चित्रण: tuput
मराठी
नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाने १४ जुलै २०२५ रोजी जाहीर केले की जून २०२५ च्या अखेरीस भारताच्या ४८४.८२ GW स्थापित वीजक्षमतेपैकी २४२.७८ GW, म्हणजे ५०.०८ टक्के, बिगर-जीवाश्म स्रोतांची होती. ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी तिची मोजणी ३०८.०३ GW झाली, आणि २०२५-२६ मध्ये भारताने विक्रमी ५५.२९ GW बिगर-जीवाश्म क्षमता जोडली.
नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाच्या १४ जुलै २०२५ च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, ३० जून २०२५ रोजी देशाच्या ४८४.८२ GW स्थापित वीजक्षमतेपैकी २४२.७८ GW बिगर-जीवाश्म स्रोतांची होती, म्हणजे ५०.०८ टक्के वाटा. गिगावॉट (GW) म्हणजे हजार मेगावॉट, आणि “बिगर-जीवाश्म” म्हणजे जलविद्युत, पवन, सौर, जैवऊर्जा आणि अणुऊर्जा, कोळसा, लिग्नाइट, वायू आणि डिझेल यांच्या विरुद्ध. मंत्रालयाच्या ३० सप्टेंबर २०२६ च्या, ८ ऑक्टोबरला अद्ययावत केलेल्या तक्त्यात ३०८.०३ GW बिगर-जीवाश्म क्षमता मोजली आहे, आणि १३ ऑगस्ट २०२६ चे पीआयबीचे तथ्यपत्र जुलैअखेरीस वाटा ५४ टक्क्यांहून अधिक सांगते.
मंत्रालयाने १४ जुलै २०२५ रोजी काय जाहीर केले
प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले होते की भारताने स्थापित वीजक्षमतेपैकी ५० टक्के बिगर-जीवाश्म स्रोतांतून मिळवण्याचे, राष्ट्रीय निर्धारित योगदानातील (एनडीसी) लक्ष्य पाच वर्षे आधी गाठले, एनडीसी म्हणजे पॅरिस करारांतर्गत प्रत्येक देश दाखल करतो तो हवामान संकल्प. त्याच्या परिशिष्टात ३० जून २०२५ पर्यंतची विभागणी अशी दिली होती: औष्णिक २४२.०४ GW (४९.९२ टक्के), अणु ८.७८ GW, आणि मोठ्या जलविद्युतीसह नवीकरणीय २३४.०० GW. नवीकरणीय आकड्यापैकी ४९.३८ GW मोठी जलविद्युत आणि १८४.६२ GW सौर, पवन, जैवऊर्जा आणि लहान जलविद्युत होती.
ऊर्जा मंत्रालयाने १६ मार्च २०२६ च्या राज्यसभेतील उत्तरात हेच आकडे पुन्हा सांगितले आणि म्हटले की ५० टक्क्यांचा टप्पा जून २०२५ मध्ये गाठला गेला. ऊर्जा मंत्रालयाच्या २९ ऑक्टोबर २०२५ च्या प्रसिद्धीपत्रकाने ३० सप्टेंबर २०२५ रोजी एकूण क्षमता ५००.८९ GW आणि बिगर-जीवाश्म स्रोत २५६.०९ GW, म्हणजे ५१ टक्क्यांहून अधिक, अशी दिली होती.
गोंधळ होऊ शकणारी दोन लक्ष्ये
५० टक्क्यांचा आकडा भारताच्या अद्ययावत एनडीसीतून येतो, जी ऑगस्ट २०२२ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांकडे सादर झाली. तिच्यात भारत २०३० पर्यंत एकूण स्थापित वीजक्षमतेपैकी सुमारे ५० टक्के बिगर-जीवाश्म इंधनावर आधारित स्रोतांतून मिळवण्यास वचनबद्ध आहे, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि ग्रीन क्लायमेट फंडासह कमी खर्चाच्या आंतरराष्ट्रीय वित्तसाहाय्याच्या मदतीने. २०१५ च्या आधीच्या एनडीसीने ४० टक्के ठरवले होते, आणि मंत्रालयाने २ डिसेंबर २०२१ रोजी जाहीर केले की ते नोव्हेंबर २०२१ मध्ये गाठले गेले, ३९०.८ GW पैकी १५६.८३ GW (४०.१ टक्के) इतके.
