हजारो वर्षे खोऱ्यात रुजलेले काश्मिरी पंडित १९९० नंतर देशभर स्थिरावले, आणि २०२१ पर्यंत सरकारी योजनांनी त्यांच्यापैकी ३,५०९ तरुणांना तिथे कामासाठी परत आणले

काश्मिरी पंडित हे भारतातील सर्वात जुन्या समुदायांपैकी एक आहेत: हजारो वर्षांपासून काश्मीर खोऱ्यात राहणारे हिंदू, विद्वान, कवी, आणि प्रशासक निर्माण करणारे, हिंदू आणि मुस्लिमांनी एकत्र निर्माण केलेल्या सामायिक संस्कृतीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या एका ठिकाणाच्या कापडात विणलेले. जेव्हा १९९० च्या हिवाळ्यात त्यांच्यापैकी बहुतेक खोरे सोडून गेले, तेव्हा ते जम्मू, दिल्ली आणि इतर राज्यांत स्थिरावले: २०२० मध्ये गृह मंत्रालयाने लोकसभेला सांगितले की ६४,९५१ नोंदणीकृत काश्मिरी पंडित स्थलांतरित कुटुंबे खोऱ्याबाहेर राहत होती. २००८ पासून केंद्र सरकारने परतण्यास इच्छुक स्थलांतरितांना सरकारी नोकऱ्या आणि संक्रमण निवास देऊ केले आहे, आणि द ट्रिब्यूनने २०२१ मध्ये वृत्त दिले की अशा योजनांखाली २०१० पासून ३,५०९ पंडित तरुण परतले होते.

हा आधुनिक भारतातील सर्वात कच्च्या, सर्वात वादग्रस्त प्रकरणांपैकी एक आहे, असा विषय जिथे जवळपास प्रत्येक वाक्यावर लढाई होते. तर सर्वात कठीण गोष्ट करण्याचा प्रयत्न करूया: ते स्पष्टपणे सांगू, जे नोंदवलेले आहे त्याला चिकटून राहू, आणि सशस्त्र पुरुषांच्या गुन्ह्यांसाठी संपूर्ण समुदायाला बदनाम करण्याचा मोह नाकारू.

खोरे पेट घेते

१९८० च्या दशकाच्या अखेरीस, काश्मीर खोऱ्यात एक सशस्त्र बंडखोरी वाढत होती, स्वातंत्र्याच्या मागण्या आणि, वाढत्या प्रमाणात, सीमेपलीकडून इंधन मिळणाऱ्या इस्लामवादी उग्रवादाचे मिश्रण. बंदूक आणि ग्रेनेडने निषेधाची जागा घेतली. भारतीय राज्याचा प्रतिसाद कठोर आणि अनेकदा क्रूर होता, आणि प्रत्येक श्रद्धेचे सामान्य काश्मिरी क्रॉसफायरमध्ये अडकले. हे स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक आहे: या संघर्षात काश्मिरी मुस्लिमांनाही प्रचंड त्रास सहन करावा लागला. पुढील दशकांत दहा हजारो लोक मरण पावले. ही एका समुदायाची शोकांतिका नव्हती.

पण पंडित, मुस्लिम-बहुसंख्य खोऱ्यातील एक लहान हिंदू अल्पसंख्याक, स्वतःला विशेषतः लक्ष्य केले गेलेले आढळले. उग्रवाद्यांनी समुदायातील प्रमुख सदस्यांची (अधिकारी, न्यायाधीश, कार्यकर्ते) हत्या केली अशा एका मोहिमेत जी पंडितांनी त्यांच्या सर्वांसाठी उद्देशित एक संदेश म्हणून अनुभवली.

ती रात्र जेव्हा सर्वकाही तुटले

वळणबिंदू जानेवारी १९९० मध्ये आला. १९ तारखेच्या रात्री आणि त्याच्या आसपासच्या दिवसांत, असंख्य वाचलेल्यांच्या वृत्तांतांनुसार, लाउडस्पीकर आणि जमाव पंडित वस्त्यांमधून धमकीभरे घोषणा घेऊन गेले: निघून जाण्याचे, धर्मांतर करण्याचे, किंवा मरण्याचे इशारे. प्रत्येक वृत्तांत अचूक आहे की नाही, परिणाम संशयाच्या पलीकडे होता: लक्ष्यित हत्यांमुळे आधीच घाबरलेला एक समुदाय खात्री करून घेतो की राहणे म्हणजे मृत्यू.

काही आठवड्यांत, स्थलांतर खऱ्या अर्थाने सुरू झाले. कुटुंबांनी घरे, बागा, आणि मंदिरे सोडली (अनेकदा फक्त जे वाहून नेता येईल तेच घेऊन) आणि जम्मू, दिल्ली, आणि त्यापलीकडे पळून गेले, अनेकांनी त्यांच्या पर्वतीय घरापेक्षा वेगळ्या दाहक उष्णतेत भयाण स्थलांतरित छावण्यांमध्ये वर्षे घालवली.

