బాలకృష్ణ దోషి 2018 మార్చి 7న ప్రిట్జ్‌కర్ ప్రైజ్ గెలిచిన తొలి భారతీయుడిగా ప్రకటితుడయ్యాడు, సంగత్ స్టూడియో నుంచి ఇండోర్‌లోని అరణ్య గృహనిర్మాణం వరకు 100కు పైగా భవనాల తర్వాత

2018 మార్చి 7న ప్రిట్జ్‌కర్ ఆర్కిటెక్చర్ ప్రైజ్ అహ్మదాబాద్‌కు చెందిన బాలకృష్ణ దోషిని తన 45వ గ్రహీతగా, భారత్ నుంచి తొలి గ్రహీతగా ప్రకటించింది. అతని వయసు 90, వందకు పైగా పూర్తయిన భవనాలను, ఉపాధ్యాయుడిగా అతని పనిని, తాను నిర్మించిన సమాజాలకు అతను చేసిన సేవను జ్యూరీ ప్రశంసాపత్రం ప్రస్తావించింది. డెజీన్ నివేదిక ప్రకారం, ప్రకటనలో దోషి ఇలా అన్నాడు: “ఈ ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాన్ని నా గురువు లె కార్బూజియర్‌కు రుణపడి ఉన్నాను.”

1979లో ఏర్పాటైన, తరచూ నోబెల్‌తో పోల్చే ఈ పురస్కారం జీవించి ఉన్న ఆర్కిటెక్ట్‌కు ఇస్తారు. దోషి కృషి 1950లలో అహ్మదాబాద్‌లోని తక్కువ ఖర్చు గృహాల నుంచి 1983లో పదుల వేల మంది నివాసుల కోసం ప్రణాళిక వేసిన టౌన్‌షిప్ వరకు సాగింది, అందులో తనకోసం తానే రూపొందించుకున్న స్టూడియో, తాను స్థాపించిన పాఠశాల కూడా ఉన్నాయి.

జె. జె. స్కూల్ నుంచి లె కార్బూజియర్ పారిస్ కార్యాలయం వరకు

ప్రిట్జ్‌కర్ ప్రైజ్ జీవిత చరిత్ర ప్రకారం, రెండు తరాలుగా ఫర్నిచర్ వ్యాపారంలో ఉన్న ఉమ్మడి కుటుంబంలో దోషి 1927లో పుణెలో పుట్టాడు. స్వాతంత్ర్య సంవత్సరమైన 1947లో బొంబాయి (ఇప్పుడు ముంబై)లోని సర్ జె. జె. స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్‌లో ఆర్కిటెక్చర్ చదవడం మొదలుపెట్టాడు. రాయల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ ఆర్కిటెక్ట్స్‌లో చేరాలని లండన్‌కు ఓడలో వెళ్లాడని, తర్వాత ఫ్రెంచ్ రాకపోయినా లె కార్బూజియర్ వద్ద పనిచేయడానికి పారిస్ వెళ్లాడని అదే జీవిత చరిత్ర చెబుతోంది.

లె కార్బూజియర్ కార్యాలయంలో అతని సంవత్సరాలను ఆర్కిటెక్ట్స్ జర్నల్ 1951 నుంచి 1954 వరకుగా ఇస్తోంది. చండీగఢ్, అహ్మదాబాద్‌లలో లె కార్బూజియర్ ప్రాజెక్టులను పర్యవేక్షించడానికి 1954లో భారత్‌కు తిరిగి వచ్చాడు, వాటిలో అహ్మదాబాద్‌లోని మిల్ ఓనర్స్ అసోసియేషన్ భవనం (1954), షోధన్ హౌస్ (1956) ఉన్నాయని ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర చెబుతోంది. పారిస్‌లో ఉన్నప్పుడు చండీగఢ్ కాపిటల్ కాంప్లెక్స్‌పై పనిచేసిన ఏకైక భారతీయ ఆర్కిటెక్ట్ దోషి అని ది ఆర్కిటెక్ట్స్ న్యూస్‌పేపర్ తన సంస్మరణలో జోడిస్తోంది. అది ఒక ప్రచురణ చెప్పిన మాట, కాబట్టి ఆపాదించిన విషయంగానే పరిగణించాలి. ఆ నగరం, ఆ కాంప్లెక్స్ గురించి చండీగఢ్, యునెస్కో జాబితాలోని కాపిటల్ కాంప్లెక్స్‌పై మా వ్యాసంలో ఉంది; అక్కడ లె కార్బూజియర్ ప్రాజెక్టులను దోషి పర్యవేక్షించాడు, కాపిటల్ కాంప్లెక్స్ లె కార్బూజియర్ రూపకల్పనగానే ఉంది.

