UN च्या २९ ऑक्टोबर २०२६ च्या पुनर्स्थापना अहवालात त्याच्या ३५ जागतिक पुनर्स्थापना फ्लॅगशिप उपक्रमांत नोंदलेल्या प्रजाती पुनरुज्जीवनांमध्ये भारतातील गंगा नदी डॉल्फिनचा समावेश आहे, पर्वतीय गोरिला आणि हिमबिबट्यांसोबत

२९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या UN अहवालात भारतातील गंगा नदी डॉल्फिनचा समावेश त्याच्या जागतिक पुनर्स्थापना फ्लॅगशिप उपक्रमांत पुनरुज्जीवन होत असलेल्या प्रजातींमध्ये केला आहे, पूर्व आफ्रिकेतील पर्वतीय गोरिला, ब्राझीलमधील जग्वार आणि किर्गिझस्तानमधील हिमबिबटे यांच्या शेजारी. अन्न आणि कृषी संघटना (FAO), UN पर्यावरण कार्यक्रम (UNEP) आणि जैविक विविधता कराराचे (CBD) सचिवालय यांनी तो ‘नेचर्स कमबॅक’ या नावाने आर्मेनियातील येरेवान येथे COP17 जैवविविधता परिषदेत प्रसिद्ध केला, असे UNEP चे प्रसिद्धिपत्रक सांगते.

हा अहवाल सर्व प्रकारच्या परिसंस्थांमधील पुनर्स्थापनेच्या प्रगतीचे पहिले मूल्यमापन आहे. तो २०२१ ते २०३० या कालावधीतील UN परिसंस्था पुनर्स्थापना दशकाच्या मध्यबिंदूवर आला आहे.

अहवाल काय मोजतो

FAO, UNEP आणि CBD सचिवालय २०२६ मध्ये १४९ देशांत सुमारे २५२ दशलक्ष हेक्टर क्षेत्रावर पुनर्स्थापना सुरू असल्याची नोंद करतात. UNEP ची कथा या क्षेत्राची तुलना कझाकस्तानशी करते, आणि प्रसिद्धिपत्रक त्याला आजवरचा सर्वांत मोठा नोंदवलेला जागतिक पुनर्स्थापना प्रयत्न म्हणते, ज्यात दहा लाखांहून अधिक हरित रोजगार निर्माण झाले.

एकूण क्षेत्रापैकी १९२.२ दशलक्ष हेक्टर आशियात आहे, आणि चीन सर्वांत मोठे भूभागावरील क्षेत्र, १२७.४ दशलक्ष हेक्टर, नोंदवतो. अहवाल म्हणतो की त्याची प्रादेशिक आकडेवारी कामाचा आणि नोंदणीचा आवाका दाखवते, आणि देशांची कामगिरीनुसार क्रमवारी लावत नाही.

डॉल्फिन कुठे येतात

डॉल्फिन UN च्या जागतिक पुनर्स्थापना फ्लॅगशिप उपक्रमांवरील एका चौकटीत येतात. हे ३५ सरकारी पाठबळाचे पुनर्स्थापना उपक्रम आहेत जे UN दशकाने त्यांची महत्त्वाकांक्षा, व्याप्ती आणि इतरत्र त्यांची नक्कल करता येण्याची क्षमता पाहून निवडले. अहवाल सांगतो की ते एकत्रितपणे १८ दशलक्ष हेक्टरवर पुनर्स्थापना, ११ लाखांहून अधिक रोजगार आणि १२ लाखांहून अधिक लोकांना प्रशिक्षण नोंदवतात. त्याच चौकटीत फ्लॅगशिप भूप्रदेशांतील प्रजाती पुनरुज्जीवनाची यादी आहे: पर्वतीय गोरिला, जग्वार आणि ब्राझीलच्या अटलांटिक जंगलातील सोनेरी डोक्याचे लायन टॅमरिन, हिमबिबटे, भारतातील गंगा नदी डॉल्फिन, आणि कझाकस्तानच्या अल्तिन दालातील सायगा काळवीट आणि रानघोडे.

