१९६० ते १९८२ मधील अंतिचक येथील उत्खननांनी विक्रमशिलेचा ३३० मीटरचा चौरस मठ, १५ मीटर उंचीचा क्रूसाकृती स्तूप आणि त्याच्या प्रवेशद्वाराजवळील १०३ मन्नतस्तूप उघड केले, आणि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण फेब्रुवारी २०२४ मध्ये पुन्हा खोदकामासाठी परतले

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (एएसआय) बिहारच्या भागलपूर जिल्ह्यातील अंतिचक येथील “विक्रमशिला मठाचे प्राचीन स्थळ” आपल्या पाटणा मंडळाखालील केंद्रीय संरक्षित स्मारकांमध्ये नोंदवते. दोन उत्खनन कार्यक्रमांनी, १९६०-६१ पासून पाटणा विद्यापीठाचा आणि १९७१-७२ पासून १९८२ पर्यंत एएसआयचा स्वतःचा, प्रत्येक बाजूस ३३० मीटर असलेला चौरस मठ, त्याच्या मध्यभागी सुमारे १५ मीटर उंचीचा विटांचा दोन टप्प्यांचा स्तूप, दगडी जिने असलेले उत्तर प्रवेशद्वार आणि त्या प्रवेशद्वारासमोर १०३ लहान मन्नतस्तूप उघड केले. एएसआय जवळपास ४२ वर्षांनंतर ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी स्थळावर परतले, आणि २४ फेब्रुवारी २०२५ रोजी पंतप्रधान म्हणाले की विक्रमशिला येथे केंद्रीय विद्यापीठ स्थापन केले जात आहे.

स्रोतांत नावाचे स्पेलिंग विक्रमशिला, विक्रमशीला आणि विक्रमसिला असे आहे. हा लेख शीर्षके आणि उद्धरणे वगळता पहिले वापरतो.

टेकाडावर पाटणा विद्यापीठाचे नऊ हंगाम

पाटणा विद्यापीठातील प्राचीन भारतीय इतिहास आणि पुरातत्त्व विभागाने, प्रा. बी. पी. सिन्हा आणि डॉ. आर. सी. पी. सिंह यांच्या नेतृत्वाखाली, १९६०-६१ मध्ये अंतिचक येथे खोदकाम केले. त्या वर्षाचा एएसआयचा आढावा या जागेला विक्रमशिला संस्थेचे “गृहीत स्थळ” म्हणतो, कोलगाँग रेल्वे स्थानकाच्या १३ किमी उत्तरेस, आणि सांगतो की गावात आणि भोवताली असलेले टेकाडे किमान १० चौरस किलोमीटर व्यापतात. एक टेकाड १४.५ मीटर उंच आणि आराखड्यात क्रूसाकृती (क्रॉसच्या आकाराचे) होते. दुसऱ्या टेकाडातील चाचणी चरांमध्ये उत्तरकालीन पाल लिपीतील शिलालेख असलेला मातीचा मन्नतस्तूप सापडला, ज्यावरून उत्खननकर्त्यांना मठसंस्था असावी असे वाटले.

पुढचे हंगाम क्रूसाकृती टेकाडात गेले. १९६२-६३ चा आढावा विटांच्या चौथऱ्यावर अवलोकितेश्वराची मूर्ती असलेले दालन नोंदवतो, चौथऱ्याच्या खालच्या भागावर अजूनही लाल आणि काळ्या रंगाच्या खुणा दिसत होत्या, तसेच तीन मातीच्या मुद्रा, एक तांब्याची अंगठी आणि एक बाणाग्र. तो अनेक फरशांवर राख आणि कोळशाचा जाड थर देखील नोंदवतो, जो तो स्थळ आगीत नष्ट झाल्याचा पुरावा म्हणून वाचतो. १९७१-७२ चा आढावा विद्यापीठाचे नऊ क्षेत्रीय हंगाम मोजतो.

