बिरबल साहनी १९३६ मध्ये रॉयल सोसायटीवर निवडले गेले, १९४८ मध्ये त्यांनी राजमहल टेकड्यांतील जीवाश्म वनस्पतींच्या नव्या गटाला नाव दिले, आणि लखनौमध्ये त्यांनी स्थापलेली संस्था आज त्यांचे नाव धारण करते

बिरबल साहनी (१८९१ ते १९४९) हे पुरावनस्पतिशास्त्राचा, म्हणजे जीवाश्मांतून प्राचीन वनस्पतींच्या अभ्यासाचा, शोध घेणारे पहिले भारतीय होते, असे बिरबल साहनी पुराविज्ञान संस्थेतील शास्त्रज्ञ लिहितात. ब्रिटनची राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी रॉयल सोसायटी ७ मे १९३६ रोजी त्यांची फेलो म्हणून निवड झाल्याची नोंद करते.

त्यांच्या १९४८ च्या शोधनिबंधाने आताच्या झारखंडमधील राजमहल टेकड्यांतील बीजधारी जीवाश्म वनस्पतींच्या पेंटॉक्सिली या गटाला नाव दिले. त्यांनी १९४६ मध्ये लखनौमध्ये सुरू केलेली पुरावनस्पतिशास्त्र संस्था आज बिरबल साहनी पुराविज्ञान संस्था आहे, विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाकडून निधी मिळणारी स्वायत्त संस्था.

सॉल्ट रेंजजवळचे बालपण

साहनी यांचा जन्म १४ नोव्हेंबर १८९१ रोजी शाहपूर जिल्ह्यातील, आता पाकिस्तानात असलेल्या, भेरा या शहरात झाला. संस्थेचे चरित्र पान त्यांच्या पालकांची नावे रुचि राम साहनी आणि ईश्वर देवी अशी देते आणि त्यांना त्यांचे तिसरे अपत्य म्हणते. त्यांचे वडील लाहोर येथे रसायनशास्त्र शिकवत. भेरा सॉल्ट रेंजपासून फार दूर नाही, जीवाश्मयुक्त खडकांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या टेकड्यांच्या रांगेपासून, आणि संस्थेच्या संकेतस्थळावरील कौटुंबिक स्मृतिलेख म्हणतो की मुलांना खेवरा येथे, जेथे मिठाची खाण आहे, वारंवार सहलींना नेले जाई. तेथील वनस्पतीयुक्त खडक रचनांचे वय त्यांनी पुढे ठरवले, असे स्मृतिलेख जोडतो.

त्याच स्मृतिलेखात त्यांच्या तरुणपणाचे काही प्रसंग आहेत. १९०५ च्या उन्हाळ्यात, वयाच्या १३ व्या वर्षी, त्यांनी मोठी बहीण आणि भावाला मरी येथील एका दरीत खेकडे गोळा करायला नेले, आणि ते पाय रक्ताळलेल्या अवस्थेत रात्री घरी आले. १९११ च्या उन्हाळ्यात त्यांनी वडिलांसोबत झोजी ला खिंडीजवळची माचोई हिमनदी ओलांडली आणि लाल बर्फ उचलला, एक दुर्मिळ बर्फातील शैवाल (साधी जलवनस्पती). नमुन्याचा काही भाग केंब्रिजमधील आल्बर्ट सेवर्ड यांनी तपासला, असे स्मृतिलेख म्हणतो.

केंब्रिज, सेवर्ड आणि लंडनची डॉक्टरेट

साहनी १९११ मध्ये लाहोर येथे पदवीधर झाले, तेथे त्यांनी मॉस वनस्पतींचे तज्ज्ञ (ब्रायॉलॉजिस्ट) शिव राम कश्यप यांच्याकडून वनस्पतिशास्त्र शिकले. संस्थेतील दोन शास्त्रज्ञ बी. एस. वेंकटचला आणि ए. राजनीकांत, ज्यांनी १९९२ मध्ये त्यांचे शताब्दी चरित्र लिहिले, सांगतात की वडिलांना त्यांनी नागरी सेवेत जावे असे वाटत होते आणि त्यांनी तरीही वनस्पतिशास्त्र निवडले. ते केंब्रिजच्या इमॅन्युएल कॉलेजात गेले, १९१४ मध्ये पदवीधर झाले आणि जीवाश्म वनस्पतींसाठी ओळखली जाणारी प्रयोगशाळा असलेल्या आल्बर्ट चार्ल्स सेवर्ड यांच्या बॉटनी स्कूलमध्ये रुजू झाले. जवाहरलाल नेहरू केंब्रिजमध्ये त्यांचे समकालीन होते, असे ते जोडतात.

