भारताने २०२५-२६ मध्ये विक्रमी ८६३.१ अब्ज अमेरिकी डॉलरच्या वस्तू आणि सेवांची निर्यात केली, त्यात सेवा ४२१.३ अब्ज डॉलरच्या आणि इलेक्ट्रॉनिक्स निर्यात २४.४ टक्क्यांनी वाढली

भारताची वस्तू आणि सेवांची निर्यात २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात, म्हणजे एप्रिल २०२५ ते मार्च २०२६ या काळात, ८६३.१ अब्ज अमेरिकी डॉलरच्या विक्रमी पातळीवर पोहोचली. वाणिज्य आणि उद्योग राज्यमंत्र्यांनी २८ जुलै २०२६ रोजी लोकसभेत, म्हणजे संसदेच्या कनिष्ठ सभागृहात, लेखी उत्तरात हा आकडा दिला, आणि पत्र सूचना कार्यालयाने (पीआयबी, सरकारची प्रसिद्धी सेवा) तो त्याच दिवशी प्रसिद्ध केला. या एकूण रकमेत ४४१.८ अब्ज डॉलरच्या वस्तूंचा, म्हणजे प्रत्यक्ष मालाचा, आणि ४२१.३ अब्ज डॉलरच्या सेवांचा समावेश आहे.

वाणिज्य मंत्रालयाच्या १५ एप्रिल २०२६ च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, याआधीचा विक्रम २०२४-२५ मधील ८२५.२६ अब्ज डॉलरचा होता. त्या आधारावर नवी एकूण निर्यात ४.५९ टक्के जास्त आहे, आणि प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडियाने ६ मे २०२६ रोजी मंत्रालयाच्या सुधारित आकडेवारीवरून हाच वाढीचा दर दिला होता. खालील प्रत्येक आकडा १४ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंतचा आहे आणि ज्या प्रसिद्धीपत्रकातून घेतला आहे त्याची तारीख त्यासोबत दिली आहे.

विक्रमाची वस्तू आणि सेवांमध्ये विभागणी

१५ एप्रिलच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, वस्तू निर्यात २०२४-२५ मधील ४३७.७० अब्ज डॉलरवरून ४४१.७८ अब्ज डॉलरपर्यंत, म्हणजे ०.९३ टक्क्यांनी वाढली. पेट्रोलियम उत्पादने वगळता इतर वस्तूंची निर्यात थोडी चांगली राहिली: ती ३८७.८८ अब्ज डॉलर होती, आधीच्या ३७४.३२ अब्ज डॉलरपेक्षा ३.६२ टक्के जास्त. सेवा निर्यात ३८७.५५ अब्ज डॉलरवरून सुमारे ४२१.३ अब्ज डॉलरपर्यंत वाढली. ही सुमारे ८.७ टक्क्यांची वाढ आहे, आणि हाच आकडा प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडियाने ६ मे रोजी दिला होता.

म्हणजे मंत्रालयाच्या आकड्यांवर tuput ने केलेल्या गणितानुसार, एकूण निर्यातीत सेवांचा वाटा सुमारे ४८.८ टक्के होता. त्याच गणितानुसार सेवांनी वर्षाच्या निर्यातीत सुमारे ३३.८ अब्ज डॉलरची भर घातली, तर वस्तूंनी सुमारे ४.१ अब्ज डॉलरची.

हा आकडा पहिल्यांदा प्रसिद्ध झाल्यानंतरही बदलला. १५ एप्रिल २०२६ रोजी मंत्रालयाने वर्षाचा अंदाज ८६०.०९ अब्ज डॉलर आणि सेवा ४१८.३१ अब्ज डॉलर असा मांडला होता. मार्चचा सेवा आकडा अंदाजित असल्याचे मंत्रालयाने नमूद केले, कारण रिझर्व्ह बँकेने सेवांची आकडेवारी फक्त फेब्रुवारीपर्यंत जाहीर केली होती. ६ मे पर्यंत सुधारित एकूण आकडा ८६३.११ अब्ज डॉलर आणि सेवा ४२१.३२ अब्ज डॉलर झाला. रिझर्व्ह बँकेची तिमाही भरणा-शिल्लक आकडेवारी आली की आधीचे महिने प्रमाणानुसार सुधारले जातात, असे मंत्रालयाच्या प्रसिद्धीपत्रकांतील टिपांत म्हटले आहे, त्यामुळे आणखी एखादी लहान सुधारणा शक्य आहे.