एएसआयने ३३० मीटर बाजूचा मठ उघड केला

१९७१-७२ मध्ये एएसआयच्या विक्रमशिला उत्खनन प्रकल्पाने, डॉ. बी. एस. वर्मा यांच्या दिग्दर्शनाखाली बी. एन. प्रसाद आणि एस. सी. सरन यांच्यासह, मोठ्या प्रमाणावर खोदकाम सुरू केले, हा प्रकल्प एएसआयचे पीटीआयला दिलेले २०२४ चे निवेदन १९७२ ते १९८२ असा सांगते. आधीच्या कामाने पालकालीन विटांचा दुहेरी टप्प्यांचा स्तूप उघड केला होता, आणि पथकाने त्यापासून सर्व बाजूंनी सुमारे १५० मीटरवरील लांब टेकाडांच्या वर्तुळाची चाचणी घेण्यासाठी ३० चर आखले. त्यांना ३ मीटर रुंद सीमाभिंत आणि १७ भिक्षूंच्या कोठड्या सापडल्या, प्रत्येक साधारण ४ मीटर चौरस, ३.१ मीटर रुंद ओसरीवर उघडणाऱ्या, सर्व २ मीटर उंच अधिष्ठानावर. एका कोठडीत डझनभर चुनखडीच्या बुद्धमूर्ती टाकलेल्या होत्या, आणि कोठड्यांतील राखेच्या थरामुळे उत्खननकर्त्यांनी आगीने इमारत नष्ट केल्याचा निष्कर्ष काढला.

१९७२-७३ च्या हंगामात १० बाय १० मीटरचे ७० चर वापरले गेले आणि आणखी ५२ कोठड्या, पश्चिमेकडील बाह्य भिंत (३३० मीटर लांब आणि ३.६ मीटर जाड) आणि आढावा ज्याला वर्षातील सर्वात उल्लेखनीय शोध म्हणतो ते उत्तर प्रवेशद्वार उघड झाले. त्याचा मार्ग १४.३ मीटर रुंद असून दगडी जिन्यांच्या दुहेरी मालिका आहेत, आणि जिन्यांच्या दोन्ही बाजूंना सुळे असलेल्या हत्तीच्या डोक्याने ओंडका उचललेले कोरीव दगड आहेत. प्रवेशद्वाराच्या आत दोन्ही बाजूंना कोठड्यांच्या ओळी असलेले खांबांचे सभागृह होते. पथकाला अर्धक्रूसाकृती पश्चिम प्रवेशद्वार आणि एका दक्षिणेकडील कोठडीखाली एकमेकांना जोडलेले विटांच्या कमानींचे दोन भूमिगत कक्ष देखील सापडले.

१९७३-७४ चा आढावा आराखडा देतो: ३३० मीटर चौरस मठ, प्रशस्त अंगण आणि मध्यवर्ती मंदिरासह, आतापर्यंत १२० कोठड्या मोजल्या, प्रत्येक कोठडीसाठी कोरलेली दगडी नाली, आणि बाह्य भिंतीतून बाहेर आलेल्या आणि मार्गिकांनी कोठड्यांना जोडलेल्या आयताकृती व वर्तुळाकार रचना. त्या वर्षी सापडलेल्या तांब्याच्या मुद्रेवर विक्रमस्य असा मजकूर आहे. सापडलेल्या वस्तूंवरून आढावा रचनांचा काळ नवव्या ते बाराव्या शतकाचा ठरवतो.

बांग्लापीडियाची नोंद, जी संपूर्ण प्रकल्पाचा सारांश देते, एकूण सुमारे २०८ कोठड्या देते. हे १९७३-७४ च्या मोजणीपेक्षा जास्त आहे, आणि या लेखासाठी वाचलेल्या आढाव्यांत हंगामवार बेरीज दिलेली नाही, म्हणून स्रोत जसे आहेत तसेच येथे उद्धृत केले आहेत.

मध्यभागी स्तूप आणि त्याच्या आतील मंदिर

एएसआय मुख्य स्तूपाचे वर्णन पीटीआयला मातीच्या गाऱ्यात रचलेली विटांची रचना असे करते, चौरस मठाच्या मध्यभागी उभी, दोन टप्प्यांची आणि आराखड्यात क्रूसाकृती, सुमारे १५ मीटर उंच, उत्तर बाजूच्या पायऱ्यांच्या मार्गाने पोहोचण्याजोगी. पाटणा विद्यापीठाच्या हंगामांनी तो उघड केला, आणि एएसआयचा १९७१-७२ चा आढावा म्हणतो की स्तूप आधीच्या विटांच्या रचनेच्या अवशेषांवर बांधला गेला, जी त्याच्या उत्तर-पश्चिम कोपऱ्यात दिसते.