५०० GW चा आकडा हा वेगळा संकल्प आहे. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये ग्लासगो येथील सीओपी२६ शिखर परिषदेत पंतप्रधान म्हणाले: “भारत २०३० पर्यंत आपली बिगर-जीवाश्म ऊर्जा क्षमता ५०० GW वर नेईल.” संयुक्त राष्ट्रांकडे दाखल केलेल्या २०२२ च्या एनडीसी मजकुरात ५०० GW चा उल्लेख नाही. ग्लासगो येथील त्याच निवेदनाने आपला दुसरा संकल्प २०३० पर्यंत ऊर्जेच्या गरजेपैकी ५० टक्के नवीकरणीय ऊर्जेतून भागवणे असा मांडला, तर एनडीसी तो बिगर-जीवाश्म स्रोतांच्या स्थापित क्षमतेचा वाटा म्हणून मांडते. हा लेख एनडीसीचे शब्द वापरतो, कारण जून २०२५ मध्ये मंत्रालयांनी तेच मोजले.
२०१४ ते २०२६ मधील वाटा
खालील प्रत्येक आकडा कंसात नाव दिलेल्या मंत्रालयाचा, दिलेल्या तारखेसाठीचा आहे.
- ३१ मार्च २०१४: २४९.४२ GW पैकी ८१.१६ GW, म्हणजे ३२.५४ टक्के (ऊर्जा मंत्रालय, १६ मार्च २०२६)
- नोव्हेंबर २०२१: ३९०.८ GW पैकी १५६.८३ GW, म्हणजे ४०.१ टक्के (एमएनआरई, २ डिसेंबर २०२१)
- ३० जून २०२५: ४८४.८२ GW पैकी २४२.७८ GW, म्हणजे ५०.०८ टक्के (एमएनआरई, १४ जुलै २०२५)
- ३१ डिसेंबर २०२५: ५१३.७३ GW पैकी २६६.७९ GW, म्हणजे ५१.९३ टक्के (ऊर्जा मंत्रालय, १६ मार्च २०२६)
- ३१ जानेवारी २०२६: ५,२०,५११ MW पैकी २,७१,९६९ MW, म्हणजे ५२.३ टक्के (ऊर्जा मंत्रालय, १२ मार्च २०२६)
- फेब्रुवारी २०२६: ५२.५७ टक्के (मंत्रिमंडळाचे प्रसिद्धीपत्रक, २५ मार्च २०२६)
- ३१ जुलै २०२६: सुमारे ५५२ GW पैकी ३००.५० GW, ५४ टक्क्यांहून अधिक (पीआयबी तथ्यपत्र, १३ ऑगस्ट २०२६)
- ३० सप्टेंबर २०२६: ३०८.०३ GW (एमएनआरई)
या लेखाच्या गणितानुसार २०२६ ची मोजणी २०१४ च्या मोजणीच्या सुमारे ३.८ पट आहे.