1956లో వాస్తుశిల్ప, లూయిస్ కాన్‌తో ఒక క్యాంపస్

1956లో దోషి ఇద్దరు ఆర్కిటెక్ట్‌లను నియమించి తన సొంత సంస్థ వాస్తుశిల్పను స్థాపించాడని ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర చెబుతోంది. అది ఇప్పటికి 100కు పైగా ప్రాజెక్టులు పూర్తి చేసింది. అతను 1955లో కమలా పారిఖ్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడని, 1958లో గ్రాహమ్ ఫౌండేషన్ ఫెలోషిప్ తీసుకుని అమెరికాకు వెళ్లి, అక్కడ ఫిలడెల్ఫియాలో అమెరికన్ ఆర్కిటెక్ట్ లూయిస్ కాన్‌ను కలిశాడని ఆర్కిటెక్చరల్ రికార్డ్ నివేదిస్తోంది.

భారతదేశపు అత్యంత ప్రసిద్ధ క్యాంపస్‌లలో ఒకటిగా మారినదానిపై ఇద్దరూ కలిసి పనిచేశారు. భవన కమిటీకి అధ్యక్షత వహించిన కస్తూర్‌భాయ్ లాల్‌భాయ్ 1962 ఆగస్టు 3న బోర్డుకు చెబుతూ, డిజైన్ పనిని నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ డిజైన్ చేపడుతుందని, కాన్ “విదేశీ కన్సల్టెంట్, ప్రధాన ఆర్కిటెక్ట్”, దోషి “భారత కన్సల్టింగ్ ఆర్కిటెక్ట్” అని పేర్కొన్నట్లు ఐఐఎం అహ్మదాబాద్ ఆర్కైవ్ నమోదు చేసింది. అనంత్ రాజే సహాయం చేసి, 1974లో కాన్ మరణం తర్వాత ప్రణాళిక వేసిన అనేక భవనాలను పూర్తి చేశాడు. కాన్ మొదట 1962 నవంబర్‌లో సందర్శించాడు, క్యాంపస్ నిర్మాణం మొదలైన తేదీగా ఆర్కైవ్ 1964 సెప్టెంబర్ 9ని ఇస్తోంది. లె కార్బూజియర్ అహ్మదాబాద్ భవనాల స్థాయిలో క్యాంపస్ కావాలని విక్రమ్ సారాభాయ్, కస్తూర్‌భాయ్ లాల్‌భాయ్ కోరుకున్నారని ఆర్కైవ్ చెబుతోంది; సారాభాయ్ విస్తృత కథ భారత అంతరిక్ష పరిశోధన స్థాపనపై మా వ్యాసంలో ఉంది. దోషి, కాన్ ఒక దశాబ్దానికి పైగా సహకారం కొనసాగించారని ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర చెబుతోంది.

తర్వాత దోషి ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ బెంగళూరుకు (1977 నుంచి 1992 వరకు, దశలవారీగా) సొంత క్యాంపస్‌లు రూపొందించాడు. సందర్శకులను ఎండ నుంచి కాపాడి గాలిని పట్టుకునే పటియోలు, ప్రాంగణాలు, కప్పిన నడక మార్గాల కోసం ప్రిట్జ్‌కర్ జ్యూరీ బెంగళూరు క్యాంపస్‌ను ప్రస్తావించింది.

CEPT విశ్వవిద్యాలయంగా మారిన పాఠశాల

సెంటర్ ఫర్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ప్లానింగ్ అండ్ టెక్నాలజీని 1962లో, గుజరాత్ ప్రభుత్వ గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్‌తో, స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్‌తో స్థాపించామని అహ్మదాబాద్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ చెబుతోంది. స్కూల్ ఆఫ్ ప్లానింగ్ 1972లో, భవన నిర్మాణ, ఇంటీరియర్ డిజైన్ పాఠశాలలు 1982లో, 1991లో వచ్చాయి. ఆ క్యాంపస్‌ను దోషి, అతని సహచరులు గోడలు లేని క్యాంపస్‌గా, మధ్యలో స్టూడియోలు, వర్క్‌షాప్‌లు, ఖాళీ స్థలాలతో ప్రణాళిక వేశారని అహ్మదాబాద్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ వారసత్వ పోర్టల్ వర్ణిస్తోంది.