एएसआयच्या १९७५-७६ च्या हंगामात मध्यवर्ती मंदिराचा बंद केलेला उत्तर कक्ष मोकळा झाला आणि त्यात भूमिस्पर्श मुद्रेत बसलेला मोठा, खराब झालेला मातीचा बुद्ध सापडला, सिंह, हत्ती, सेवक आणि गुडघे टेकलेला उपासक असलेल्या चौथऱ्यावर. त्याच्या मागे लाल रंगाच्या खुणा असलेली मातीची प्रभावळ होती. आढावा असा निष्कर्ष काढतो की मूर्तीची विटंबना झाली तेव्हा कक्ष बंद केला गेला, आणि भरावावर विटांचा नवा चौथरा आणि काळ्या बेसॉल्टचा बुद्ध बसवला गेला, आणि आढावा सांगतो की बेसॉल्टची मूर्ती नंतर आधीच्या उत्खननकर्त्यांनी हलवली. मुख्य मंदिर विटांच्या ६९ थरांच्या पायावर उभे आहे, जो ६.३५ मीटर उंच जातो.

तलाव, हवेच्या वाटांची भिंत आणि हस्तलिखितांचा प्रश्न

मठाच्या नैऋत्येस, १९७८-७९ च्या हंगामात ४१.५ मीटर लांब आणि १८.६५ मीटर रुंद आयताकृती इमारत उघड झाली, जी १.४ मीटर रुंद फरशी केलेल्या मार्गाने मुख्य मठाशी जोडलेली आहे. तिची दक्षिण भिंत ४.७५ मीटर जाड असून २.६५ मीटरच्या अंतराने १३ उतरत्या नलिका आहेत, ज्या ४१ मीटर बाय ३३ मीटरच्या विटांची फरशी असलेल्या तलावाच्या पातळीपर्यंत जातात. उत्खननकर्त्यांनी लिहिले की ही इमारत महाविहाराचा हस्तलिखित विभाग असावी असे दिसते, ज्यात नलिकांमुळे तलावातील थंड हवा ताडपत्रांवरील हस्तलिखितांपर्यंत पोहोचत असे. आढावा जोडतो की तलाव पूर्ण उघडला तेव्हा त्याच्या तळातून पाणी झिरपले, तो भरला आणि आठवडाभरात पाणी वाहून गेले.

त्याच नोंदीत म्हटले आहे की इमारतीत एक जवळजवळ पूर्ण सिंचनपात्र (पाण्याचे भांडे) आणि काही तुकडे वगळता उल्लेख करण्याजोगे काहीही सापडले नाही, आणि त्यात हस्तलिखिते नमूद नाहीत. एएसआय आता या रचनेला ग्रंथालय इमारत म्हणते, जसे पीटीआयला दिलेल्या २०२४ च्या निवेदनात, आणि हा अर्थ मिळालेल्या कोणत्याही मजकुरावर नव्हे तर हवेच्या वाटांच्या रचनेवर आधारलेला आहे.

१०३ मन्नतस्तूप, तटबंदी आणि आग

मार्गिकेलगत १९७८-७९ च्या पथकाला ओळींत ५० हून अधिक मन्नतस्तूप सापडले, ३० सेंटिमीटर ते १.६ मीटर उंचीचे. १९७९-८० च्या हंगामात मुख्य प्रवेशद्वारासमोरचा परिसर मोकळा झाला आणि त्यातील १०३ मोजले गेले, नऊ दगडाने बांधलेले, आणखी २० आराखड्यात दिसलेले. २.८ मीटर उंच, विटांच्या मोठ्या स्तूपात २.९ मीटर चौरस कक्ष होता जो भाजल्या नसलेल्या मातीच्या पट्ट्यांनी भरलेला होता, ज्यांवर एकेकाळी लघु बुद्धप्रतिमा होत्या. आढावा त्यात दुरुस्तीचे तीन टप्पे वाचतो, शेवटचा बहुधा तेराव्या शतकातला, आणि त्याच्या फरशीवर इस्लामी काळातील खापरांची नोंद करतो.

मठाच्या सुमारे अर्धा किलोमीटर उत्तर-पश्चिमेस, जंगलीस्थान येथे, त्याच हंगामात १०.५ मीटर रुंद कोपऱ्याचा बुरुज असलेली विटांची तटबंदी उघड झाली, जी अजूनही ५.८ मीटर उंच होती. तिच्या बांधणाऱ्यांनी बहुधा महाविहारातून घेतलेल्या विटा वापरल्या होत्या, आणि आढावा तिचा काळ मठाच्या विनाशानंतर लगेच, चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीचा ठरवतो.