काय मोजले जाते
एमएनआरईच्या ३० सप्टेंबर २०२६ च्या तक्त्यात १७१.०५ GW सौर, ५९.२० GW पवन, ५२.०६ GW मोठी जलविद्युत (ज्यात ७.४३ GW पंप्ड स्टोरेजचा समावेश आहे, म्हणजे पाणी वर पंप करून नंतर सोडणारे प्रकल्प), ५.१८ GW लहान जलविद्युत, ९.८२ GW बगॅस (उसाच्या चिपाडाचे) सहवीजनिर्मिती, १.०५ GW इतर जैववस्तुमान आणि ०.८८ GW कचऱ्यापासून ऊर्जा प्रकल्प दिले आहेत. ते मिळून मोठ्या जलविद्युतीसह २९९.२५ GW नवीकरणीय होतात. त्यात अणुऊर्जेचे ८.७८ GW जोडले की ३०८.०३ GW होतात. मे २०२५ पासून बंद असलेली १०० MW अणुक्षमता तक्त्यात धरलेली नाही.
एकूणपैकी निम्म्याहून अधिक सौर आहे, आणि वर्षागणिक सौर आकडे एका वेगळ्या लेखात आहेत. अणुऊर्जा अणुकार्यक्रमातून येते, आणि १३ ऑगस्ट २०२६ चे पीआयबी तथ्यपत्र तिचे २०४७ चे लक्ष्य १०० GW सांगते.
भर घालण्याचे विक्रमी वर्ष
मंत्रालयाच्या ८ एप्रिल २०२६ च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार २०२५-२६ मध्ये ५५.२९ GW बिगर-जीवाश्म क्षमता जोडली गेली, कोणत्याही वर्षातली सर्वाधिक; आधीचा उच्चांक २०२४-२५ मधील २९.५ GW होता. सौरने ४४.६१ GW आणि पवनने ६.०५ GW दिले, एका वर्षातील आजवरची सर्वाधिक पवनऊर्जा. त्याच कार्यक्रमात मंत्री प्रल्हाद जोशी म्हणाले की आंतरराष्ट्रीय नवीकरणीय ऊर्जा संस्थेची (इरेना) रिन्यूएबल एनर्जी स्टॅटिस्टिक्स २०२६, ज्यातील आकडे डिसेंबर २०२५ पर्यंतचे आहेत, स्थापित नवीकरणीय क्षमतेत भारताला जगात तिसरे स्थान देते, ब्राझीलच्या पुढे.
एप्रिल ते सप्टेंबर २०२६ या सहा महिन्यांत एमएनआरईच्या तक्त्यानुसार २४.५६ GW बिगर-जीवाश्म क्षमता जोडली गेली, त्यात सप्टेंबरमधील ३.६९ GW आहे.
प्रकल्पांनी प्रत्यक्षात काय पुरवले
क्षमता म्हणजे प्रकल्प त्यांच्या मानांकित उत्पादनावर जे निर्माण करू शकतात; निर्मिती म्हणजे त्यांनी प्रत्यक्षात जे निर्माण केले. मंत्रालयाचे ८ एप्रिल २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक २०२५-२६ मधील भारताची एकूण वीजनिर्मिती १,८४५.९२१ अब्ज युनिट सांगते, त्यापैकी बिगर-जीवाश्म स्रोतांनी ५३८.९७ अब्ज युनिट, म्हणजे २९.२ टक्के पुरवले. त्या वर्षी जीवाश्म इंधनांवरील निर्मिती ४.१२ टक्क्यांनी घटून १,३०६.९५१ अब्ज युनिट झाली आणि कोळशावरील निर्मिती ३.६९ टक्क्यांनी घटली, तर एकूण निर्मिती ०.९३ टक्क्यांनी वाढली.
ऊर्जा क्षेत्रातील अभ्यासगट एम्बर कॅलेंडर वर्ष २०२५ मोजतो आणि सांगतो की भारताच्या विजेपैकी २७ टक्के स्वच्छ स्रोतांनी पुरवली, २०२४ मधील २२ टक्क्यांवरून. तो कोळशाला ७१ टक्के देतो, ७५ टक्क्यांवरून खाली. दोन्ही मोजण्या वेगवेगळ्या कालावधीच्या आहेत, आर्थिक वर्ष २०२५-२६ आणि कॅलेंडर वर्ष २०२५. मंत्रालयाचे २२ जुलै २०२६ चे लोकसभेतील उत्तर पवन आणि सौर यांना चल आणि खंडित म्हणते, आणि १३ ऑगस्ट २०२६ चे पीआयबी तथ्यपत्र म्हणते की ७० टक्क्यांहून अधिक निर्मितीला कोळशाचा आधार आहे.