न्यू फायटोलॉजिस्ट नियतकालिकातील १९१५ मधील त्यांच्या पहिल्या शोधनिबंधाने जिंकगोच्या बीजांडांत इतर प्रजातींचे परागकण असल्याचे नोंदवले. वनस्पतिशास्त्रज्ञ पी. माहेश्वरी लिहितात की साहनी यांनी दाखवून दिले की अशीच गल्लत दाखवणारा जीवाश्म बहुधा एकाच प्रजातीचा म्हणून वाचला गेला असता.

न्यू कॅलेडोनियातील दुर्मिळ शंकूधारी वृक्ष ॲक्मोपायलवरचे काम १९१९ मध्ये त्यांच्या लंडनच्या डी.एससी. प्रबंधात गेले आणि १९२० मध्ये रॉयल सोसायटीच्या फिलॉसॉफिकल ट्रान्झॅक्शन्समध्ये प्रसिद्ध झाले. त्यात त्यांनी अनावृत्तबीजींना, ज्यांची बीजे फळात बंद नसतात अशा बीजधारी वनस्पतींना, पानांवर बीजे असलेल्या फायलोस्पर्म आणि खोडावर किंवा तत्सम अक्षावर बीजे असलेल्या स्टॅकिओस्पर्म अशा गटांत विभागले. टी. जी. हाले लिहितात की हा फरक नंतरच्या संशोधकांच्या मतांत उमटलेला दिसतो.

साहनी १९१९ मध्ये मायदेशी परतले तेव्हा, वेंकटचला आणि राजनीकांत लिहितात, सेवर्ड यांनी भारतातील आणखी जीवाश्म संग्रहांचा अभ्यास करण्यास विनम्रपणे नकार दिला आणि देशाला आता स्वतःचा पुरावनस्पतिशास्त्रज्ञ आहे असे सूचित केले. संग्रह साहनी यांच्याकडे आले. सेवर्ड यांच्यासोबत लिहिलेली भारतीय गोंडवाना वनस्पतींची १९२० ची पुनर्रचना ही भारतातील पुरावनस्पतिशास्त्रीय संशोधनाच्या पुनरुज्जीवनाला चिन्हांकित करणारा मैलाचा दगड होता, असे भूवैज्ञानिक एस. आर. नारायण राव म्हणतात.

लखनौ, १९२१ पासून

लाहोर आणि बनारस हिंदू विद्यापीठातील थोड्या काळानंतर साहनी १९२१ मध्ये लखनौ विद्यापीठात वनस्पतिशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले, नुकत्याच सुरू झालेल्या विभागात. त्यांनी सावित्री सूरी यांच्याशी विवाह केला, ज्या त्यांच्या वैज्ञानिक प्रवासांत त्यांच्यासोबत गेल्या, आणि ते तेथे २८ वर्षे राहिले. इंडियन बोटॅनिकल सोसायटीची स्थापना १९२१ मध्ये अंशतः त्यांच्या प्रयत्नांतून झाली, आणि ते १९२४ मध्ये तिचे अध्यक्ष होते, असे माहेश्वरी लिहितात. १९४३ मध्ये ते नव्या भूविज्ञान विभागाचे प्रमुख झाले.

त्यांच्या सुट्ट्या हिमालयात गेल्या. कौटुंबिक स्मृतिलेख १९२० मध्ये कश्यप यांच्यासोबत पठाणकोट ते लेह या पदयात्रेची नोंद करतो. १९२५ मध्ये ते आणि त्यांची पत्नी गुलमर्गच्या वाटेवर चोर पंजालला बर्फात अडकले. नारायण राव जोडतात की ते जीवाश्म स्थळांवर आपला हातोडा, वही आणि लायका कॅमेरा घेऊन जात.

त्यांच्यापूर्वीच्या भारतीय रॉयल सोसायटी फेलोंत जगदीशचंद्र बोस, ज्यांचे नंतरचे काम वनस्पतींवर होते, सी. व्ही. रमण आणि मेघनाद साहा यांचा समावेश होता. संस्थेच्या त्यांच्या सन्मानांच्या यादीत १९४० मध्ये भारतीय विज्ञान काँग्रेसचे सर्वसाधारण अध्यक्षपद, आणि १९३७ ते १९३९ व १९४३ ते १९४४ मध्ये नॅशनल अकादमी ऑफ सायन्सेस, इंडियाचे अध्यक्षपद जोडलेले आहे. १९५० साठी स्टॉकहोम येथील आंतरराष्ट्रीय वनस्पतिशास्त्र काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांची निवड झाली आणि अध्यक्षपद भूषवण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाले, असे वेंकटचला आणि राजनीकांत लिहितात.

