एआय भयंकर चुकीच्या दिशेने जाऊ शकते असा इशारा देणारे संशोधक आता ओपनएआयच्या सुरक्षा मंडळावर सामील

गुरुवारच्या एआय बातम्या मुख्यतः यंत्राच्या कामावर देखरेख कुणाची, आणि ते काम फायदेशीर राखत बांधकाम सुरू ठेवण्यासाठी किती पैसा पणाला लागला आहे, याभोवती फिरत होत्या. ओपनएआयने स्वतःच्या सुरक्षा प्रक्रियेचे मूल्यांकन करण्याची जबाबदारी आपल्या सर्वाधिक विश्वासार्ह बाह्य टीकाकारांपैकी एकाकडे सोपवली. ओरॅकलने असा तिमाही निकाल जाहीर केला की त्याच्या स्वतःच्या विश्लेषकांनाही धक्का बसला. अँथ्रॉपिकने पुढील चार वर्षांत एआयचा अमेरिकी नोकरी बाजारावर काय परिणाम होऊ शकतो, याचे सर्वोत्तम आणि सर्वात वाईट अशा दोन्ही स्थितींसाठी खरे आकडे मांडण्याचा प्रयत्न केला. भारतात, वर्षानुवर्षे सुरू असलेले दोन सरकारी कार्यक्रम अधिक ठोस स्वरूपात पुढे आले: कुणीही नीट सर्वेक्षण न केलेल्या समुद्रतळाचा नकाशा तयार करण्यासाठी बांधलेले जहाज, आणि स्वदेशी अवकाश स्थानकासाठी पुन्हा अधोरेखित केलेली तारीख.

एआय भयंकर चुकू शकते असा इशारा देणारे संशोधक आता ओपनएआयच्या सुरक्षा कामाचे परीक्षण करणार

9 सप्टेंबर रोजी ओपनएआयने जाहीर केले की पॉल क्रिस्टियानो ओपनएआय फाउंडेशनच्या मंडळात सामील होत आहेत आणि नवीन मॉडेल्स प्रसिद्ध करण्याइतपत सुरक्षित आहेत का हे तपासणाऱ्या सेफ्टी अँड सिक्युरिटी कमिटीवरही बसणार आहेत. या समितीचे अध्यक्षपद झीको कोल्टर यांच्याकडे आहे. क्रिस्टियानो हे पदानुक्रमातून वर आलेले कंपनीतील व्यक्ती नाहीत. त्यांनी 2017 पासून ओपनएआयमध्ये काम केले, जिथे त्यांनी रिइन्फोर्समेंट लर्निंग फ्रॉम ह्युमन फीडबॅक या तंत्रावरील शोधनिबंधाचे सहलेखन केले, जे मॉडेलला लोक ज्या उत्तरांना अधिक चांगले मानतात तीच उत्तरे देण्यास प्रशिक्षित करण्याचे तंत्र प्रस्थापित करण्यास कारणीभूत ठरले. 2021 मध्ये त्यांनी कंपनी सोडून अलाइनमेंट रिसर्च सेंटर ही ना नफा संस्था स्थापन केली, जी एक शक्तिशाली एआय प्रणाली आपल्या निर्मात्यांना अभिप्रेत नसलेल्या पद्धतीने कशी वागू शकते याचा अभ्यास करते, आणि त्यांनी वर्षानुवर्षे अशा भयावह परिणामांच्या संभाव्यतेचे अंदाज प्रसिद्ध केले आहेत, ज्यांना आकड्यात मांडणे बहुतांश एआय प्रयोगशाळा टाळणेच पसंत करतात.