రెండు తేదీల విషయంలో జాగ్రత్త అవసరం. స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్ అండ్ ప్లానింగ్‌కు 1966 నుంచి 2012 వరకు దోషిని వ్యవస్థాపకుడిగా, డైరెక్టర్‌గా, తర్వాత ఛైర్మన్‌గా ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర జాబితా చేస్తోంది, 2002ను అది CEPT విశ్వవిద్యాలయంగా పేరు మార్చిన సంవత్సరంగా ఇస్తోంది. అతను స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్‌ను 1962లో స్థాపించి, దాని తొలి డైరెక్టర్‌గా పనిచేశాడని ఆర్కిటెక్చరల్ రికార్డ్ కూడా చెబుతోంది. స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్ భవనాన్ని ప్రిట్జ్‌కర్ జ్యూరీ 1966గా తేదీ వేసింది. కాబట్టి ఆధారాలు పాఠశాల స్థాపనకు 1962ను, దాని భవనానికి, అతని నాయకత్వానికి ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర ఇచ్చే కాలపరిమితి మొదలుకు 1966ను సమర్థిస్తున్నాయి. 1978లో దోషి వాస్తుశిల్ప ఫౌండేషన్‌ను కూడా స్థాపించాడు, భారత సామాజిక, వాతావరణ పరిస్థితులకు తగిన డిజైన్, ప్రణాళిక ప్రమాణాలను అభివృద్ధి చేయడానికి దాన్ని ఏర్పాటు చేశారని ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర చెబుతోంది.

సంగత్, పాక్షికంగా భూగర్భంలో కట్టిన స్టూడియో

దోషి తన కోసం రూపొందించిన స్టూడియో సంగత్‌ను ప్రిట్జ్‌కర్ ప్రైజ్, ఆర్కిటెక్ట్స్ జర్నల్ 1980గా తేదీ వేశాయి. సంస్కృత పదానికి తోడుగా వెళ్లడం లేదా కలిసి కదలడం అని అర్థమని జ్యూరీ ప్రశంసాపత్రం చెబుతోంది. అర్ధ-భూగర్భంలో, స్థలానికి తగినట్లు ఉన్న నిర్మాణాలను, టెర్రస్‌లు, ప్రతిబింబించే చెరువులు, దిబ్బలు, వంపు కాంక్రీట్ ఆర్చ్‌లతో అది వర్ణిస్తుంది, లోపలి స్థలాలు వెలుగు, ఆకారం, వినియోగంలో భిన్నంగా ఉన్నా కాంక్రీట్ వాటిని కలిపి ఉంచుతుందని పేర్కొంది. ఆర్కిటెక్చరల్ రికార్డ్ ఒక తోటను, ఓపెన్-ఎయిర్ యాంఫీథియేటర్‌ను జోడిస్తూ, ఆర్చ్‌లు, లోతట్టు స్థలాలు, మొక్కలు వేడిని తగ్గిస్తాయని చెబుతోంది. దోషి కార్యాలయం సంగత్ నుంచే పనిచేసిందని డెజీన్ 2021లో పేర్కొంది.

అరణ్య, 60,000 మంది కోసం ప్రణాళిక వేసిన టౌన్‌షిప్

ఇండోర్‌లోని అరణ్య, 1954లో దోషి చేసిన ఒక వాగ్దానంతో జ్యూరీ అత్యంత దగ్గరగా ముడిపెట్టిన ప్రాజెక్టు. ప్రశంసాపత్రం అతని మాటను ఉటంకిస్తోంది: “అట్టడుగు వర్గానికి సరైన నివాసం అందించడం.” 1950లలో తన తొలి తక్కువ-ఆదాయ గృహ ప్రాజెక్టును అతను చేశాడని ప్రిట్జ్‌కర్ జ్యూరీ చెబుతోంది, అహ్మదాబాద్‌లోని వస్త్ర పరిశోధన సంఘం ATIRA కోసం అతని తక్కువ ఖర్చు గృహాలను ఆర్కిటెక్చరల్ రికార్డ్ 1958గా తేదీ వేస్తోంది.