निपानियाचा चर्ट

राजमहल टेकड्यांतील जीवाश्म वनस्पतींवरील भूसर्वेक्षणाची प्रकाशने १८६३ पासूनची आहेत. बी. डी. शर्मा आणि आर. हर्ष यांचे पुनरावलोकन सांगते की सर्वेक्षणाचे जी. बी. हॉब्सन यांनी गोळा करून साहनी यांना दिलेल्या चर्टच्या, म्हणजे सिलिकापासून बनलेल्या कठीण खडकाच्या, तुकड्यात अश्मीभूत पाने होती. १९३२ मध्ये साहनी यांनी तो कुठून आला ते शोधण्यासाठी विद्यार्थ्यांना टेकड्यांवर नेले. एच. एस. राव आणि के. एम. गुप्ता निपानिया येथील जागी पोहोचले, आणि दुसऱ्या दिवशी सर्व गटाने तेथे चर्ट गोळा केला.

त्याच वर्षी साहनी यांनी राजमहलमधील विल्यमसोनिया सेवर्डियाना या जीवाश्म प्रजननरचनेचे वर्णन केले आणि कोणते खोड आणि कोणती पाने तिच्याशी जुळतात ते सुचवले. संस्थेचे १९९२ चे वर्णन या परिणामाला जीवाश्म तुकड्यांवरून उभारलेल्या अखंड वनस्पतीच्या थोड्या पुनर्रचनांपैकी एक म्हणते, आणि वनस्पतीला सुमारे ११० दशलक्ष वर्षांपूर्वीच्या क्रिटेशस कालखंडाच्या सुरुवातीला ठेवते.

दोन संशोधकांनी निपानियाच्या सामग्रीचा अभ्यास केला. ए. आर. राव यांनी पानांवर आणि बी. पी. श्रीवास्तव यांनी खोडांवर व शंकूंवर काम केले. श्रीवास्तव प्रबंध सादर करण्यापूर्वीच वारले, आणि साहनी यांनी त्यांचे अपूर्ण काम १९४६ मध्ये मृत्युलेख टिपणीसह प्रसिद्ध केले.

१९४८ मध्ये साहनी यांनी निपानियाचे खोड, पाने आणि बीजशंकू एका गटात आणले, पेंटॉक्सिली, ज्याच्या शीर्षकात त्यांना जुरासिक अनावृत्तबीजी म्हटले आहे अशा शोधनिबंधात. शर्मा त्याची वैशिष्ट्ये सांगतात: वनस्पती पेशी भरलेल्या खनिजांनी जतन झाल्या आहेत, मुख्य खोड पाने धरणाऱ्या लहान फांद्यांपासून वेगळे आहे, आणि खोडांत अनेक स्टील, म्हणजे वहन ऊतींचे गठ्ठे, आहेत. पेंटॉक्सिलॉन साहनी हे खोड त्यांचे नाव धारण करते. निपानिओफायलम रावी हे पान रावांचे नाव धारण करते. विष्णू-मित्रे यांना १९५३ मध्ये नर शंकू, साहनिया निपानिएन्सिस, सापडला, आणि बोस, पाल आणि हॅरिस यांच्या रॉयल सोसायटीच्या फिलॉसॉफिकल ट्रान्झॅक्शन्समधील १९८५ च्या “द पेंटॉक्सिलॉन प्लांट” या शीर्षकाच्या शोधनिबंधाने संपूर्ण वनस्पतीचे तपशीलवार वर्णन केले.

शर्मा यांची २००३ ची टिपणी न्यूझीलंड आणि ऑस्ट्रेलियातील संबंधित पाने आणि शंकूंचे अहवाल आणि अंटार्क्टिकातील १९९८ चा अहवाल नोंदवते. ते म्हणतात की हे राजमहलच्या वनस्पतींपेक्षा स्वरूपात वेगळे आहेत, आणि अंटार्क्टिकातील ओळख ते आव्हानित करतात. नंतरचे शोधनिबंध गटासाठी पेंटॉक्सिलेल्स हे नाव वापरतात.