क्रिस्टियानो हे सरकारी पदही सांभाळतात. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ स्टँडर्ड्स अँड टेक्नॉलॉजीचा भाग असलेल्या सेंटर फॉर एआय स्टँडर्ड्स अँड इनोव्हेशनमध्ये ते वरिष्ठ तांत्रिक सल्लागार आहेत. हितसंबंधांचा संघर्ष टाळण्यासाठी ते ओपनएआयशी संबंधित एनआयएसटी प्रकरणांपासून आणि ओपनएआयच्या स्वतःच्या मॉडेल मूल्यांकनांपासून अलिप्त राहतील, आणि ओपनएआय ग्रुप पीबीसीच्या मंडळावर पूर्ण सदस्य म्हणून नव्हे तर मतदानाचा अधिकार नसलेले निरीक्षक म्हणून काम करतील. एआयच्या जोखमीकडे गांभीर्याने पाहणाऱ्या संशोधकाला सुरक्षाविषयक निर्णय घेतले जातात त्या खोलीत स्थान देणे, हा एक प्रकारचा डाव आहे. यातून असे मानले जात आहे की बाह्य पडताळणी अंतर्गत मंजुरीच्या शिक्क्यापेक्षा अधिक विश्वासार्ह ठरेल. मात्र यामुळे हे वास्तव बदलत नाही की क्रिस्टियानो यांच्या सल्ल्याचे काय करायचे हे अजूनही ओपनएआयच ठरवते, क्रिस्टियानो नाहीत.

ओरॅकलचा क्लाउड व्यवसाय तीन महिन्यांत 121 टक्क्यांनी वाढला, तरीही क्षमता अपुरीच

ओरॅकलने 10 सप्टेंबर रोजी आर्थिक वर्ष 2027 च्या पहिल्या तिमाहीचे निकाल जाहीर केले, आणि हे आकडे एआय-तेजीच्या मानकांनुसारही मोठे होते. एकूण उत्पन्न वार्षिक आधारावर 30 टक्क्यांनी वाढून 19.3 अब्ज डॉलर झाले. एआय कामांसाठी संगणन शक्ती भाड्याने देणारा क्लाउड इन्फ्रास्ट्रक्चर हा व्यवसायाचा भाग तर दुपटीहूनही अधिक वाढला, 121 टक्क्यांनी वाढून 7.4 अब्ज डॉलरवर पोहोचला. एकूण क्लाउड उत्पन्न 62 टक्क्यांनी वाढून 11.6 अब्ज डॉलर झाले. निव्वळ नफा 60 टक्क्यांनी वाढून 4.68 अब्ज डॉलर झाला, आणि करार झालेल्या पण अद्याप पूर्ण न झालेल्या कामांचा ओरॅकलचा साठा, ज्याला रिमेनिंग परफॉर्मन्स ऑब्लिगेशन्स म्हणतात, तो 664 अब्ज डॉलरवर पोहोचला. यात याच तिमाहीत झालेले 30 अब्ज डॉलरहून अधिक मूल्याचे नवे एआय क्लाउड करारही समाविष्ट आहेत.

अडचण अशी आहे की ओरॅकल हे उत्पन्न येण्यापेक्षा वेगाने खर्च करत आहे. या तिमाहीतील मुक्त रोख प्रवाह प्रत्यक्षात उणे 5 अब्ज डॉलर होता, कारण मागणी पूर्ण करण्यासाठी कंपनी नव्या डेटा सेंटर आणि जीपीयूंवर सतत पैसा ओतत आहे. तरीही ओरॅकलने आर्थिक वर्ष 2027 साठी पूर्ण वर्षाचे उत्पन्न किमान 90 अब्ज डॉलर राहील असे सुधारित मार्गदर्शन दिले. एआय पायाभूत सुविधांच्या शर्यतीचे सार एका आकड्यात मांडायचे झाले तर हेच आहे: व्यवसाय नाकारणे हा अधिक मोठा धोका वाटत असल्याने एक कंपनी जाणीवपूर्वक रोख तुटीत चालत आहे.

अँथ्रॉपिकने 2030 पर्यंत एआय अमेरिकी अर्थव्यवस्थेचे काय करू शकते याचे मॉडेल तयार केले. त्यांचेच आकडे एक कठीण तडजोड दाखवतात.