ప్రణాళికను ఆగా ఖాన్ డెవలప్‌మెంట్ నెట్‌వర్క్ నమోదు ఇస్తోంది. అరణ్య ఇండోర్‌కు 6 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది, 1983లో వాస్తు-శిల్ప ఫౌండేషన్ తయారు చేసిన దాని మాస్టర్ ప్లాన్ వ్యాపారాల కేంద్ర వెన్నెముకపై నిర్మితమై, రెండు వైపులా 7,000 నుంచి 12,000 మంది ఉండే ఆరు సెక్టార్లతో, వాటిని దాటే సరళ ఉద్యానవనాలతో ఉంది. ఇండోర్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ క్లయింట్. ఒక్కొక్కటి వెనుక ప్రాంగణం ఉన్న పది ఇళ్లు ఒక వీధికి తెరుచుకునే గుచ్ఛంగా ఏర్పడతాయి. పేదల కుటుంబాలు ప్రతి సెక్టార్ మధ్యలో, మెరుగైన స్థితిలో ఉన్న కుటుంబాలు అంచుల్లో ఉంటాయి, తద్వారా ఆదాయ వర్గాలు కలుస్తాయి. దోషి ఒక గది ఆశ్రయాల నుంచి పెద్ద ఇళ్ల వరకు 80 ప్రదర్శన గృహాలను రూపొందించాడు. చాలా మంది కొనుగోలుదారులు ప్లాట్ మాత్రమే కొన్నారు; అత్యంత పేదలకు కాంక్రీట్ పునాది, సేవా కేంద్రం, ఒక గది కూడా దక్కాయి. యజమానులు తమకు నచ్చిన ఏ పదార్థంతోనైనా కట్టుకోవచ్చు.

ఆగా ఖాన్ జ్యూరీ అరణ్యను “వినూత్న సైట్స్-అండ్-సర్వీసెస్ ప్రాజెక్టు” అని పిలిచి (నివాసులకు ప్లాట్, ప్రాథమిక సౌకర్యాలు ఇచ్చి, తర్వాత వారే కట్టుకునే పథకం), 1993 నుంచి 1995 చక్రంలో ఆర్కిటెక్చర్ పురస్కారం ఇచ్చింది. పూర్తయిన సంవత్సరంగా AKDN 1989ని జాబితా చేసింది.

జనాభా సంఖ్య ఆధారాల మధ్య భిన్నంగా ఉంది. 85 హెక్టార్ల నికర ప్రణాళిక విస్తీర్ణంలో 6,500 నివాసాల్లో మొత్తం 60,000 మంది “చివరకు నివసిస్తారు” అని AKDN చెబుతోంది. ఈ అభివృద్ధి 80,000కు పైగా మందికి గృహవసతి ఇస్తుందని ప్రిట్జ్‌కర్ ప్రకటన చెబుతోంది, దాన్ని ఆర్చ్‌డైలీ, డెజీన్ పునరావృతం చేశాయి. ఈ వ్యాసం AKDN ప్రణాళిక సంఖ్యను వాడుతూ, మరొకదాన్ని గుర్తిస్తోంది. ఆర్కిటెక్ట్ అధికారిక డిజైన్‌పై మెరుగులు దిద్దడానికి, విస్తరించడానికి దోషి నివాసులను ప్రోత్సహించాడని ది ఆర్కిటెక్ట్స్ న్యూస్‌పేపర్ చెబుతోంది.

నేలలో ఒక గ్యాలరీ, ఇతర భవనాలు

చిత్రకారుడు ఎం. ఎఫ్. హుసేన్ కోసం దోషి అమ్దావాద్ ని గుఫాను రూపొందించాడు, ఇది ఎక్కువగా భూగర్భంలో ఉండి, ఒకదానికొకటి అనుసంధానమైన గుమ్మటాలతో కప్పిన ఆర్ట్ గ్యాలరీ. ప్రిట్జ్‌కర్ సైట్ దాని తేదీగా 1994ను ఇస్తోంది, ఆర్క్‌ఐస్ 1992 నుంచి 1995 వరకు అంటోంది, డెజీన్ నివేదికలు వేర్వేరు వ్యాసాల్లో 1994, 1995 వాడాయి, కాబట్టి భవనం 1990ల తొలి అర్ధభాగానికి చెందినది. గుమ్మటాలను పగిలిన సిరామిక్‌తో చేసిన లేత మొజాయిక్‌తో కప్పినట్లు, అర్ధ-భూగర్భ స్థానం లోపలి ఉష్ణోగ్రతలను స్థిరంగా ఉంచే మార్గమని ఆర్క్‌ఐస్ వర్ణిస్తోంది.