हा विक्रम आधीच्या वर्षांच्या तुलनेत कुठे उभा आहे

वस्तू आणि सेवांच्या एकूण निर्यातीचा हा क्रम मंत्रालयाच्या प्रसिद्धीपत्रकांतून मिळतो. प्रत्येक आकडा नमूद केलेल्या प्रसिद्धीपत्रकात जसा आहे तसा दिला आहे, आणि मंत्रालय मागील वर्षांचे आकडे सुधारत असते, त्यामुळे ही मालिका मार्गदर्शक आहे, एकाच गोठवलेल्या तक्त्यासारखी नाही.

• २०२१-२२: ६७६.५३ अब्ज डॉलर, त्यात सेवा २५४.५३ अब्ज डॉलर (१३ एप्रिल २०२३ चे प्रसिद्धीपत्रक).
• २०२२-२३: ७७०.१८ अब्ज डॉलर, त्यात सेवा ३२२.७२ अब्ज डॉलर (तेच प्रसिद्धीपत्रक, तेव्हाचा अंदाज).
• २०२३-२४: ७७८.१ अब्ज डॉलर, त्यात सेवा ३४१.१ अब्ज डॉलर (२ मे २०२५ चे प्रसिद्धीपत्रक).
• २०२४-२५: ८२५.२६ अब्ज डॉलर, त्यात सेवा ३८७.५५ अब्ज डॉलर (१५ एप्रिल २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक).
• २०२५-२६: सुमारे ८६३.१ अब्ज डॉलर, त्यात सेवा सुमारे ४२१.३ अब्ज डॉलर (२८ जुलै २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक).

या आकड्यांनुसार एकूण निर्यात २०२१-२२ पेक्षा सुमारे २८ टक्के जास्त आहे, आणि त्याच चार वर्षांत सेवा निर्यात सुमारे ६६ टक्क्यांनी वाढली आहे. मे २०२५ च्या प्रसिद्धीपत्रकाने २०२४-२५ च्या एकूण निर्यातीला “सर्वकालीन उच्चांक” म्हटले होते, आणि जुलै २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक २०२५-२६ बद्दल तेच म्हणते. उदारीकरणानंतर निर्यातीत झालेली दीर्घकालीन वाढ १९९१ च्या सुधारणांवरील आमच्या लेखात मांडली आहे, आणि या व्यवहारांना सामावणाऱ्या अर्थव्यवस्थेचा आकार भारताच्या जीडीपी क्रमवारीवरील लेखात दिला आहे.

वर्ष कोणत्या वस्तूंनी पेलले

वाणिज्य विभागाचा वस्तूनिहाय तक्ता, जुलै २०२६ च्या त्याच्या जलद अंदाजावर आधारित, २०२५-२६ ची मूल्ये दाखवतो. अभियांत्रिकी वस्तू, म्हणजे यंत्रसामग्रीसारख्या उत्पादित वस्तूंचा व्यापक गट, १२२.१ अब्ज डॉलरसह आघाडीवर होता आणि ४.६ टक्क्यांनी वाढला. पेट्रोलियम उत्पादने ५३.८ अब्ज डॉलरसह दुसऱ्या स्थानी होती, आधीच्या ६३.४ अब्ज डॉलरवरून १५.१ टक्क्यांनी घटून. इलेक्ट्रॉनिक वस्तू ४८.० अब्ज डॉलरसह तिसऱ्या स्थानी होत्या, आधीच्या ३८.६ अब्ज डॉलरवरून २४.४ टक्क्यांनी वाढून, आणि सहा सर्वात मोठ्या गटांमध्ये ही सर्वात वेगवान वाढ होती.

औषधे आणि औषधनिर्माण उत्पादनांनी ३१.१ अब्ज डॉलर कमावले, २.१ टक्क्यांची वाढ. सेंद्रिय आणि असेंद्रिय रसायने २८.७ अब्ज डॉलरवर स्थिर राहिली. रत्ने आणि दागिने ५.४ टक्क्यांनी घटून २८.२ अब्ज डॉलरवर आले.