अहवाल स्वतःची डॉल्फिन संख्या देत नाही. UNEP चे प्रसिद्धिपत्रक या प्रजातींपैकी चार, त्यांत डॉल्फिनसह, फ्लॅगशिप उपक्रमांतील नोंदलेली यशे म्हणून नावाने सांगते.

UN दशकाच्या फ्लॅगशिप यादीतील भारताचा उपक्रम नमामि गंगे आहे, राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा अभियानाने (NMCG) चालवलेला गंगा पुनरुज्जीवनाचा सरकारी कार्यक्रम. UN ने १३ डिसेंबर २०२२ रोजी मॉन्ट्रियल येथे UN जैवविविधता परिषदेदरम्यान त्याला १० उद्घाटनपर फ्लॅगशिपपैकी एक म्हणून नाव दिले. दशकाचे त्या फ्लॅगशिपचे पान सांगते की त्याला जागतिक बँक, जपान इंटरनॅशनल कोऑपरेशन एजन्सी आणि जर्मन विकास संस्था यांचे पाठबळ आहे. ते पुनर्स्थापनेखालील क्षेत्र ३०,००० हेक्टर सांगते, २०३० च्या १,३५,००० हेक्टरच्या लक्ष्याच्या तुलनेत.

काही भारतीय चालू घडामोडींच्या संकेतस्थळांनी डॉल्फिनचे काम स्वतंत्र फ्लॅगशिप म्हणून वर्णन केले आहे. उदाहरणार्थ, ड्रिष्टी IAS डॉल्फिन पुनरुज्जीवन कार्यक्रमाचे वर्णन ३५ फ्लॅगशिपपैकी एक असे करते. UN दशकाच्या यादीत ३५ उपक्रम आहेत आणि त्यांतला एकही डॉल्फिन कार्यक्रम नाही. डॉल्फिन हे नमामि गंगेच्या आत नाव घेऊन सांगितलेले पुनरुज्जीवन आहे.

सूचीमागील डॉल्फिनचे काम

UNEP ची २०२३ ची कथा फ्लॅगशिपचे वर्णन सांडपाणी प्रक्रिया, नदीकाठी वृक्षारोपण आणि समुदायाचे काम असे करते, आणि दशकाचे पान सांगते की नदी डॉल्फिन, मऊ कवचाची कासवे, ऊद आणि हिल्सा मासे यांना पुन्हा उभे करणे हे त्याचे उद्दिष्ट आहे. कथा नदीतील वन्यजीवांवर देखरेख ठेवणारे संवर्धनतज्ज्ञ गौरा चंद्र दास यांचे म्हणणेही उद्धृत करते की स्थानिक समुदायांशी चर्चेनंतर मच्छिमारांनी जाळ्यात अडकलेल्या डॉल्फिनना वाचवून सोडून देण्यास सुरुवात केली होती.

नोंदीचे तीन भाग तारखेसह आणि तपासता येण्याजोगे आहेत:

• वृक्षारोपण. NMCG ने जून २०२६ मध्ये सांगितले की गंगेच्या मुख्य प्रवाहाकाठी त्याच्या वनीकरण प्रकल्पाने ३३,०२४ हेक्टर क्षेत्र व्यापले आहे, आणि जलशक्ती मंत्रालयाने ३० जुलै २०२६ च्या लोकसभेतील उत्तरात गंगा खोऱ्यातील पाच राज्यांत तेच क्षेत्र दिले.
• बचाव वाहन. भारताची पहिली डॉल्फिन रेस्क्यू ॲम्ब्युलन्स जानेवारी २०२६ मध्ये डेहराडूनमधील भारतीय वन्यजीव संस्थेत (WII) सुरू झाली. NMCG ने ७ मे २०२६ रोजी सांगितले की त्याने आठ गंगा डॉल्फिनना वाचवून सोडले, असे PTI ने वृत्त दिले, आणि मंत्रालयाच्या जुलैच्या उत्तरात ती कार्यक्रमाच्या निष्पत्तींमध्ये नोंदवली आहे.
• मोजणी. ३ मार्च २०२५ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या भारताच्या पहिल्या राष्ट्रीय नदी डॉल्फिन अंदाजात आठ राज्यांतील २८ नद्यांत ६,३२७ नदी डॉल्फिन आढळले, त्यांपैकी ६,३२४ गंगा नदी डॉल्फिन आणि ३ सिंधू नदी डॉल्फिन आहेत, असे PIB आणि WII सांगतात. WII ची एकूण संख्येची श्रेणी ५,९८० ते ६,६९१ आहे. आमचा प्रोजेक्ट डॉल्फिन आणि पहिली राष्ट्रीय गणना हा लेख राज्यवार आकडे आणि पद्धत सांगतो.

