गुरुदत्त यांचा प्यासा टाइमच्या ऑल-टाइम १०० चित्रपटांच्या यादीत आणि बीएफआयच्या २०२२ च्या समीक्षक सर्वेक्षणात संयुक्त १८५ व्या स्थानी आहे, आणि त्यांचा कागज के फूल हा सिनेमास्कोपमध्ये चित्रित झालेला पहिला भारतीय चित्रपट होता

टाइम नियतकालिकाने गुरुदत्त यांचा प्यासा (१९५७) आपल्या १२ फेब्रुवारी २००५ च्या दिनांकित ऑल-टाइम १०० चित्रपटांच्या यादीत ठेवला, आणि ब्रिटिश फिल्म इन्स्टिट्यूटचे (बीएफआय) २०२२ चे साइट अँड साउंड सर्वेक्षण, ज्यात १,६३९ समीक्षक, कार्यक्रम आखणारे, क्युरेटर, अभिलेखपाल आणि शिक्षणतज्ज्ञ सहभागी झाले, त्याला सर्व चित्रपटांमध्ये संयुक्त १८५ व्या स्थानी ठेवते. त्यांचा पुढचा चित्रपट कागज के फूल (१९५९) याला बीएफआयच्या फिल्म क्लासिक्स मालिकेत “सिनेमास्कोपमध्ये चित्रित झालेला पहिला भारतीय चित्रपट” म्हटले आहे. दोन्ही भारताच्या राष्ट्रीय चित्रपट वारसा अभियानांतर्गत पुनर्संचयित करण्यात आले.

दत्त यांचा जन्म ९ जुलै १९२५ रोजी झाला आणि १० ऑक्टोबर १९६४ रोजी वयाच्या ३९ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. मनीलाइफच्या मोजणीनुसार आठ चित्रपटांवर दिग्दर्शक म्हणून त्यांचे नाव आहे. हा लेख परदेशात त्यांचे नाव पोचवणाऱ्या दोन चित्रपटांचा, त्यांच्यासोबत ते बनवणाऱ्या लोकांचा आणि भारत सरकार व चित्रपट उद्योगाने त्यांना पुन्हा पडद्यावर कसे आणले याचा मागोवा घेतो.

प्रभात स्टुडिओत रुजू झालेला टेलिफोन ऑपरेटर

ब्रिटानिका म्हणते की वसंत पादुकोण यांचा जन्म बँगलोर (आता बेंगळुरू) येथे झाला, आणि कुटुंब नंतर कलकत्त्याला गेले. लहानपणी झालेल्या एका अपघातामुळे त्यांचे पहिले नाव अशुभ मानले गेले आणि ते बदलून गुरुदत्त करण्यात आले. साइट अँड साउंडमध्ये लिहिणारे मार्क कझिन्स म्हणतात की त्यांच्या जन्मस्थळाबद्दल वाद आहे; ब्रिटानिका बँगलोर देते.

ब्रिटानिकानुसार, त्यांचे प्रशिक्षण अल्मोडा येथील उदय शंकर यांच्या नृत्य अकादमीत झाले, आणि मग ते टेलिफोन ऑपरेटर म्हणून काम करून पुण्याला आणि मुंबईला गेले. प्रभात स्टुडिओत त्यांनी आधी अभिनेता आणि मग नृत्यदिग्दर्शक म्हणून काम केले, आणि तिथे त्यांची अभिनेते देव आनंद यांच्याशी भेट झाली. कझिन्स त्यांचे अभिनयातील पदार्पण १९४५ मधील लखरानी मध्ये, वयाच्या २० व्या वर्षी, असे ठेवतात.

देव आनंद आणि त्यांचे बंधू चेतन यांनी १९४९ मध्ये नवकेतन फिल्म्स स्थापन केली आणि बाजी (१९५१) दिग्दर्शित करण्यासाठी दत्त यांना घेतले. बाजी हिट ठरला. बीएफआयचे अरुण ए. के. लिहितात की हिंदी सिनेमातील नॉयर शैलीची सुरुवात त्यात, नाट्यमय सावल्या आणि धुरकट नाइटक्लबसह, दिसते, आणि पुढे छायाचित्रकार झालेले व्ही. के. मूर्ती यांनी त्यावर कॅमेरा सहायक म्हणून काम केले.

