चित्रण: tuput
मराठी
२००१ च्या संसद हल्ला आणि २०२५ च्या पहलगाम यांच्यामध्ये भारताने प्रतिसादांची एक श्रेणीबद्ध मालिका उभी केली: सैन्य जमवाजमव, २६/११ नंतर संस्थांची उभारणी, २०१६ चे जाहीर एलओसी-पार छापे, २०१९ मध्ये बालाकोटचा हवाई हल्ला, आणि २०२५ मध्ये कराराचे निलंबन आणि त्यानंतर क्षेपणास्त्र हल्ले. विश्लेषक निकालांचा अर्थ वेगवेगळा लावतात, आणि लेख दोन्ही अर्थ देतो.
२०२५ च्या एप्रिलमध्ये, बंदूकधाऱ्यांनी काश्मीरमधील पहलगाममध्ये २६ लोकांना ठार केले. भारताने काही दिवसांतच सिंधू जल करार स्थगित ठेवला आणि हल्ल्यानंतर पंधरा दिवसांनी पाकिस्तानच्या आत आणि पाकव्याप्त काश्मीरमधील लक्ष्यांवर क्षेपणास्त्रांनी मारा केला. १० मे रोजी शस्त्रसंधी झाली.
सतरा वर्षे आधी, नोव्हेंबर २००८ मध्ये दहा बंदूकधाऱ्यांनी मुंबईत १६६ लोकांना ठार केल्यानंतर, भारताने कोणतेही लष्करी उत्तर निवडले नाही आणि त्याऐवजी संस्था उभारल्या.
या दोन प्रतिसादांच्या मध्ये व्यवहारातील एक बदल बसलेला आहे, जो कधीही धोरण म्हणून जाहीर झाला नाही किंवा श्वेतपत्रिका म्हणून लिहिला गेला नाही.
ही पाच हल्ल्यांच्या माध्यमातून सांगितलेली भारताचे उत्तर कसे बदलले याची कथा आहे. हा एक गुणफलक नाही. हे एका राज्याची निर्णय प्रक्रिया कशी सरकली याचे वर्णन आहे.
२००१: सर्वकाही एकत्र करा, त्यातले काहीही वापरू नका
१३ डिसेंबर २००१ रोजी, दिल्लीतील भारतीय संसद संकुलावर बंदूकधाऱ्यांनी हल्ला केला. ब्रिटानिका या हल्ल्याचे श्रेय जैश-ए-मोहम्मदसोबत कार्यरत असलेल्या लष्कर-ए-तैयबाला देते. त्यावेळी संसदेचे अधिवेशन सुरू होते.
भारताचा प्रतिसाद होता ऑपरेशन पराक्रम: १९७१ नंतर देशाने हाती घेतलेली सर्वात मोठी लष्करी जमवाजमव. तुकड्या पश्चिम सीमेवर हलल्या. त्या जवळजवळ वर्षभर तिथेच राहिल्या. आणि मग, हळूहळू, त्या घरी परतल्या.
कोणताही हल्ला करण्यात आला नाही. या जमवाजमवीने काय साध्य केले यावर अजूनही वाद आहे: काहींचे म्हणणे आहे की अमेरिकेला अफगाणिस्तानात पाकिस्तानी सहकार्याची गरज असताना त्या क्षणी यामुळे पाकिस्तानवर मुत्सद्दी दबाव निर्माण झाला, तर इतरांचे म्हणणे आहे की यात प्रचंड पैसा आणि अपघात व सुरुंग पेरण्यात लक्षणीय जीव गेले, कोणताही रणनीतिक फायदा न होता.
ज्याबद्दल वाद नाही ते म्हणजे कार्यात्मक धडा, आणि भारतीय नियोजकांनी तो स्पष्टपणे आत्मसात केला. पाच लाख माणसे हलवायला आठवडे लागतात, यामुळे शत्रूसह सर्वांना तुमचा हेतू कळतो, आणि मग तुमच्याकडे फक्त दोन पर्याय उरतात: एक सर्वंकष युद्ध जे तुम्हाला नको आहे, किंवा एक माघार जी सर्वांना दिसते. हे असे एक साधन आहे ज्याला मधली पातळी नाही.
२००८: जे उत्तर मुळीच लष्करी नव्हते
मग आले २६/११, आणि भारताच्या प्रतिसादाबद्दल सर्वात लक्षणीय गोष्ट म्हणजे काय घडले नाही.
