्रदान केले. पोप फ्रान्सिस यांनी ४ सप्टेंबर २०१६ रोजी त्यांना संतपद दिले. २०२५ मध्ये संस्थेचे स्वतःचे संकेतस्थळ १३८ देशांतील ७५४ मिशनांमध्ये ५,०७६ सिस्टर्स नोंदवते.

त्यांचे निधन कलकत्त्यात ५ सप्टेंबर १९९७ रोजी, वयाच्या ८७ व्या वर्षी झाले. त्यांनी स्वतःचे वर्णन असे केले, व्हॅटिकनच्या चरित्रात उद्धृत शब्दांत: “रक्ताने मी अल्बेनियन आहे. नागरिकत्वाने भारतीय. श्रद्धेने मी कॅथॉलिक नन आहे.”

जानेवारी १९२९ मध्ये कलकत्त्यात पोहोचलेल्या लोरेटो शिक्षिका

नोबेल फाउंडेशनच्या म्हणण्यानुसार त्यांचा जन्म उस्कप येथे झाला, तेव्हा ऑट्टोमन साम्राज्यात असलेले आणि आता उत्तर मॅसिडोनियातील स्कोप्ये, अल्बेनियन वंशाच्या कुटुंबात. वयाच्या १८ व्या वर्षी, सप्टेंबर १९२८ मध्ये, त्यांनी भारतात मिशने असलेल्या आयरिश संघटना सिस्टर्स ऑफ लोरेटोमध्ये सामील होण्यासाठी घर सोडले, असे होली सीचे चरित्र सांगते. त्या डिसेंबरमध्ये त्या भारतासाठी जहाजाने निघाल्या, आणि चरित्र त्यांचे कलकत्त्यातील आगमन ६ जानेवारी १९२९ असे देते.

त्यांच्या संघटनेचे स्वतःचे वर्णन दार्जिलिंगमधील दोन वर्षांचे नवशिक्षण (ननच्या पहिल्या व्रतांपूर्वीचा प्रशिक्षणाचा काळ) जोडते. पहिली व्रते मे १९३१ मध्ये झाली, कलकत्त्यातील एंटाली येथील लोरेटो समुदायात नेमणुकीसह, जेथे त्यांनी सेंट मेरी मुलींच्या शाळेत शिकवले. अंतिम व्रते २४ मे १९३७ रोजी झाली, आणि तेव्हापासून त्यांना मदर तेरेसा म्हटले जाऊ लागले. १९४४ पर्यंत त्या शाळेच्या मुख्याध्यापिका होत्या.

दार्जिलिंगची रेल्वे आणि १९४८ ची पांढरी साडी

१० सप्टेंबर १९४६ रोजी, वार्षिक एकांतवासासाठी कलकत्त्याहून दार्जिलिंगला जाणाऱ्या रेल्वेत, त्यांना त्यांनी ज्याला “हाकेतील हाक” म्हटले ते मिळाले, असे होली सीचे चरित्र सांगते. त्यांच्या वर्णनानुसार ख्रिस्ताने त्यांना अत्यंत गरिबांतील गरिबांसाठी समर्पित समुदाय स्थापण्यास सांगितले. संघटनेच्या इतिहासानुसार, त्यांनी हे आपल्या आध्यात्मिक मार्गदर्शकासमोर आणि कलकत्त्याचे आर्चबिशप फर्डिनांड पेरिए यांच्यासमोर मांडले, आणि सुरुवातीची परवानगी मिळेपर्यंत जवळजवळ दोन वर्षे चाचणी आणि विवेचन चालले.

निळ्या किनारीची पांढरी साडी प्रथमच नेसून त्या १७ ऑगस्ट १९४८ रोजी लोरेटो मठाच्या दारातून बाहेर पडल्या, असे होली सी सांगते. पाटणा येथे मेडिकल मिशन सिस्टर्ससोबत एक छोटा वैद्यकीय अभ्यासक्रम पुढे आला, आणि डिसेंबरमध्ये त्या कलकत्त्याला परतल्या आणि लिटिल सिस्टर्स ऑफ द पुअर यांच्याकडे राहिल्या. २१ डिसेंबर रोजी त्या प्रथमच झोपडपट्टीत गेल्या. निधी नसताना, नोबेल फाउंडेशनचे चरित्र सांगते, त्यांनी झोपडपट्टीतील मुलांसाठी उघड्यावर शाळा सुरू केली. संघटनेचे वर्णन त्यांच्या पहिल्या झोपडपट्टी शाळेचे आणि दवाखान्याचे ठिकाण म्हणून मोतीझीलच्या झोपडपट्ट्यांचे नाव देते.