वयाबद्दल संस्थेची दोन वर्णने वेगळी आहेत. नारायण राव म्हणतात की साहनी यांनी राजमहलची वनस्पती जुरासिक असल्याचा निष्कर्ष काढला, ज्यात क्रिटेशसचे वैशिष्ट्य असलेली एकही प्रजाती नव्हती. १९९२ चे वर्णन विल्यमसोनिया सेवर्डियानाला क्रिटेशसच्या सुरुवातीला ठेवते.

मृत्यूच्या काही आठवडे आधी, नारायण राव लिहितात, साहनी यांनी राजमहल टेकड्यांची सहल नेली, जेथे त्यांनी अमरजोलाजवळील विल्यमसोनियायुक्त थरांच्या शोधाचे अतिशय आनंदाने स्वागत केले.

भूवैज्ञानिकांसाठी पुरावा म्हणून जीवाश्म वनस्पती

नारायण राव एका दरीचे वर्णन करतात जी साहनी यांनी भरून काढायला घेतली. ओट्टोकार फायस्टमँटेल यांनी १८८६ मध्ये भारतीय गोंडवाना वनस्पतींवरचे आपले काम संपवल्यानंतर, डब्ल्यू. टी. ब्लँफोर्ड यांनी १८७६ मध्ये दिलेल्या इशाऱ्यानुसार, भारतीय भूवैज्ञानिकांना शंका होती की जीवाश्म वनस्पती खडकांचे वय ठरवू शकतात. नारायण राव यांच्या मते त्यांना वेगळे पटवून देण्यासाठी साहनी यांनी इतर कोणाहूनही अधिक काम केले. संस्थेच्या १९९२ च्या शताब्दी परिषद खंडाच्या प्रस्तावनेत त्यांचे एक वाक्य ब्रीदवाक्य म्हणून आहे: “जीवाश्म वनस्पती म्हणजे वनस्पतिशास्त्राने भूविज्ञानाचे देणे लागत असलेले ऋण.”

वेंकटचला आणि राजनीकांत लिहितात की त्यांचे जीवाश्मांचे काम भारताबरोबर क्वीन्सलँड, न्यू साउथ वेल्स, न्यू कॅलेडोनिया, न्यूझीलंड आणि ब्रह्मदेशात पसरले होते, आणि ते त्यांच्या वनस्पती पुराव्याला खंडीय विचलन आणि हिमालयाच्या उदयाच्या आकलनाला मदत केल्याचे श्रेय देतात. ग्लोसोप्टेरिस, दक्षिण खंडांतील एक काष्ठमय बीजधारी वनस्पती, असा पुरावा कसा चालतो ते दाखवते: लंडनची जिऑलॉजिकल सोसायटी नोंदवते की तिचे जीवाश्म ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका, भारत आणि अंटार्क्टिकात सापडतात. नारायण राव म्हणतात की साहनी यांनी महासागरांनी वेगळ्या झालेले खंड एकमेकांकडे वाहत आले असा सिद्धांत उचलला, जो आल्फ्रेड वेगेनर यांच्या खंड दूर वाहत जाण्याच्या चित्राचा प्रतिरूप होता.

सूक्ष्म जीवाश्मशास्त्र, सूक्ष्म जीवाश्मांचा अभ्यास, हा दुसरा रस होता. नारायण राव म्हणतात की साहनी यांनी हे तंत्र आसामच्या टर्शरी खडकांवर आणि भारतातील भूवैज्ञानिक काळ मोजण्यावर नेले, आणि वेंकटचला आणि राजनीकांत भारतात जीवाश्म पानांच्या त्वचांवर (क्युटिकल) आणि परागकण व बीजाणूंवर काम सुरू केल्याचे श्रेय त्यांना देतात.