किती, आणि किती मारले गेले

आकडे वादग्रस्त आहेत, जसे ते काश्मीरमध्ये नेहमीच असतात. सर्वात काळजीपूर्वक केलेले अंदाज सुचवतात की खोऱ्यातील अंदाजे १,४०,००० ते १,५०,००० पंडित लोकसंख्येपैकी, सुमारे १,००,००० किंवा त्याहून अधिक १९९० च्या दशकात पळून गेले. काही अंदाज अजूनही जास्त आहेत. एक पंडित संघटना नोंदवते की उग्रवाद्यांनी शेकडो काश्मिरी हिंदूंना मारले, बहुसंख्य त्या पहिल्या रक्तरंजित वर्षात.

गंभीरपणे वादग्रस्त नसलेली गोष्ट म्हणजे परिणाम: एक समुदाय जो सहस्रकांपासून खोऱ्यात राहत होता, तो काही वर्षांतच, त्यातून जवळपास पूर्णपणे अनुपस्थित झाला. शतकानुशतके जुनी मंदिरे रिकामी झाली. एक जिवंत संस्कृती उखडली गेली.

२००८ पासूनच्या परतीच्या योजना

२००८ मध्ये केंद्र सरकारने पंतप्रधान विकास पॅकेजला मंजुरी दिली, जे खोऱ्यात परत जाणे निवडणाऱ्या स्थलांतरितांना सरकारी नोकऱ्या आणि संक्रमण निवास देते. नोकऱ्यांच्या भागात राज्य विभागांमध्ये ६,००० जादा पदे निर्माण केली गेली. बहुतेक काश्मिरी पंडित परतलेले नाहीत. सुरक्षा परिस्थिती, दीर्घकाळापासून व्यापलेल्या किंवा क्षीण झालेल्या घरांचे नुकसान, आणि काळाचा प्रवाह या सर्वांचे एका वृद्ध होत जाणाऱ्या पिढीसाठी या निर्णयावर वजन आहे.

सत्य घोषणांना का प्रतिकार करते

स्थलांतर तेव्हापासून एक राजकीय शस्त्र बनले आहे, जे पंडितांनी स्वतः निवडलेले नसलेल्या अजेंड्यांसह लोकांद्वारे वापरले जाते. आणि इथेच प्रामाणिकपणा सर्वात जास्त महत्त्वाचा ठरतो. हा अत्याचार उग्रवादी आणि दहशतवाद्यांनी केला होता, “मुस्लिमांनी” नाही, आणि त्या अनेक सामान्य काश्मिरी मुस्लिम शेजाऱ्यांनीही नाही जे स्वतः भयभीत झाले होते, ज्यांनी काही प्रकरणांत पंडित कुटुंबांना आश्रय दिला, आणि ज्यांनी त्याच हिंसाचारात आणि त्याच दशकांच्या संघर्षात त्यांचे स्वतःचे प्रियजन गमावले. सशस्त्र पुरुषांच्या गुन्ह्याला संपूर्ण श्रद्धेच्या दोषात कोसळवणे म्हणजे दुसरा अन्याय करणे, आणि काहीही न शिकणे.

काश्मिरी पंडित स्थलांतर हे उग्रवादी हिंसाचार आणि धमक्यांमुळे एका अल्पसंख्याक समुदायाचे झालेले सक्तीचे विस्थापन होते. आणि ते एका व्यापक शोकांतिकेच्या आत घडले ज्यात सर्व श्रद्धांचे काश्मिरी बळी होते. दोन्ही गोष्टी खऱ्या आहेत. त्यांना एकत्र धरून ठेवणे एक बाजू निवडण्यापेक्षा कठीण आहे, जे नेमके का इतके कमी लोक ते करतात याचे कारण आहे.

काश्मीरच्या कथेतील एक स्थान

एक समुदाय वनवासातून वाचू शकतो, आणि पंडित वाचले आहेत. त्याला नोंदीकडून हवे आहे ते म्हणजे अचूकपणे स्मरणात राहणे, दारूगोळा म्हणून वापरले न जाणे. काश्मिरी पंडित तेच मागतात जे कोणतेही उखडलेले लोक मागतात: त्यांच्यासोबत जे केले गेले त्याचा एक प्रामाणिक हिशोब, त्यांची इच्छा असल्यास घरी परतण्याची एक खरी संधी, आणि काश्मीरच्या कथेत असे एक स्थान जे एका चर्चेच्या मुद्द्यात सपाट होत नाही. २००८ पासूनच्या परतीच्या योजना ही त्या संधीची व्यावहारिक रूपे आहेत.