इलेक्ट्रॉनिक्सच्या आत, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने १५ जुलै २०२६ रोजी सांगितले की २०२५-२६ मध्ये मोबाइल फोन हे भारताचे सर्वात मोठे एकल निर्यात उत्पादन ठरले, २०१४-१५ मध्ये त्यांचा क्रमांक १५३ वा होता. त्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार मोबाइल फोनची निर्यात २०१४-१५ मधील ₹१,५६६ कोटींवरून २०२५-२६ मध्ये ₹२.६० लाख कोटींवर गेली, आणि इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंची निर्यात ४७.९६ अब्ज डॉलर होती. या वाढीमागील उत्पादन प्रोत्साहन योजनेबद्दल स्मार्टफोन निर्यातीवरील आमच्या लेखात माहिती आहे.

वस्तू कुठे गेल्या

त्याच विभागाचा देशनिहाय तक्ता, तोही जुलै २०२६ च्या जलद अंदाजातील, २०२५-२६ मधील भारतीय वस्तूंचे सर्वात मोठे खरेदीदार दाखवतो. अमेरिकेने ८७.३ अब्ज डॉलरच्या वस्तू घेतल्या, ०.९ टक्क्यांची वाढ, म्हणजे तक्त्यातील ४४१.४५ अब्ज डॉलरच्या एकूण वस्तूंपैकी सुमारे १९.८ टक्के. संयुक्त अरब अमिरातीने ३७.४ अब्ज डॉलरच्या वस्तू खरेदी केल्या, २.० टक्क्यांची वाढ.

चीन १९.५ अब्ज डॉलरसह तिसरा होता, आधीच्या १४.३ अब्ज डॉलरवरून ३६.६ टक्क्यांनी वाढून. नेदरलँड्सने १७.५ अब्ज डॉलरच्या वस्तू घेतल्या, २३.१ टक्क्यांची घट. युनायटेड किंगडमने १३.४ अब्ज डॉलरच्या, ७.६ टक्क्यांच्या घटीसह, आणि सिंगापूरने ११.९ अब्ज डॉलरच्या, ८.६ टक्क्यांच्या घटीसह वस्तू घेतल्या. जर्मनीने ११.५ अब्ज डॉलरच्या वस्तू घेतल्या, ८.४ टक्क्यांची वाढ.

२८ जुलैचे प्रसिद्धीपत्रक फक्त वस्तू निर्यातीचा देशनिहाय तपशील देते, त्यामुळे हे चित्र वस्तूंपुरतेच आहे, सेवांचे नाही.

व्यापार करारांनी काय केले, आणि अजून काय करायचे आहे

२८ जुलैचे प्रसिद्धीपत्रक भारताच्या मुक्त व्यापार करारांची यादी देते, प्रत्येक कधी लागू झाला त्या तारखेसह, तसेच २०२५-२६ मध्ये प्रत्येक भागीदार देशाला झालेली वस्तू निर्यात. संयुक्त अरब अमिरातीसोबतचा करार १ मे २०२२ पासून लागू आहे आणि त्यातून ४.४५ लाख मूळ प्रमाणपत्रे निघाली आहेत, ही कागदपत्रे माल कमी शुल्कासाठी पात्र असल्याचे दाखवतात. भारताने अमिरातीला विकलेल्या उत्पादन प्रकारांची संख्या २०२१-२२ मधील ७,५४६ वरून २०२५-२६ मध्ये ८,०५३ झाली, आणि त्यांतील निर्यात ३७.३ अब्ज डॉलर होती. ऑस्ट्रेलियासोबतचा करार २९ डिसेंबर २०२२ पासून लागू आहे आणि २०२५-२६ मध्ये त्यात ७.२८ अब्ज डॉलरच्या वस्तू आल्या. चार देशांच्या युरोपीय मुक्त व्यापार संघटनेसोबतचा (स्वित्झर्लंड, नॉर्वे, आइसलँड आणि लिश्टेनस्टाइन) करार ऑक्टोबर २०२५ मध्ये लागू झाला, आणि त्याअंतर्गत ७,८८५ मूळ प्रमाणपत्रे दिली गेल्याचे प्रसिद्धीपत्रक सांगते.