त्यांचे दोन काळनिर्धारणाचे निर्णय तेव्हाही वादग्रस्त होते. १९३४ मध्ये त्यांनी दख्खन ट्रॅप्सच्या लाव्हा थरांमध्ये सापडलेल्या सिलिकायुक्त वनस्पतींच्या अभ्यासांपैकी पहिला प्रसिद्ध केला. ब्लँफोर्ड आणि इतरांनी खडकांवरून क्रिटेशस वयाचा युक्तिवाद केला होता. साहनी यांना वनस्पती “स्पष्टपणे इओसीन” आढळली, असे नारायण राव लिहितात. सॉल्ट रेंज हा दुसरा. १९४७ पूर्वी सुमारे चार वर्षे, त्या वर्षी त्यांनी लिहिले, त्यांनी खेवरा खाणीतील थोडी खारी माती विरघळवली आणि सूक्ष्मदर्शकाखाली खाऱ्या पाण्याचे थेंब पाहिले, कारण ते खारे पाणी “निदान काही सूक्ष्म सेंद्रिय अवशेषांचे ठसे तरी दाखवायला हवे”. त्यांना फुलझाडांच्या आणि शंकूधारी वृक्षांच्या लाकडाचे तुकडे आणि पंख असलेल्या कीटकांचे अवशेष सापडले, आणि त्यांनी युक्तिवाद केला की ते धारण करणारे मीठ कॅम्ब्रियनइतके जुने असू शकत नाही. डॉ. गी आणि इतर क्षेत्र भूवैज्ञानिकांचे म्हणणे होते की मीठ कॅम्ब्रियनच्या खाली सामान्य क्रमात आहे आणि त्याहून जुने आहे. “स्तरविज्ञानाचा भक्कम पाया क्षेत्रीय पुराव्यापेक्षा जीवाश्मविज्ञान आहे,” असे साहनी यांनी उत्तर दिले. बी. एस. त्रिवेदी यांच्यासह नेचरमधील त्यांच्या १९४५ च्या शोधनिबंधाने सूक्ष्म जीवाश्मांची बाजू मांडली.

नंतरच्या कामाने दख्खनची तारीख हलवली आहे. नारायण राव यांनी लिहिले की तेव्हापासून इओसीन मताला भूवैज्ञानिकांचा सर्वांत मजबूत पाठिंबा मिळाला होता. केलर आणि सहकाऱ्यांनी २००९ मध्ये नोंदवले की मुख्य दख्खन उद्रेक मास्त्रिख्तियनच्या उत्तरार्धापासून पॅलिओसीनच्या सुरुवातीपर्यंत झाले, आणि मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यातील झिलमिली येथील इंटरट्रॅपियन थरांत सुरुवातीच्या डेनियन काळातील फोरामिनिफेरा (कवच असलेले सूक्ष्म जीवाश्म) सापडले. ते क्रिटेशस आणि टर्शरी यांमधील सीमा त्या थरांच्या आत ठेवतात, ज्यामुळे ते इओसीनपेक्षा जुने ठरतात. ते एक ठिकाण आहे, पण शर्मा आणि हर्ष त्याच जिल्ह्यातील मोहगाव कलान हे साहनी यांनी अभ्यासलेल्या ठिकाणांत मोजतात. बर्कले न्यूजने २०१९ मध्ये वृत्त दिले की क्रिटेशसच्या अखेरचा आघात ६६,०५२,००० वर्षांपूर्वीचा आहे, ८,००० वर्षे मागेपुढे, आणि मुख्य दख्खन उद्रेक त्याच्या सुमारे ५०,००० वर्षांच्या आत झाले.

सॉल्ट रेंजचा प्रश्न मिटलेला नाही. लॅकलन रिचर्ड्स आणि सहकाऱ्यांचे २०२१ चे प्रीप्रिंट म्हणते की सॉल्ट रेंज रचनेचे वय “अपुरेपणे निश्चित” आहे, वर सुरुवातीच्या कॅम्ब्रियन खेवरा वालुकाश्माने आणि खाली जुन्या पायाभूत खडकाने बांधलेले, तर इंडप्लेक्स शब्दकोश तिला एडियाकरन म्हणून नोंदवतो. रिचर्ड्स आणि सहकारी रचनेचे वर्णन हिमालयीन घडी-व-अंतःक्षेप पट्ट्याखालील मुख्य घसरपृष्ठ म्हणूनही करतात, साहनी आणि गी यांनी ज्यावर वाद घातला होता त्याच प्रकारची रचना.

हातोडा, रोहतकचा ढिगारा आणि १९४५

साहनी यांची आवड पुरातत्त्वापर्यंत पोहोचली. मार्च १९३६ मध्ये त्यांना रोहतक येथे नाण्यांचे साचे सापडले, ज्या शोधाचे कौटुंबिक स्मृतिलेख एका पुरावनस्पतिशास्त्रज्ञाने भूवैज्ञानिकाच्या हातोड्याच्या एका फटक्याने लावलेला पुरातत्त्वीय शोध असे वर्णन करतो. त्यांनी १९४१ मध्ये करंट सायन्समध्ये लुधियानाजवळील सुनेत येथील यौधेय नाण्यांच्या साच्यांवर शोधनिबंध प्रसिद्ध केला. १९४५ मध्ये न्यूमिस्मॅटिक सोसायटीसाठी एक ग्रंथ आला, ज्यात, स्मृतिलेख म्हणतो, त्यांनी भारतीय स्थळांवरील साच्यांची चीनमधील साच्यांशी तुलना केली. स्मृतिलेख जोडतो की एका नाणकशास्त्रज्ञाने या कामाचे वर्णन त्या विषयातील संशोधनाचा नवा मापदंड ठरवणारे असे केले.