అహ్మదాబాద్‌లోని ఇతర భవనాలను ఆర్కిటెక్చరల్ రికార్డ్ జాబితా చేస్తోంది: ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండాలజీ (1962), కమలా హౌస్ (1963), ఠాగూర్ మెమోరియల్ హాల్ (1967), బీమా నగర్ అని పిలిచే జీవిత బీమా సంస్థ గృహాలు (1973), ప్రేమాభాయ్ హాల్ (1976). ఎండను అడ్డుకునే ప్రాంగణాలకు మరో ఉదాహరణగా జబల్‌పూర్‌లోని మధ్యప్రదేశ్ విద్యుత్ బోర్డు కార్యాలయాలను (1979) జ్యూరీ ప్రస్తావించింది. దోషి అత్యంత లోతైన సేవలు ఉపాధ్యాయుడిగా, సంస్థల నిర్మాతగా అతని పని ద్వారా వచ్చాయని ది ఆర్కిటెక్ట్స్ న్యూస్‌పేపర్ రాసింది.

గౌరవాలు, చివరి సంవత్సరాలు

ప్రిట్జ్‌కర్ జీవిత చరిత్ర 1976లో పద్మశ్రీ, అరణ్యకు ఆగా ఖాన్ ఆర్కిటెక్చర్ పురస్కారం, 1988లో ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్ట్స్ స్వర్ణ పతకం, అదే సంవత్సరం ఫ్రాన్స్ అకాడమీ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్ స్వర్ణ పతకం, 2000లో ఉత్తమ పట్టణ ప్రణాళిక, రూపకల్పనకు ప్రధానమంత్రి జాతీయ పురస్కారం, 2007లో ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫ్రాంసే డి ఆర్కిటెక్చర్ నుంచి సుస్థిర ఆర్కిటెక్చర్‌కు ప్రపంచ జీవితకాల సాఫల్య పురస్కారం, 2011లో ఫ్రెంచ్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ అండ్ లెటర్స్ (ఆఫీసర్) జాబితా చేస్తోంది. అతను 2005 నుంచి 2007 వరకు ప్రిట్జ్‌కర్ జ్యూరీలో పనిచేశాడని కూడా అది చెబుతోంది.

దోషికి 2020లో పద్మ భూషణ్ వచ్చింది; ఐఐఎం బెంగళూరు తన వెబ్‌సైట్‌లో ప్రకటించింది, 2020 పురస్కార గ్రహీతల స్వరాజ్య జాబితాలో అతను ఆర్కిటెక్చర్ కింద ఉన్నాడు. రాయల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బ్రిటిష్ ఆర్కిటెక్ట్స్ 2021 డిసెంబర్‌లో అతడిని 2022 రాయల్ గోల్డ్ మెడలిస్ట్‌గా ప్రకటించి, 2022 జూన్ 15న పతకాన్ని అందించింది. సంస్థ అధ్యక్షుడు సైమన్ ఆల్ఫర్డ్, దోషి “తన ఆహ్లాదకరంగా ప్రయోజనకరమైన ఆర్కిటెక్చర్‌తో తరాల ఆర్కిటెక్ట్‌లను ప్రభావితం చేశాడు” అన్నాడు.

దోషి 2023 జనవరి 24న అహ్మదాబాద్‌లోని తన ఇంట్లో 95 ఏళ్ల వయసులో మరణించాడని ది ఆర్కిటెక్ట్స్ న్యూస్‌పేపర్ చెబుతోంది. మరుసటి రోజు, జనవరి 25న, ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో 2023 పద్మ పురస్కారాలను ప్రకటించింది, ఆరుగురు పద్మ విభూషణ్ గ్రహీతల్లో దోషి మరణానంతరం గౌరవం పొందాడు. అదే జాబితాలో తబలా వాద్యకారుడు జాకీర్ హుస్సేన్ కూడా ఉన్నాడు, అతని వృత్తి గురించి అతని ప్రొఫైల్లో ఉంది. దోషి మరణంపై ప్రిట్జ్‌కర్ ప్రైజ్ ప్రకటన, సీఎన్ఎన్ ఉటంకించినట్లు, దోషి “తన స్వదేశంలోని ప్రతి సామాజిక-ఆర్థిక వర్గాన్ని మానవత్వంతో తాకాడు” అని చెప్పింది.