आमचा नमामि गंगेने काय उभारले आणि काय मोजले हा लेख त्याच कार्यक्रमाची सांडपाणी आणि पाण्याच्या गुणवत्तेची बाजू सांगतो, आणि घडियालचे पुनरागमन हा लेख अभियानाने नावाने सांगितलेल्या आणखी एका प्रजातीबद्दल आहे.

गणना काय दाखवू शकते

२०२१ ते २०२३ चे सर्वेक्षण हा पहिला राष्ट्रीय आकडा आहे, म्हणजे तो पायाभूत मोजणी आहे. ThePrint ने ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी लिहिले की तो सुरुवातीचा बिंदू देतो, पुनरुज्जीवनाचा पुरावा नाही. IUCN रेड लिस्टने या प्रजातीचे शेवटचे मूल्यमापन १ ऑगस्ट २०२१ रोजी केले, आणि ती जगभरात संकटग्रस्त म्हणून नोंदवली आहे, लोकसंख्येचा कल घटत असलेला.

तुलना येत आहे. पर्यावरण मंत्रालयाने १७ जानेवारी २०२६ रोजी उत्तर प्रदेशातील बिजनौर येथून तीन बोटींतून २६ संशोधकांसह दुसरे संपूर्ण क्षेत्राचे सर्वेक्षण सुरू केले. PIB सांगते की ते पहिल्या फेरीचीच पद्धत वापरते आणि नवे पट्टे जोडते, तसेच सुंदरबन आणि ओडिशातील इरावती डॉल्फिन. पहिला टप्पा बिजनौर ते गंगासागर असा गंगेचा मुख्य प्रवाह आणि सिंधू व्यापतो. दुसरा टप्पा ब्रह्मपुत्रा, गंगेच्या उपनद्या, सुंदरबन आणि ओडिशा व्यापतो. तपासलेल्या स्रोतांमध्ये ६ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत कोणतेही निकाल प्रसिद्ध झालेले नव्हते.

व्यापक निष्कर्ष

अहवाल २५२ दशलक्ष हेक्टर ही प्रगती म्हणून मांडतो आणि उद्दिष्टापेक्षा कमी म्हणूनही. UNEP ची कथा सांगते की ऱ्हास झालेल्या परिसंस्थांच्या ३० टक्क्यांवर पुनर्स्थापना सुरू करण्याच्या २०३० च्या लक्ष्यासाठी जग मार्गावर नाही, कारण २५२ दशलक्ष हेक्टर हे सूचक जागतिक मानकाच्या ३४ टक्के आहे. UNEP ची कथा सांगते की जमिनीवर नोंदलेले क्षेत्र लक्ष्याच्या जवळजवळ निम्म्यावर पोहोचले आहे, सागरी आणि किनारी परिसंस्था २३ टक्के आणि गोड्या पाण्याच्या सुमारे ५ टक्के. FAO चा सारांश गोड्या पाण्याचा वाटा ४.५ टक्के देतो.

UNEP च्या कार्यकारी संचालक इंगर अँडरसन यांनी प्रसिद्धिपत्रकात म्हटले की “आपण अजूनही निसर्गाची पुनर्स्थापना आवश्यक त्या प्रमाणात किंवा गतीने करत नाही आहोत”. शोधता येण्याजोगा पुनर्स्थापना निधी २०२२ मध्ये सुमारे ६४ अब्ज अमेरिकी डॉलरपर्यंत पोहोचला, असे FAO चा सारांश सांगतो, आणि अहवाल म्हणतो की वार्षिक गुंतवणूक २०३० पर्यंत २९६ अब्ज अमेरिकी डॉलरपर्यंत वाढली पाहिजे.