त्यानंतर दत्त यांनी जाल (१९५२) बनवला, बाज (१९५३) साठी स्वतःची निर्मिती संस्था काढली, आणि मग आर-पार (१९५४) आणि मिस्टर अँड मिसेस ‘५५ (१९५५) हे विनोदी चित्रपट केले. ब्रिटानिका त्यांचा नेहमीचा चमू असा सांगते: लेखक अब्रार अल्वी, संगीतकार ओ. पी. नय्यर आणि एस. डी. बर्मन, गायक मोहम्मद रफी आणि गीता रॉय, ज्यांच्याशी त्यांनी १९५३ मध्ये लग्न केले आणि ज्या गीता दत्त म्हणून ओळखल्या गेल्या. निर्माता म्हणून त्यांनी राज खोसला यांच्या पहिल्या चित्रपटाला, सी.आय.डी. (१९५६), पाठबळ दिले, ज्याने वहीदा रहमान यांच्या कारकिर्दीला सुरुवात करून दिली असे ब्रिटानिका म्हणते.

प्यासा कशाबद्दल आहे

बीएफआयच्या नोंदीनुसार प्यासा हा १९५७ चा चित्रपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन आणि निर्मिती गुरुदत्त यांची, लेखन अब्रार अल्वी यांचे, आणि भूमिकांत विजयच्या भूमिकेत दत्त, गुलाबोच्या भूमिकेत वहीदा रहमान, तसेच माला सिन्हा आणि रहमान आहेत. स्वातंत्र्यानंतरचे कलकत्ता हे त्याचे स्थळ आहे. प्यासा म्हणजे तहान.

विजय हा अप्रकाशित कवी आहे. त्याचे भाऊ त्याच्या कविता रद्दीत विकतात, असे अपरस्टॉल म्हणते. एक वेश्या त्याच्याशी मैत्री करते, असे टाइमची नोंद सांगते, आणि तो मृत समजला गेल्यानंतर त्याच्या कवितेचा गौरव होतो. अपरस्टॉलच्या सारांशात, एक प्रकाशक विजयच्या नावाने कवितांतून नफा कमावतो, आणि विजय, जिवंत असताना, आता त्याची प्रशंसा करणाऱ्यांकडून नाकारला जातो.

अपरस्टॉल संगीताचे श्रेय एस. डी. बर्मन यांना, गीतांच्या शब्दांचे साहिर लुधियानवी यांना, आणि पार्श्वगायक म्हणून रफी, गीता दत्त आणि हेमंत कुमार यांना देते, कॅमेऱ्यामागे मूर्ती. त्याच पानावर म्हटले आहे की दत्त यांनी कथेचा पहिला मसुदा सुमारे १९४७ मध्ये कशमकश (संघर्ष) या शीर्षकाने लिहिला.

कलाकार निवडीबद्दल काही चित्रपटविषयक किस्से आहेत, जे ब्रिटानिका नोंदवते. कवीच्या भूमिकेसाठी दिलीप कुमार दत्त यांची पहिली पसंती होते, आणि कुमार यांनी कथितपणे होकार दिला पण चित्रीकरणाच्या पहिल्या दिवशी ते आले नाहीत, म्हणून दत्त यांनी ती भूमिका स्वतः केली. आज हा चित्रपट चित्रपटनिर्मितीचा आदर्श वस्तुपाठ मानला जातो, असे ब्रिटानिका म्हणते.

तो ज्या यादींत आहे

टाइमची यादी रिचर्ड कॉर्लिस आणि रिचर्ड शिकेल यांनी तयार केली, जी क्रमवार नसून अकारविल्हे मांडलेली आहे. तिच्यातील प्यासा ची नोंद चित्रपटाला “त्या सर्वांमधील सर्वात भावपूर्ण रोमँटिक” म्हणते आणि एस. डी. बर्मन यांच्या गाण्यांची प्रशंसा करते. एका सहचर लेखात कॉर्लिस यांनी लिहिले की दोन भारतीय संगीतमय नाट्यपटांसाठी, प्यासा आणि नायकन, जागा करून देण्यासाठी त्यांनी आपले आवडते हॉलिवूड चित्रपट वगळले. १९४७ नंतरच्या दोन दशकांत भारताने हॉलिवूडच्या तोडीची गुणवत्ता असलेले चित्रपट निर्माण केले, असा त्यांचा युक्तिवाद होता. पुढे वाचकांनी वाचक सर्वेक्षणात दोन्ही चित्रपटांना अगदी वरच्या जवळ मते दिली, असे ते जोडतात.