9 सप्टेंबर रोजी अँथ्रॉपिकने इकॉनॉमिक सीनारिओ एक्सप्लोरर हे परस्परसंवादी साधन सादर केले, ज्यात कोणीही एआय किती वेगाने सुधारते आणि अर्थव्यवस्थेत किती पसरते याबाबतची गृहीतके बदलू शकतो आणि 2030 पर्यंत जीडीपी, वेतन आणि बेरोजगारीवर त्याचा मॉडेल केलेला परिणाम पाहू शकतो. या साधनात तीन नामांकित परिस्थिती मांडल्या आहेत. सौम्य परिस्थितीत, जिथे एआयचे महत्त्व साधारण इंटरनेटइतकेच ठरते, अमेरिकी जीडीपी 34.1 लाख कोटी डॉलरपर्यंत पोहोचतो, जो अन्यथा अपेक्षित असलेल्या उत्पादनापेक्षा साधारण 1.6 टक्के अधिक आहे. लक्षणीय परिस्थितीत जीडीपी 36.3 लाख कोटी डॉलरपर्यंत पोहोचतो, वाढीचा वेग साधारण नेहमीच्या दुप्पट राहतो, बेरोजगारी सुमारे 5 टक्क्यांवर स्थिरावते, आणि ज्ञानाधारित कामगारांचे वेतन साधारण जैसे थेच राहते. टोकाच्या परिस्थितीत जीडीपी 44.4 लाख कोटी डॉलरपर्यंत जाऊ शकतो, पण ज्ञानाधारित कामगारांमधील बेरोजगारीही झपाट्याने वाढते, कारण या टप्प्यात एआय ज्या वेगाने मानसिक स्वरूपाची कामे स्वयंचलित करू लागते, त्या वेगाने अर्थव्यवस्था पूर्वी ती कामे करणाऱ्या लोकांसाठी नव्या भूमिका निर्माण करू शकत नाही.

अँथ्रॉपिक या मांडणीला भाकिते नव्हे तर मॉडेल केलेल्या परिस्थिती म्हणते, आणि हे साधन असे बनवले आहे की वाचक स्वतःचे आकडे टाकून पाहू शकतात, केवळ डीफॉल्ट आकडे स्वीकारावे लागत नाहीत. लक्षवेधी बाब म्हणजे, एआय विकून उदरनिर्वाह करणाऱ्या कंपनीनेच अशी परिस्थिती प्रसिद्ध केली आहे जिथे तिच्याच उत्पादनाच्या सर्वात मोठ्या यशाच्या परिस्थितीतही ते वापरणाऱ्या कामगारांना खरी किंमत मोजावी लागते, आणि हा प्रामाणिकपणा बहुतांश उद्योग-आधारित आर्थिक अंदाजांपेक्षा अधिक आहे.

भारताने समुद्रतळात सहा किलोमीटरपर्यंत सर्वेक्षण करणारे जहाज प्रक्षेपित केले

9 सप्टेंबर रोजी, कोलकात्यातील ऋषी बंकिम शिपयार्डमध्ये सागर मंथन या सागरी संशोधन जहाजाचे प्रक्षेपण झाले. हे जहाज सरकारी मालकीच्या गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्सने पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील नॅशनल सेंटर फॉर पोलर अँड ओशन रिसर्चसाठी बांधले आहे. केंद्रीय मंत्री जितेंद्र सिंह यांनी व्हिडिओ लिंकद्वारे उपस्थित राहून आपल्या पत्नी मंजू सिंह यांच्यासोबत या जहाजाचे नामकरण केले. 89.5 मीटर लांबी आणि 18.8 मीटर रुंदी असलेले, 5,900 टन एकूण वजनक्षमता आणि ताशी 14 नॉट्स कमाल वेग असलेले हे भारतात बांधले गेलेले याप्रकारचे पहिले जहाज आहे. दक्षिण महासागरासारख्या अतिकठीण परिस्थितींसाठी बनवलेल्या या जहाजाचे नियोजित सेवा आयुष्य 30 वर्षे आहे. याची किंमत साधारण 840 कोटी रुपये, म्हणजे सध्याच्या विनिमय दराने जवळपास 9 कोटी डॉलर आहे.

हे जहाज सहा किलोमीटर खोलीपर्यंत मल्टीबीम आणि भूकंपीय सर्वेक्षण करणे, पाणी व समुद्रतळाचे नमुने गोळा करणे, मूरिंग्ज आणि डेटा बॉय तैनात करणे, आणि सागरी प्रवाह व हवामानाच्या नोंदी घेणे यासाठी बांधले गेले आहे, आणि हे सरकारच्या डीप ओशन मिशनचा भाग आहे. सिंह यांनी या प्रक्षेपणाला सागरी विज्ञानातील आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने टाकलेले पाऊल म्हटले, आणि असे म्हटले की अशा जहाजांमधून मिळणाऱ्या माहितीमुळे भारताला वितळणाऱ्या ध्रुवीय हिमनद्या आणि हवामान बदल इतर देशांच्या संशोधन ताफ्यांवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या उपकरणांनी टिपता येतील. हे जहाज अद्याप पूर्ण झालेले नाही. सुपुर्दगी आणि कार्यान्वयन 2028 मध्ये नियोजित आहे.