कोणताही हल्ला नव्हता, कोणतीही जमवाजमव नव्हती, बळाच्या पाठिंब्याने कोणताही अंतिम इशारा नव्हता. त्या काळातील सरकारने असे मूल्यमापन केले की एका बिगर-राज्य गटाने केलेल्या हल्ल्यासाठी लष्करी प्रतिसाद दोन अण्वस्त्रधारी राज्यांमधील युद्धाचा धोका निर्माण करेल, आणि तो न घेण्याचा निर्णय घेतला.
त्याऐवजी भारताने संस्था उभारल्या: एक संघीय तपास संस्था, त्याच्या दहशतवादविरोधी दलासाठी प्रादेशिक तैनाती, आधी अस्तित्वात नसलेली किनारपट्टी निगराणी. ती पुनर्बांधणी स्वतःच एक कथा आहे, आणि बहुतांश मापदंडांनुसार ती यशस्वी झाली. भारतावर एका महानगर केंद्रावर त्या प्रमाणाचा दुसरा हल्ला झालेला नाही.
पण संयमालाही एक राजकीय किंमत असते, आणि ती चुकवली गेली. २००८ मध्ये लष्करी प्रतिसाद न देण्याचा निर्णय पुढील दशकात असे मापदंड बनले ज्याविरुद्ध कोणत्याही भारतीय सरकाराचे मोजमाप केले जाईल. याबद्दल कोणीही काहीही वाटो, हाच वाद तो बिजागरा आहे ज्यावर २०१४ नंतरचे सर्वकाही फिरते.
२०१६: छापा नवीन नव्हता, पत्रकार परिषद होती
२०१६ च्या सप्टेंबरमध्ये उरी येथील एका लष्करी छावणीवर हल्ला झाला आणि मोठ्या संख्येने सैनिक मारले गेले. काही दिवसांनंतर, भारतीय सैन्याने जाहीर केले की त्यांनी सर्जिकल स्ट्राईक केले आहेत: नियंत्रण रेषा ओलांडून पलीकडच्या प्रक्षेपण तळांविरुद्ध जमिनीवरील छापे.
इथेच तो भाग आहे जो महत्त्वाचा आहे, आणि जो चुकवणे सोपे आहे. नियंत्रण रेषा ओलांडून छापे मारणे ही २०१६ ची भारतीय शोधकल्पना नव्हती. दोन्ही सैन्ये वर्षानुवर्षे त्या रेषेपलीकडे शांतपणे कार्यरत होती, आणि दोघांनीही याबद्दल बोलले नाही. २०१६ मध्ये जे बदलले ते म्हणजे भारताने एक पत्रकार परिषद घेतली.
पाकिस्तानने नाकारले की छापे वर्णन केल्याप्रमाणे झाले. तो नकार स्वतःच या रचनेचा एक भाग आहे: जो शत्रू एखादी घटना नाकारतो त्याला त्यासाठी प्रत्युत्तर देण्याची गरज नसते, आणि हाच नेमका तो पळवाट आहे जो प्रसिद्ध केलेला छापा खुला ठेवतो. भारताला देशांतर्गत एक प्रतिसाद दाखवता आला; पाकिस्तानला काहीही घडले नाही असे म्हणता आले. दोघेही तिथे थांबू शकले.
प्रत्यक्षात, हीच ती मधली पातळी होती जी ऑपरेशन पराक्रमकडे नव्हती.
२०१९: आंतरराष्ट्रीय सीमेपलीकडे
१४ फेब्रुवारी २०१९ रोजी जम्मू आणि काश्मीरमधील पुलवामा येथे एका आत्मघातकी बॉम्बरने स्फोटकांनी भरलेले वाहन केंद्रीय राखीव पोलीस दलाच्या ताफ्यात घुसवले. सुमारे ४० सुरक्षा कर्मचारी ठार झाले. दशकांमधील काश्मीरमधील भारतीय दलांवरील हा सर्वात प्राणघातक हल्ला होता.
बारा दिवसांनंतर भारतीय विमानांनी बालाकोट येथे हल्ला केला, आणि हे २०१६ पेक्षा वेगळे होते. बालाकोट पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये नाही. ते खैबर पख्तूनख्वामध्ये आहे, आंतरराष्ट्रीय सीमेपलीकडे. १९७१ नंतर प्रथमच भारताने निर्विवाद पाकिस्तानी भूभागातील एका लक्ष्याविरुद्ध हवाई शक्तीचा वापर केला होता.