दोन नवे करार आर्थिक वर्ष संपल्यानंतर सुरू झाले, त्यामुळे त्यांचा या विक्रमात वाटा नाही. ओमानसोबतचा करार १ जून २०२६ रोजी लागू झाला. त्यातून भारताच्या ओमानला होणाऱ्या निर्यातीपैकी मूल्यानुसार ९९.३८ टक्क्यांना शुल्कमुक्त प्रवेश मिळतो, असे प्रसिद्धीपत्रक म्हणते. माल पाठवलेल्या उत्पादन प्रकारांतील निर्यात मे २०२६ मधील ४०२.७ दशलक्ष डॉलरवरून जून २०२६ मध्ये ६२२.८ दशलक्ष डॉलर झाली, जून २०२५ मध्ये ती २१५.१ दशलक्ष डॉलर होती. भारत आणि युनायटेड किंगडम यांच्यातील करार १५ जुलै २०२६ रोजी लागू झाला. पहिल्या दिवशी त्याअंतर्गत १४० दशलक्ष डॉलरपेक्षा जास्त किमतीचा माल पाठवला गेला, असे वाणिज्य सचिवांनी सांगितले. ब्रिटिश सरकार म्हणते की युनायटेड किंगडम भारतीय वस्तूंपैकी ९९ टक्के वस्तूंवरील शुल्क रद्द करेल किंवा कमी करेल, आणि भारत ब्रिटिश वस्तूंपैकी ९० टक्के वस्तूंबाबत तेच करेल. शुल्क वेळापत्रके भारत-युनायटेड किंगडम कराराच्या आमच्या लेखात मांडली आहेत.

वाचताना एक मुद्दा लक्षात ठेवावा. २८ जुलैच्या प्रसिद्धीपत्रकाचे शीर्षक अमिराती, युनायटेड किंगडम आणि ऑस्ट्रेलियासोबतच्या मजबूत व्यापाराचे श्रेय देते. विभागाचा देशनिहाय तक्ता मात्र दाखवतो की २०२५-२६ मध्ये युनायटेड किंगडम आणि ऑस्ट्रेलियाला झालेली वस्तू निर्यात २०२४-२५ च्या पातळीपेक्षा कमी होती: १४.६ अब्ज डॉलरच्या तुलनेत १३.४ अब्ज डॉलर, आणि ८.६ अब्ज डॉलरच्या तुलनेत ७.३ अब्ज डॉलर. कमी आकडे करारांमुळे आले असा दावा प्रसिद्धीपत्रक करत नाही, आणि युनायटेड किंगडमसोबतचा करार तोवर सुरूही झाला नव्हता.

२०२६-२७ च्या पहिल्या महिन्यांत काय दिसते

१५ सप्टेंबर २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक ऑगस्टला व्यापते. २०२६-२७ च्या एप्रिल ते ऑगस्ट या काळातील वस्तू आणि सेवांची निर्यात ३९९.२७ अब्ज डॉलर असा अंदाज आहे, २०२५-२६ च्या त्याच महिन्यांतील ३४५.५५ अब्ज डॉलरच्या तुलनेत, म्हणजे १५.५५ टक्क्यांची वाढ. वस्तू निर्यात १८३.२१ अब्ज डॉलरच्या तुलनेत २१५.९१ अब्ज डॉलर होती, आणि सेवा १६२.३४ अब्ज डॉलरच्या तुलनेत १८३.३६ अब्ज डॉलर. ऑगस्टचे आकडे आणि सेवांचे अलीकडचे महिने अंदाजित असल्याचे प्रसिद्धीपत्रकात नमूद आहे.

आयातही वाढत आहे. १५ एप्रिलच्या प्रसिद्धीपत्रकाने २०२५-२६ ची वस्तू आयात ७७४.९८ अब्ज डॉलर आणि वस्तू व्यापार तूट ३३३.१९ अब्ज डॉलर दिली होती, त्यातील काही भाग २१३.८९ अब्ज डॉलरच्या सेवा अधिशेषाने भरून निघाला. २०२६-२७ च्या एप्रिल ते ऑगस्ट या काळासाठी त्याच मालिकेत एकूण आयात ४५९.६५ अब्ज डॉलर, १८.०१ टक्क्यांची वाढ, आणि एकत्रित व्यापार तूट ६०.३८ अब्ज डॉलर आहे.