शेवटच्या तारखांबद्दल स्रोतांचे मत वेगळे आहे. एएसआयच्या पाटणा मंडळातील अधीक्षक पुरातत्त्वज्ञांनी २०२४ मध्ये पीटीआयला सांगितले की विद्यापीठ सुमारे चार शतके समृद्ध राहिले आणि तेराव्या शतकाच्या सुरुवातीला कोसळले. बिहारचे पर्यटन महामंडळ म्हणते की मुहम्मद बिन बख्तियार खिलजीच्या सैन्यांनी सुमारे १२०० मध्ये ते नष्ट केले. तारानाथच्या १९७० च्या चट्टोपाध्याय भाषांतरातील एक टीप ओदंतपुरी आणि विक्रमशिला यांचा विनाश सुमारे १२०३ ठरवते, ही तारीख अप्रत्यक्षपणे अनुमानित असल्याचे ती सांगते, आणि त्याच सेनापतीला थेट जबाबदार धरते. तारानाथ स्वतः सांगतो की सेन राजांच्या काळात शासकाने दोन्ही मठांचे अंशतः किल्ल्यांत रूपांतर केले आणि त्यांत काही सैनिक ठेवले. उत्खनन अहवाल आग आणि राख नोंदवतात आणि कोणत्याही आक्रमकाचे नाव घेत नाहीत.

तारानाथ आणि इतर तिबेटी स्रोत काय भर घालतात

तिबेटी इतिहासकार तारानाथ यांनी भारतातील बौद्ध धर्माचा इतिहास १६०८ मध्ये लिहिला, भाषांतराच्या प्रस्तावनेनुसार, म्हणजे मठाच्या अंतानंतर सुमारे चार शतकांनी. भाषांतरानुसार धर्मपालाने शिक्षणासाठी सुमारे पन्नास केंद्रे बांधली, त्यापैकी ३५ प्रज्ञापारमिता (“प्रज्ञेची पूर्णता” ग्रंथ) अभ्यासासाठी, आणि त्याने विक्रमशिला विहारही बांधला. बांग्लापीडिया म्हणते की सर्वज्ञमित्राचे संस्कृत स्तोत्र, स्रग्धरास्तोत्र, ही परंपरा समर्थित करते, कारण ते “श्रीमद् विक्रमशिलादेव महाविहारीय” असा उल्लेख करते, आणि धर्मपालाने विक्रमशिलादेव हा सन्मानार्थ पदवी म्हणून धारण केला. राजाचे काळ स्रोतानुसार बदलतात: बांग्लापीडिया सुमारे ७७५ ते ८१० देते, आणि बिहारचे पर्यटन महामंडळ ७८३ ते ८२० देते. या राजवंशाचा स्वतःचा लेख आहे, पाल राजवंश आणि नालंदा, विक्रमशिला व पहारपूर येथील मठ.

बांग्लापीडिया संस्थेची रचना ५८ उपसंस्था आणि परिसरात १०८ विद्वान, प्रत्येकी एका विद्वानाने रक्षिलेले सहा दरवाजे, आणि तारानाथचा हवाला देत सुमारे १,००० निवासी भिक्षू अशी देते. एएसआयचा स्वतःचा सारांश, २०२४ मध्ये पीटीआयला दिलेला, शंभरहून अधिक शिक्षक आणि सुमारे एक हजार विद्यार्थी असे सांगतो. तारानाथ रत्नाकरशांतीला पूर्व द्वारपाल म्हणून नाव देतो, आणि भाषांतरातील एक टीप ब्लू अनल्सचे विधान नोंदवते की नरोपाने उत्तर द्वार रक्षिले. बांग्लापीडिया दीपंकर श्रीज्ञान (अतिश), जेतारी, अभयाकरगुप्त आणि शाक्यश्रीभद्र यांना प्रमुखांमध्ये गणते, आणि सांगते की मठ तांत्रिक बौद्ध धर्माच्या अभ्यासासाठी ओळखला जात असे. तेही सांगते की मठाची अंतर्गत संघटना ज्ञात नाही.

अतिश हे त्यांतील सर्वात प्रसिद्ध आहेत. बांग्लापीडिया सांगते की पाल राजा महिपालाने त्यांना विक्रमशिलेचे कुलगुरू नेमले, की त्यांनी १०४० मध्ये तिबेटसाठी प्रस्थान केले आणि १०५३ मध्ये तेथे निधन पावले, आणि ती नोंदवते की त्यांच्या जन्मवर्षाबद्दल विद्वानांत मतभेद आहेत, सुमारे ९८० किंवा ९८२/९८३. इतर गणना तिबेटच्या तारखा एक-दोन वर्षांनी हलवतात, जसे पाल लेख मांडतो. तारानाथची मठाच्या शिक्षकांची यादी काश्मीरचे महान पंडित शाक्यश्री यांच्याशी संपते, आणि पुढची ओळ विक्रमशिलेचा अंत नोंदवते.