माजी विद्यार्थिनी त्यांना सामील झाल्या. बारा तरुणी, त्यांतील बहुतेक त्यांच्या जुन्या विद्यार्थिनी, त्यांच्यामागे गेल्या, असे संघटनेचा इतिहास सांगतो, आणि कलकत्ता त्यांना लवकरच “धावती मंडळी” म्हणून ओळखू लागले.

७ ऑक्टोबर १९५० आणि त्यानंतरची घरे

७ ऑक्टोबर १९५० हा तो दिवस आहे, असे मिशनरीज ऑफ चॅरिटी म्हणतात, ज्या दिवशी आर्चबिशप पेरिए यांनी कलकत्ता महाधर्मप्रांतात मंडळीची स्थापना (औपचारिकपणे उभारणी) केली. होली सीचे चरित्र आणि नोबेल फाउंडेशनचे चरित्र हीच तारीख देतात, आणि राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांचा २०१६ चा संदेश १९५० हे वर्ष देतो. नोबेल समितीच्या अध्यक्षांच्या १९७९ च्या सादरीकरण भाषणात संघटनेच्या मान्यतेची तारीख १९४८ अशी दिली आहे, ज्या वर्षी त्यांनी मठ सोडला. स्रोत येथे वेगळे सांगतात, आणि औपचारिक स्थापनेसाठी संघटना आणि व्हॅटिकन १९५० ही तारीख नोंदवतात.

त्याच भाषणात सिस्टर्स नेहमीच्या तीन व्रतांशिवाय घेत असलेल्या चौथ्या व्रताचेही नाव आहे: “अत्यंत गरिबांना मनःपूर्वक, विनामूल्य सेवा देणे”.

संघटनेचा इतिहास पुढील टप्पे मांडतो:

• १९५२: निर्मल हृदय, मरणासन्न निराधारांसाठीचे पहिले घर, सुरू झाले. परराष्ट्र मंत्रालयाची होली सीवरील टिपणी ते कालीघाट येथे असल्याचे सांगते.
• १९५५: शिशु भवन, टाकून दिलेल्या मुलांसाठीचे पहिले घर.
• १९५७: पहिला फिरता कुष्ठरोग दवाखाना.
• १९५९: कलकत्त्याबाहेरचे पहिले मिशन, रांचीमध्ये.
• १९६५: परदेशातील पहिले मिशन, व्हेनेझुएलातील कोकोरोटे येथे.

ब्रिटानिका आसनसोलजवळ उभारलेली कुष्ठरोग्यांची वसाहत शांती नगर जोडते. पोप सहावे पॉल यांनी फेब्रुवारी १९६५ मध्ये संघटनेला प्रशंसा आदेश दिला, आणि १९८० पासून मदर तेरेसा यांनी सोव्हिएत युनियन, अल्बेनिया आणि क्युबासह जवळजवळ सर्व साम्यवादी देशांत घरे उघडली, असे होली सीचे चरित्र नोंदवते. सहकारी, संघटनेसोबत काम करणारे सामान्य मदतनीस, २९ मार्च १९६९ रोजी आंतरराष्ट्रीय संघटना झाले, असे नोबेल फाउंडेशनचे चरित्र सांगते, जे १९९० च्या दशकापर्यंत त्यांची संख्या ४० हून अधिक देशांत दहा लाखांहून अधिक सांगते.

डिसेंबर १९७९ मधील ओस्लो

१९७९ चा शांतता पुरस्कार एकट्या मदर तेरेसा यांना मिळाला, असे नोबेल फाउंडेशन नोंदवते, “पीडित मानवतेला मदत मिळवून देण्याच्या त्यांच्या कार्यासाठी”. त्यांनी स्वीकृती भाषण १० डिसेंबर १९७९ रोजी ओस्लो विद्यापीठाच्या सभागृहात दिले आणि नोबेल व्याख्यान दुसऱ्या दिवशी.

समितीचे अध्यक्ष जॉन सॅनेस यांनी श्रोत्यांना सांगितले की समितीने आकडेवारीला नव्हे तर कामाच्या भावनेला निर्णायक महत्त्व दिले होते. तरीही भाषणाने व्याप्ती सांगितली: संघटनेने अलीकडच्या वर्षांत वीस नव्या देशांत काम सुरू केले होते, तिचा मुख्य भर भारत आणि बांगलादेशवर राहिला होता, आणि अनेक दशलक्ष लोकांना तिच्या कामाचा लाभ झाला होता. बातमी ऐकल्यावर त्यांची पहिली प्रतिक्रिया, सॅनेस म्हणाले, होती: “मी हे पारितोषिक गरिबांच्या नावाने स्वीकारते.”