२९ जुलै २०२५ रोजी, ऊर्जा मंत्रालयाने नोंदवल्यानुसार, देशाच्या २०३ GW विजेच्या मागणीपैकी ५१.५ टक्के नवीकरणीय स्रोतांनी भागवली, जो आजवर नोंदलेला सर्वाधिक वाटा आहे.
५०० GW आणि ६० टक्क्यांकडे
५०० GW च्या संकल्पाच्या तुलनेत ३०८.०३ GW सुमारे ६२ टक्के आहे, आणि १९१.९७ GW जोडायचे आहेत, या लेखाच्या गणितानुसार. २०२५-२६ मध्ये जोडलेल्या ५५.२९ GW च्या वेगाने ते सुमारे साडेतीन वर्षांची भर आहे. एमएनआरईचे ८ एप्रिल २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक सांगते की ते २०३० पर्यंत ५०० GW कडे काम करत आहे, आणि २२ जुलै २०२६ चे लोकसभेतील उत्तर सांगते की केंद्रीय वीज प्राधिकरणाने २०३० पर्यंत ५०० GW हून अधिक नवीकरणीय क्षमता जोडण्यासाठी पारेषण आराखडा प्रसिद्ध केला आहे. एप्रिल ते सप्टेंबरची २४.५६ GW ही भर, ऊर्जा मंत्रालयाच्या ऑक्टोबर २०२५ च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार २०२५ मधील याच महिन्यांतील २८ GW बिगर-जीवाश्म भरीशी तुलना करता येते.
केंद्रीय मंत्रिमंडळाने २५ मार्च २०२६ रोजी २०३१ ते २०३५ साठीच्या भारताच्या एनडीसीला मंजुरी दिली. ती २०३५ पर्यंत स्थापित वीजक्षमतेत ६० टक्के बिगर-जीवाश्म वाटा असे लक्ष्य ठरवते.
स्रोत आणि पुढील वाचन
- PIB (Ministry of New and Renewable Energy): India's Renewable Rise, Non-Fossil Sources Now Power Half the Nation's Grid (14 July 2025)
- PIB (Ministry of Power): Energy Transition and Renewable Capacity, Rajya Sabha reply (16 March 2026)
- PIB (Ministry of Power): Power Generation Capacity from Various Sources (12 March 2026)
- PIB (Ministry of New and Renewable Energy): India ranks third globally in Renewable Energy Installed Capacity (8 April 2026)
- PIB (Ministry of Power): India surpasses 500 GW and renewable generation exceeds 50% of demand (29 October 2025)
- PIB (Ministry of New and Renewable Energy): India achieves target of 40% installed electricity capacity from non-fossil fuel sources (2 December 2021)
- PIB (Cabinet): India's Nationally Determined Contribution 2031 to 2035 (25 March 2026)
- MNRE: Physical Achievements (installed capacity as on 30 September 2026, page updated 8 October 2026)
- Lok Sabha Unstarred Question No. 523, Non-fossil fuel based energy capacity (Ministry of New and Renewable Energy, answered 22 July 2026)
- UNFCCC: India's Updated First Nationally Determined Contribution (August 2022 submission)
- National Statement by Prime Minister Narendra Modi at the COP26 Summit in Glasgow (text hosted by the Embassy of India, Manila)
- PIB factsheet: India's Energy Journey, Expanding Capacity, Strengthening Security (13 August 2026)
- Mercom India: India's non-fossil power capacity crosses 300 GW (10 August 2026)
- Ember: Global Electricity Review 2026, major countries and regions (India)
हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.
आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.
एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.