संस्था, आणि पायाभरणीनंतरचा आठवडा

साहनी यांना जीवाश्म वनस्पतींसाठी संशोधन केंद्र फार पूर्वीपासून हवे होते. वेंकटचला आणि राजनीकांत लिहितात की त्यांना वाटत होते की पुराप्राणिशास्त्र, म्हणजे प्राणी जीवाश्मांचा अभ्यास, याला अनेक विद्यापीठ विभागांत आणि भूसर्वेक्षणात जागा आहे, तर वनस्पती जीवाश्मांकडे दुर्लक्ष होते.

सप्टेंबर १९३९ मध्ये त्यांनी पुरावनस्पतिशास्त्रज्ञांची एक समिती बोलावली, आणि संस्थेचे इतिहास पान १९ मे १९४६ हा दिवस देते ज्या दिवशी त्यांच्या आठ सदस्यांनी पॅलिओबॉटॅनिकल सोसायटीच्या ज्ञापनावर सही केली. १० सप्टेंबर १९४६ रोजी सोसायटीच्या शासकीय मंडळाने इन्स्टिट्यूट ऑफ पॅलिओबॉटनी स्थापन केली आणि त्यांना सन्माननीय पदावरील पहिले संचालक नेमले. संस्था लखनौ विद्यापीठातील वनस्पतिशास्त्र विभागात सुरू झाली. तिच्या पहिल्या मालमत्तांमध्ये साहनी यांचे जीवाश्म संग्रह आणि ग्रंथालय, आणि प्रामुख्याने साहनी दांपत्य आणि बर्मा ऑइल कंपनीने दिलेला एक लहान निधी यांचा समावेश होता. सप्टेंबर १९४८ मध्ये ती ५३ युनिव्हर्सिटी रोड येथील ३.५ एकरांतील बंगल्यात गेली, जी संयुक्त प्रांतांच्या सरकारची भेट होती.

नेहरूंनी ३ एप्रिल १९४९ रोजी नव्या इमारतीची कोनशिला बसवली. वेंकटचला आणि राजनीकांत यांच्या म्हणण्यानुसार साहनी यांनी जमलेल्यांना सांगितले की ती शिला “पृथ्वीवरील वनस्पतिजीवनाच्या प्राचीनतेचे महान सत्य” दर्शवते. संस्थेनुसार १० एप्रिल १९४९ रोजी, समारंभानंतर एका आठवड्याने, त्यांचे निधन झाले. सावित्री साहनी यांच्यावरील एक पान त्यांचा मृत्यू ९ आणि १० एप्रिलच्या मधल्या मध्यरात्री असल्याचे म्हणते.

सावित्री साहनी यांनी संस्था पूर्ण करण्याचे काम हाती घेतले. इमारत १९५२ च्या अखेरीस तयार झाली, आणि नेहरूंनी २ जानेवारी १९५३ रोजी ती विज्ञानाला समर्पित केली. १९५१ मध्ये युनेस्कोने संस्थेचा आपल्या तांत्रिक सहाय्य कार्यक्रमात समावेश केला, आणि ओस्लो विद्यापीठाचे प्राध्यापक ओ. ए. हेग यांनी ऑक्टोबर १९५१ ते ऑगस्ट १९५३ पर्यंत संचालक म्हणून काम केले. त्या ऑक्टोबर १९५९ मध्ये संस्थेच्या अध्यक्ष झाल्या. ९ जुलै १९६९ रोजी संस्था स्वतंत्र संस्था म्हणून नोंदवली गेली, आणि पॅलिओबॉटॅनिकल सोसायटीने ती त्याच वर्षीच्या नोव्हेंबरमध्ये हस्तांतरित केली. भारताच्या राष्ट्रपतींनी त्यांना १९६९ मध्ये पद्मश्री दिली. त्यांचे निधन लखनौमध्ये २६ एप्रिल १९८५ रोजी झाले, आणि संस्था म्हणते की पुरावनस्पतिशास्त्रातील संशोधनाला पाठबळ देण्यासाठी त्यांनी आपली मालमत्ता राष्ट्राला दिली.