भारताच्या राष्ट्रपतींनी १९७२ मध्ये त्यांच्याबद्दल म्हटले होते, असे ते पुढे म्हणाले: “मदर तेरेसा त्या मुक्त आत्म्यांपैकी आहेत ज्यांनी वंश, धर्म आणि राष्ट्रीयत्वाने उभ्या केलेल्या सर्व अडथळ्यांना पार केले आहे.” कलकत्त्याच्या आणखी एका व्यक्तीची नोबेल कथा टागोर, नोबेल आणि परत केलेला सरदारकीचा किताब मध्ये सांगितली आहे.

व्याख्यानात त्या म्हणाल्या की कलकत्त्यातील मरणासन्नांच्या घराने शहराच्या रस्त्यांवरून ३६,००० हून अधिक लोकांना आश्रय दिला आणि त्यांतील १८,००० हून अधिक तेथे मरण पावले. पारितोषिकाबद्दलची त्यांची योजना, त्यांनी जोडले, ज्यांना घरच नाही अशा अनेकांसाठी घर बनवण्याचा प्रयत्न करणे ही होती. नोबेल फाउंडेशनच्या चरित्रात यादी केलेले आधीचे सन्मान १९७१ चे पोप जॉन तेवीसावे शांतता पुरस्कार आणि १९७२ चा आंतरराष्ट्रीय सामंजस्यासाठीचा नेहरू पुरस्कार होते, तसेच १९७९ चा बाल्झान पुरस्कार आणि टेम्पलटन व मॅगसेसे पुरस्कार.

पद्मश्री, भारतरत्न आणि शासकीय अंत्यसंस्कार

२६ जानेवारी १९६२ च्या गॅझेट ऑफ इंडिया एक्स्ट्राऑर्डिनरीमध्ये पद्मश्री पुरस्कारांत “मदर बोयाजिउ मेरी तेरेसा, समाजसेविका, कलकत्ता” यांचे नाव आहे. होली सीचे चरित्र त्याला पुढे आलेल्या असंख्य पुरस्कारांपैकी पहिला मानते. गृह मंत्रालयाच्या भारतरत्न प्राप्तकर्त्यांच्या यादीत १९८० खाली त्या १८ व्या नाव आहेत. त्याच यादीत १९९२ खाली सत्यजित रे आणि २००१ खाली लता मंगेशकर नोंदलेल्या आहेत, ज्यांची कारकीर्द या गायिकेच्या व्यक्तिचित्रात आहे.

राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांनी ३० ऑगस्ट २०१० रोजी जन्मशताब्दी सोहळ्यात म्हटले की मदर तेरेसा जवळजवळ सात दशके भारतात राहिल्या आणि “भारताचा भाग बनल्या”. संघटनेच्या संस्थांपैकी त्यांनी निर्मल हृदय, शांती नगरमधील हॉस्पिस आणि शिशु भवन यांचा उल्लेख केला.

परराष्ट्र मंत्रालयाची टिपणी नोंदवते की पोप जॉन पॉल दुसरे यांनी ३ फेब्रुवारी १९८६ रोजी निर्मल हृदयाला भेट दिली, आणि मदर तेरेसा यांनी त्या भेटीला आपल्या आयुष्यातील सर्वांत आनंदाचा दिवस म्हटले. सर्व धर्मांच्या लोकांनी दमदमपासूनचा १० किलोमीटरचा मार्ग भरून टाकला, असे टिपणी सांगते.

मदर तेरेसा यांचे निधन मदर हाउस येथे ५ सप्टेंबर १९९७ रोजी झाले. त्यांचे पार्थिव १९२९ मध्ये त्या प्रथम आल्या त्या लोरेटो मठाशेजारील सेंट थॉमस चर्चमध्ये नेण्यात आले, आणि संघटनेचे वर्णन सांगते की लाखो लोकांनी आदरांजली वाहिली. १३ सप्टेंबर रोजी भारत सरकारने त्यांना शासकीय अंत्यसंस्कार दिले, आणि त्यांना मदर हाउसमध्ये दफन करण्यात आले.

२००३ मध्ये धन्य, २०१६ मध्ये संत

त्यांच्या मृत्यूनंतर दोन वर्षांपेक्षा कमी काळात जॉन पॉल दुसरे यांनी त्यांच्या संतपदाची प्रक्रिया सुरू होऊ दिली, असे होली सीचे चरित्र सांगते. २० डिसेंबर २००२ रोजी त्यांनी त्यांच्या सद्गुणांवरील आणि त्यांना श्रेय दिलेल्या चमत्कारांवरील आदेशांना मान्यता दिली. धन्यपद १९ ऑक्टोबर २००३ रोजी दिले गेले, परराष्ट्र मंत्रालयाच्या टिपणीनुसार अंदाजे ३,२५,००० लोकांसमोर, आणि ब्रिटानिका त्याला तेव्हाच्या चर्चच्या इतिहासातील धन्यपदाचा सर्वांत छोटा मार्ग म्हणते. राज्यमंत्री पी. सी. थॉमस यांनी भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले.