बीएफआयच्या २०२२ च्या क्रमवारी सर्वेक्षणात प्यासा संयुक्त १८५ व्या स्थानी आहे. त्याच यादीत सत्यजित राय यांचा पथेर पांचाली (१९५५), ज्याबद्दल tuput च्या राय, ऑस्कर आणि भारतरत्न या लेखात आहे, ३५ व्या स्थानी आहे. त्यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त, ७ जुलै २०२५ रोजी प्रकाशित झालेले बीएफआयचे दत्त यांच्यावरील मार्गदर्शन प्यासा ला “दत्त यांचा अत्यावश्यक चित्रपट” म्हणते.

काही प्रोफाइल म्हणतात की कागज के फूल हाही टाइमच्या यादीत आहे. टाइमच्या यादीत त्याची नोंद नाही.

कागज के फूल आणि रुंद पडदा

कागज के फूल म्हणजे कागदी फुले. बीएफआयच्या पुस्तक वर्णनानुसार दत्त यांनी दिग्दर्शन केले आणि सुरेश सिन्हा, कुटुंब गमावून चित्रपटसृष्टी सोडणारा यशस्वी चित्रपट दिग्दर्शक, म्हणून भूमिका केली. वहीदा रहमान शांती, देवदास वरील चित्रपटात तो घेत असलेली नवोदित अभिनेत्री, साकारतात. काही जण हा चित्रपट अर्धआत्मचरित्रात्मक मानतात, असे ब्रिटानिका म्हणते.

चित्रीकरण कृष्णधवल, सिनेमास्कोपमध्ये, एका रुंद पडद्याच्या स्वरूपात झाले. अपरस्टॉल चित्राचे गुणोत्तर २.३५ ते १, आधीच्या १.३३ ते १ च्या तुलनेत, असे देते आणि म्हणते की कला दिग्दर्शक एम. आर. आचरेकर यांच्या चमूला संपूर्ण वेळापत्रक पुन्हा चित्रित करावे लागले, कारण त्यांच्या सेटमध्ये रुंद चौकटीचा विचार केला नव्हता. नोव्हेंबर २०२५ मध्ये प्रकाशित झालेले ललिता गोपालन यांचे बीएफआय फिल्म क्लासिक्स पुस्तक हा चित्रपट सिनेमास्कोपमध्ये चित्रित झालेला पहिला भारतीय चित्रपट असल्याचे वर्णन करते आणि त्याच्या दृश्यरूपात मूर्ती यांचा अत्यावश्यक वाटा असल्याचे मानते. अपरस्टॉलनुसार दत्त यांनी १९५७ मध्ये याच स्वरूपात गौरी हा बंगाली चित्रपट सुरू केला होता आणि तो गुंडाळला; त्याच पानावर म्हटले आहे की चित्रपटातील प्रसिद्ध स्टुडिओतील प्रकाशझोत मूर्ती यांनी स्टुडिओचे छत उघडून, आरशांनी सूर्यप्रकाश आत परावर्तित करून आणि धूर व धूळ घालून तयार केला.

अपरस्टॉल आणि इमॅजिन इंडिया फेस्टिव्हलनुसार मूर्ती यांनी त्यासाठी सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकाराचा फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकला; इमॅजिन इंडिया त्यांचा साहिब बीबी और गुलाम (१९६२) साठीचा दुसरा फिल्मफेअर विजयही नोंदवते. त्या प्रोफाइलमध्ये त्यांच्या तारखा २६ नोव्हेंबर १९२३ ते ७ एप्रिल २०१४ अशा दिल्या आहेत आणि म्हटले आहे की त्यांना २००८ चा दादासाहेब फाळके पुरस्कार जानेवारी २०१० मध्ये मिळाला.

गल्ला, आणि तेव्हापासूनची प्रतिष्ठा

प्रेक्षकांना चित्रपट आवडला नाही. ब्रिटानिका, कझिन्स आणि बीएफआयचे पुस्तक वर्णन तिघेही म्हणतात की तो प्रदर्शनाच्या वेळी अपयशी ठरला, आणि अपरस्टॉल म्हणते की तो “बुरी तऱ्हेने आपटला”. त्यांपैकी कोणत्याही स्रोतात कमाईचा आकडा नाही. ब्रिटानिका म्हणते की दत्त निराश झाले आणि त्यांनी पुन्हा दिग्दर्शन केले नाही. अपरस्टॉल फिल्मफेअरला दिलेला त्यांचा स्वतःचा नंतरचा निकाल “तो काही ठिकाणी चांगला होता” असा उद्धृत करते.