या हल्ल्याने प्रत्यक्षात काय नष्ट केले हे कधीही निश्चित झालेले नाही, आणि हा लेख वेगळे भासवणार नाही. भारतीय अधिकाऱ्यांनी सांगितले की एका मोठ्या जैश-ए-मोहम्मद प्रशिक्षण सुविधेवर हल्ला झाला आणि लक्षणीय संख्येने अतिरेकी मारले गेले. पाकिस्तानने सांगितले की विमानांनी त्यांचा भार एका रिकाम्या टेकडीवर टाकला आणि हा मुद्दा सिद्ध करण्यासाठी त्या ठिकाणी पत्रकार हजर केले. नंतर प्रकाशित झालेल्या उपग्रह प्रतिमांच्या स्वतंत्र वाचनांमध्ये एकमत नव्हते. लक्षणीयरीत्या, ब्रिटानिका या लक्ष्याचे वर्णन फक्त “ज्याला ते म्हणाले होते” असे जैश-ए-मोहम्मद शिबिर असे करते. ते सावधपण योग्य आहे आणि आम्ही ते तसेच ठेवत आहोत.
दुसऱ्या दिवशी पाकिस्तानी विमानांनी प्रत्युत्तरादाखल सीमा ओलांडली, एका भारतीय वैमानिकाला खाली पाडून पकडण्यात आले आणि काही दिवसांतच परत करण्यात आले. दोन्ही सरकारांनी निकाल यशस्वी असल्याचे जाहीर केले. मग ते थांबले.
२०२५: करार, आणि मग क्षेपणास्त्रे
२२ एप्रिल २०२५ रोजी, अनंतनाग जिल्ह्यातील पहलगाम येथे बंदूकधाऱ्यांनी पर्यटकांवर गोळीबार केला. सव्वीस लोक ठार झाले. द रेझिस्टन्स फ्रंट म्हणवणाऱ्या एका गटाने जबाबदारी स्वीकारली आणि नंतर तो दावा मागे घेतला. भारत सरकारने हा हल्ला लष्कर-ए-तैयबाशी जोडला.
भारताची पहिली हालचाल लष्करी नव्हती, आणि ती कदाचित अधिक महत्त्वाची होती. सुरक्षाविषयक मंत्रिमंडळ समितीने १९६० चा सिंधू जल करार स्थगित केला, सरकारच्याच शब्दांत जोपर्यंत पाकिस्तान “सीमापार दहशतवादाला दिलेला पाठिंबा विश्वासार्हपणे आणि अपरिवर्तनीयपणे नाकारत नाही.” यामुळे अटारी भूसीमा बंद झाली आणि पाकिस्तानी नागरिकांसाठी व्हिसा सवलती मागे घेण्यात आल्या.
सिंधू करार तीन युद्धांतून टिकून राहिला होता. तो स्थगित केल्याने संघर्ष अशा भूमीवर सरकला जी पासष्ट वर्षांपासून मर्यादेबाहेर मानली जात होती.
७ मे रोजी, भारताने क्षेपणास्त्रांनी पाकिस्तान आणि पाकव्याप्त काश्मीरमधील अनेक लक्ष्यांवर हल्ला केला. पाकिस्तानने प्रत्युत्तरादाखल एक कारवाई सुरू केली. जे घडले ते संक्षिप्त, तीव्र होते, आणि त्यात प्रत्येक देशाने एकमेकांविरुद्ध ड्रोनचा प्रथमच वापर केला. १० मे रोजी एका युद्धविरामाने त्याचा शेवट झाला.
दोन्ही सरकारांनी त्यांनी काय नष्ट केले आणि काय गमावले याबद्दल विस्तृत दावे केले. ते दावे एकमेकांशी विसंगत आहेत, आणि आम्ही इथे त्यांचा न्यायनिवाडा करणार नाही, कारण आता लिहिलेला कोणताही वृत्तांत तसे करू शकत नाही. त्याऐवजी नमुना लक्षात घ्या: एप्रिलमध्ये एक हल्ला, काही दिवसांत एक औपचारिक करार स्थगिती, पंधरा दिवसांत क्षेपणास्त्र हल्ले, आणि चार दिवसांत थांबणे.