पोप फ्रान्सिस यांनी ४ सप्टेंबर २०१६ रोजी सेंट पीटर्स चौकातील मिस्साप्रसंगी त्यांना संतपद दिले. परराष्ट्र मंत्री सुषमा स्वराज यांनी ११ सदस्यांच्या अधिकृत भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले, असे परराष्ट्र मंत्रालय सांगते, तर पश्चिम बंगाल आणि दिल्लीच्या मुख्यमंत्र्यांनी राज्य शिष्टमंडळांचे नेतृत्व केले आणि १३ राष्ट्रप्रमुख आणि शासनप्रमुख उपस्थित होते. त्यांची पवित्रता, फ्रान्सिस आपल्या प्रवचनात म्हणाले, लोकांच्या इतकी जवळ होती की ते त्यांना मदर तेरेसा म्हणतच राहिले, आणि त्यांना संत तेरेसा म्हणणे कठीण जाईल हे त्यांनी मान्य केले.

राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांच्या ३ सप्टेंबर २०१६ च्या संदेशात म्हटले की भारताच्या प्रत्येक नागरिकाला या मान्यतेचा अभिमान वाटेल. २ ऑक्टोबर २०१६ रोजी कोलकात्यातील एका कार्यक्रमात उपराष्ट्रपती हमीद अन्सारी म्हणाले: “भारतातील लोकांसाठी त्या आधीपासूनच संत होत्या.” अन्सारी यांनी त्यांचा संदेश महात्मा गांधी यांच्या संदेशाशीही जोडला, ज्यांची जयंती त्याच दिवशी होती.

त्यांच्या कामाबद्दल उपस्थित झालेले प्रश्न

त्यांचा नोबेल फाउंडेशनचा सारांश नोंदवतो की त्यांच्यावर टीकाही झाली. तो एक आरोप नाव घेऊन सांगतो की हॉस्पिसमधील मरणासन्न लोकांना वेदनाशमन नाकारले जात होते, तर त्यांनी स्वतः रुग्णालयात उपचार घेतले, आणि गर्भपाताबद्दलचे त्यांचे पुराणमतवादी मत. दुसरा मुद्दा त्यांच्या नोबेल व्याख्यानात त्यांच्याच शब्दांत दिसतो: त्यांनी गर्भपाताला शांततेचा सर्वांत मोठा विध्वंसक म्हटले.

१७ सप्टेंबर १९९४ रोजी लॅन्सेटने रॉबिन फॉक्स यांचा “मदर थेरेसाची मरणासन्नांची काळजी” या शीर्षकाचा लेख प्रसिद्ध केला, आणि १५ ऑक्टोबर १९९४ रोजी उत्तरे छापली, असे पबमेडच्या नोंदी सांगतात. tuput ला पूर्ण मजकूर उघडता आले नाहीत, म्हणून हा लेख त्यांनी काय युक्तिवाद केला त्याचा सारांश देत नाही.

त्यांच्या मृत्यूनंतर समोर आले की त्या अनेक दशके देवापासून वेगळे पडल्याच्या वेदनादायक जाणिवेसह जगल्या होत्या, ज्याला त्यांनी “अंधार” म्हटले, असे होली सीचे चरित्र सांगते. ब्रिटानिका त्यांच्या पत्रांचे प्रकाशन २००७ मध्ये झाल्याचे सांगते.

२७ डिसेंबर २०२१ रोजी गृह मंत्रालयाने सांगितले की “प्रतिकूल नोंदी” असल्याचे कारण देत त्यांनी मिशनरीज ऑफ चॅरिटीच्या परकीय योगदान (नियमन) कायद्याखालील नोंदणीच्या नूतनीकरणाला मंजुरी दिलेली नाही. व्हॅटिकन न्यूज वृत्त देते की मंत्रालयाने ७ जानेवारी २०२२ रोजी नोंदणी पुन्हा बहाल केली.

आजची संघटना

मदर तेरेसा यांचे १९९७ मध्ये निधन झाले तेव्हा १२३ देशांतील ५९४ मिशनांमध्ये ३,९१४ सिस्टर्स होत्या, असे संघटनेचे इतिहास पान सांगते. होली सीचे चरित्र १२३ देशांतील ६१० संस्थांमध्ये जवळजवळ ४,००० सिस्टर्स देते, आणि ब्रिटानिका ९० हून अधिक देशांत सुमारे ४,००० नन देते. २०१६ मध्ये उपराष्ट्रपती अन्सारी १३९ देशांतील ५,५०० हून अधिक सदस्यांबद्दल बोलले, तर संघटनेचा २०२५ चा आकडा फक्त सिस्टर्स मोजतो: १३८ देशांतील ७५४ मिशनांमध्ये ५,०७६ सिस्टर्स.