एएसआयने खोदलेल्या आणखी एका बौद्ध मठासाठी, ओडिशातील रत्नागिरी पाहा. बिहारमधील जुने केंद्र नालंदा जगाला आकर्षित करणारे विद्यापीठ यात आहे.

एएसआय परतले, आणि केंद्रीय विद्यापीठाचे नियोजन

एएसआयने अंतिचक येथे उत्खनन ८ फेब्रुवारी २०२४ रोजी पुन्हा सुरू केले, पीटीआयने सुमारे ४२ वर्षांचा खंड असे सांगितलेल्या अंतरानंतर, सहायक अधीक्षक पुरातत्त्वज्ञ जलज कुमार तिवारी आणि पाटणा मंडळाच्या अधीक्षक पुरातत्त्वज्ञ गौतमी भट्टाचार्य यांच्या अंतर्गत. त्या म्हणाल्या की पहिले काम जुने चर स्वच्छ करणे आणि टाकलेली माती काढून अस्पर्शित थरांपर्यंत पोहोचणे हे होते, त्यानंतरच पद्धतशीर खोदकाम सुरू होऊ शकेल. त्यांनी जोडले की नव्या कामातून दगडी पाट्यांवर आणखी शिलालेख मिळू शकतील, आणि त्यांनी आधीच्या उत्खननांचे वर्णन जागेला महाविहाराचे प्रत्यक्ष अवशेष म्हणून “नेमके निश्चित केले” असे केले. या लेखासाठी वाचलेल्या कोणत्याही अहवालात २०२४ च्या हंगामातील नव्या शोधांचे वर्णन नाही.

२४ फेब्रुवारी २०२५ रोजी भागलपूर येथे पंतप्रधान म्हणाले की विक्रमशिला विद्यापीठाच्या काळात हे शहर ज्ञानाचे जागतिक केंद्र होते आणि नालंदानंतर विक्रमशिला येथे केंद्रीय विद्यापीठ स्थापन केले जात आहे, केंद्र सरकार लवकरच काम सुरू करेल, असे पत्र सूचना कार्यालयाने नोंदवले. त्यांनी प्रकल्पासाठीच्या जलद प्रयत्नांबद्दल बिहार सरकारचे अभिनंदन केले. पाटणा प्रेसने १७ सप्टेंबर २०२५ रोजी वृत्त दिले की विद्यापीठासाठी जमीन संपादन जमीनधारकांच्या यादीसह औपचारिकपणे सुरू झाले आहे, सुमारे २१५ एकर निश्चित, त्यात अंतिचक येथे ९२ एकर, मलकपूर येथे ८४ आणि बिहार सरकारचे २८ एकर. यूएनआयने १५ जुलै २०२६ रोजी वृत्त दिले की बिहारच्या मुख्यमंत्र्यांनी प्रस्तावित विद्यापीठासाठी सुमारे २२० एकर हस्तांतरणाची घोषणा केली. दोन वृत्तांतील एकर वेगळे आहेत, आणि ६ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत सापडलेले सर्वात ताजे वृत्त अजूनही विद्यापीठाला प्रस्तावित म्हणते.

स्थळाला भेट

बिहार पर्यटन अवशेष कहलगाव उपविभागातील अंतिचक येथे, भागलपूरपासून ३८ किमीवर दाखवते, आणि भेटीसाठी सर्वोत्तम काळ सप्टेंबर ते एप्रिल सांगते, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांसाठी एएसआयची परवानगी लागते (६ नोव्हेंबर २०२६ ला तपासले). जवळचा गंगेचा पट्टा डॉल्फिन अभयारण्य आहे, ज्याची माहिती गंगेतील डॉल्फिनवरील लेखात आहे. राज्य पर्यटन महामंडळाचे स्वतःचे पान भागलपूरच्या सुमारे ५० किमी पूर्वेस आणि कहलगावच्या सुमारे १३ किमी ईशान्येस असे देते, NH-80 वरून ११ किमीच्या रस्त्याने पोहोचण्याजोगे, म्हणून अंतर पानानुसार वेगळे आहे.