प्रत्यक्षात काय बदलले
पाचही एका रांगेत मांडा आणि गती स्पष्ट दिसते.
हल्ला आणि उत्तर यामधील वेळ कोसळला. २००१ मध्ये दहा महिन्यांची जमवाजमव. २००८ मध्ये काहीही नाही. २०१६ मध्ये काही दिवस. २०१९ मध्ये बारा दिवस. २०२५ मध्ये पंधरा दिवस.
भूगोल विस्तारला. २०१६ मध्ये नियंत्रण रेषेपलीकडे. २०१९ मध्ये आंतरराष्ट्रीय सीमेपलीकडे. २०२५ मध्ये पाकिस्तानच्या खोलवर अनेक ठिकाणी.
प्रतिसाद मुद्दाम मोठ्याने झाला. २०१६ मध्ये घोषणा हीच नावीन्यता होती. २०२५ पर्यंत नामकरण, माहितीसत्रे आणि प्रतिमा या कारवाईची तळटीप न राहता तिचाच भाग बनल्या.
आणि बिगर-लष्करी साधने वापरात आली. जल करार हे भारताने बळ आणि मुत्सद्देगिरीव्यतिरिक्त काहीतरी वापरल्याचे सर्वात स्पष्ट उदाहरण आहे, आणि ते कदाचित कोणत्याही हल्ल्यापेक्षा जास्त काळ महत्त्वाचे ठरेल.
निकालांचे दोन अर्थ
याने काम केले आहे का? याची दोन गंभीर उत्तरे आहेत आणि हे मासिक त्यापैकी एक स्पष्टपणे बरोबर आहे असे भासवणार नाही.
याने काम केले असल्याचा युक्तिवाद: २०१६ पासून पाकिस्तानच्या भूमीवरील गटांशी जोडता येणाऱ्या हल्ल्याची किंमत केवळ मुत्सद्दी राहणे थांबले आहे. भारताने चार वेळा सिद्ध केले आहे की तो दृश्यमान मार्गांनी प्रतिसाद देईल, आणि प्रत्येक फेरी व्यापक युद्धाशिवाय संपली आहे. जो प्रतिबंध चाचणी घेतला गेला आणि टिकला तो शून्य नाही, आणि २६/११ ची पुनरावृत्ती झालेली नाही.
याने काम केले नसल्याचा युक्तिवाद: संपूर्ण कालावधीत हल्ले सुरूच राहिले आहेत, नऊ वर्षांच्या नवीन दृष्टिकोनानंतर घडलेल्या पहलगामसह. प्रत्येक देवाणघेवाण आधीच्यापेक्षा उंच पायरीपासून सुरू झाली आहे. दोन अण्वस्त्रधारी शेजाऱ्यांनी आता असा नमुना सर्वसामान्य केला आहे ज्यात क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन हे दहशतवादी हल्ल्याला दिलेले सामान्य प्रत्युत्तर आहे, आणि प्रत्येक फेरी दोन्ही बाजूंनी पटकन थांबण्याचा निर्णय घेण्यावर अवलंबून असते, तेही एकाच वेळी बरेच काही घडत असताना. आतापर्यंत ते प्रत्येक वेळी काम केले आहे. “आतापर्यंत” हा शब्द त्या वाक्यात बरेच काम करत आहे.
दोन्ही वाचने भारतातील गंभीर लोकांनी स्वीकारलेली आहेत. जो कोणी तुम्हाला सांगतो की हा प्रश्न मिटला आहे, तो काहीतरी विकत आहे.
जो भाग निःसंशय आहे
धोरणात्मक वादाच्या खाली एक साधे सत्य आहे, आणि ते शेवटच्या शब्दाला पात्र आहे.
या प्रत्येक घटनेत, प्रथम मरणारे लोक रणनीती आखणारे सैनिक नव्हते. ते होते पुलवामातील एका रस्त्यावरील सीआरपीएफ पुरुषांची एक तुकडी. मुंबईतील एका स्थानकावरील प्रवासी. पहलगामातील एका कुरणावरील पर्यटक, आणि तिथे काम करणारा एक स्थानिक टट्टूवाला.
स्रोत आणि पुढील वाचन
हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.
आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.
एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.