मोदींनी पॅरिस परिषदेत सांगितले, भारताला 2035 पर्यंत स्वतःचे अवकाश स्थानक आणि 2040 पर्यंत चंद्रावर अंतराळवीर हवा आहे

10 सप्टेंबर रोजी पॅरिसमधील आंतरराष्ट्रीय अवकाश परिषदेत बोलताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी भारताचे नियोजित अवकाश स्थानक, भारतीय अंतरिक्ष स्थानक, यासाठीची कालमर्यादा मांडली: 2028 पर्यंत पहिला मॉड्युल आणि 2035 पर्यंत पूर्णपणे कार्यान्वित, पाच मॉड्युल असलेले स्थानक. त्यांनी 2040 पर्यंत एका भारतीय अंतराळवीराला चंद्रावर पाठवण्याचे उद्दिष्टही पुन्हा अधोरेखित केले. यातील कोणताही आकडा नवा नाही. दोन्ही आकडे भारत सरकारने याआधीच मंजूर केलेल्या आराखड्याशी जुळतात, त्यामुळे पॅरिसमधील हे वक्तव्य नवी घोषणा नव्हे, तर आधीच सुरू असलेल्या योजनेची आंतरराष्ट्रीय श्रोत्यांसमोर केलेली जाहीर पुनरुक्ती होती.

ही कालमर्यादा वास्तववादी असल्याचा पुरावा म्हणून मोदींनी दोन अलीकडील यशांकडे लक्ष वेधले: 2023 मधील चांद्रयान-3 मोहीम, ज्यामुळे भारत चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ अवकाशयान उतरवणारा पहिला देश ठरला, आणि आदित्य-एल1 ही सौर मोहीम, जी अजूनही सूर्याबद्दलची माहिती पाठवत आहे. त्यांनी असेही सांगितले की 34 देशांचे 430 हून अधिक उपग्रह भारतीय रॉकेटवरून प्रक्षेपित केले गेले आहेत, हा आकडा दर्शवतो की भारताचा अवकाश कार्यक्रम आता संशोधन मोहिमांसोबतच किती मोठ्या प्रमाणात व्यावसायिक प्रक्षेपण व्यवसाय म्हणूनही चालतो. अवकाश हे एकतर्फी हालचालींचे नवे क्षेत्र न बनता आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि खुल्या सहकार्याने चालणारे राहावे, असे आवाहन करत त्यांनी भाषण संपवले. अनेक अवकाश-सक्षम प्रतिस्पर्धी देश उपस्थित असलेल्या परिषदेत हे वाक्य विशेष लक्षवेधी ठरले.

आजच्या प्रत्येक बातमीत खरेतर तोच एक तणाव दिसतो: ज्या प्रणालीच्या आतील बाजू पूर्णपणे दिसत नाही तिच्यावर किती विश्वास ठेवायचा, आणि पुढे अधिक स्पष्ट दिसण्यासाठी लागणारी साधने उभारण्याची किंमत काय आहे. ओपनएआयला वाटते की अंतर्गत समितीपेक्षा बाहेरचा एक टीकाकार त्यांचे मॉडेल अधिक सुरक्षित बनवेल. ओरॅकल स्वतःकडे सध्या नसलेल्या रोख रकमेचा डाव जीपीयू क्षमतेवर लावत आहे, जी ती पुरेशा वेगाने उभारूही शकत नाही. अँथ्रॉपिक अशा भविष्याचे मॉडेल तयार करण्याचा प्रयत्न करत आहे जे तिच्याच उत्पादनामुळे उलथूनही जाऊ शकते, आणि हे इतक्या प्रामाणिकपणे की त्यात कामगारांसाठी वाईट ठरणारी शक्यताही सामील आहे. दुसरीकडे भारत अधिक प्रत्यक्ष असे काहीतरी करत आहे: समुद्रतळात सहा किलोमीटर खोलवर पाहण्यासाठी खरेखुरे जहाज बांधणे, आणि कक्षेत स्थानक पोहोचवण्यासाठीची खरी तारीख कायम राखणे, कारण कधीकधी अधिक जाणून घेण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे प्रत्यक्ष जाऊन पाहणे.