साहिब बीबी और गुलाम (१९६२) मध्ये त्यांची शैली दिसते, पण अपरस्टॉल म्हणते की दिग्दर्शक म्हणून अब्रार अल्वी यांचे नाव आहे, आणि ब्रिटानिका तेथे दत्त यांना अभिनेता आणि निर्माता म्हणून नोंदवते. ब्रिटानिका जोडते की १० ऑक्टोबर १९६४ रोजी ते मुंबईतील आपल्या घरी मृत आढळले, तेव्हा बहारें फिर भी आएंगी अपूर्ण राहिला. १९६६ मध्ये तो पूर्ण झाला तेव्हा धर्मेंद्र यांनी मुख्य भूमिका केली.

कागज के फूल ची प्रतिष्ठा तेव्हापासून उलटली आहे. आता तो त्याच्या तांत्रिक कामगिरीसाठी आणि चित्रपट बनवण्याबद्दलचा चित्रपट म्हणून गौरवला जातो, असे बीएफआयचे पुस्तक वर्णन सांगते. आयोवाचे इंडियन सिनेमा संकेतस्थळ त्याला दत्त यांची विषण्ण उत्कृष्ट कृती म्हणते आणि चित्रपटनिर्मितीवरील महान चित्रपटांमध्ये फेलिनीच्या 8½ शी त्याची तुलना करते. अपरस्टॉल म्हणते की तो पुन्हा प्रदर्शित होतो तेव्हा प्रत्येक वेळी सर्व खेळ भरतात. इंडियन फिलाटेलिक्सच्या यादीनुसार इंडिया पोस्टने १० ऑक्टोबर २००४ रोजी गुरुदत्त स्मरणार्थ तिकीट काढले.

राष्ट्रीय चित्रपट अभिलेखागाराकडून पुनर्संचयित

१४ जुलै २०२३ रोजी पत्र सूचना कार्यालयाने जाहीर केले की राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (एनएफडीसी) मुंबईतील राष्ट्रीय भारतीय सिनेमा संग्रहालयात शनिवारची नवी मालिका, “NMIC Chronicles of Timeless Treasures”, प्यासा ने सुरू करेल. ती १५ जुलै २०२३ रोजी सुरू झाली, संग्रहालयाच्या अभ्यागतांसाठी प्रवेश मोफत.

१७ ऑक्टोबर २०२३ रोजी माहिती व प्रसारण मंत्रालयाने वहीदा रहमान यांच्या २०२१ च्या दादासाहेब फाळके पुरस्काराच्या निमित्ताने, जो मंत्रालयाने २६ सप्टेंबर २०२३ रोजी जाहीर केला होता, दिल्लीत १८ ते २१ ऑक्टोबर दरम्यान त्यांच्या चित्रपटांच्या पूर्वदर्शी महोत्सवाची घोषणा केली. प्यासा २० ऑक्टोबर रोजी आणि कागज के फूल २१ ऑक्टोबर रोजी दाखवण्यात आले. प्रसिद्धीपत्रकानुसार दोन्ही चित्रपट एनएफडीसी आणि राष्ट्रीय चित्रपट अभिलेखागाराने (एनएफएआय) राष्ट्रीय चित्रपट वारसा अभियानांतर्गत २के मध्ये पुनर्संचयित केले. गाइड आणि बीस साल बाद ४के मध्ये पुनर्संचयित केले गेले, असेही ते जोडते.

शताब्दी वर्षात मनीलाइफने १० जुलै २०२५ रोजी वृत्त दिले की चित्रपटांचे हक्क असलेली अल्ट्रा मीडिया अँड एंटरटेनमेंट ८ ते १० ऑगस्ट २०२५ दरम्यान पूर्वदर्शी महोत्सव प्रदर्शित करेल. त्यात एनएफडीसी आणि एनएफएआयने केलेल्या ४के पुनर्संचयनांमध्ये प्यासा, आर-पार, मिस्टर अँड मिसेस ‘५५, चौदहवीं का चाँद आणि बाज यांची यादी होती. एनएफडीसीचे व्यवस्थापकीय संचालक प्रकाश मगदूम यांचे दत्त यांच्या चित्रपटांचे पुनर्संचयन “जुन्या रीळांना पुन्हा जिवंत करण्यापलीकडे खूप पुढे जाते” असे म्हणणे तेथे उद्धृत आहे.